Wyszukiwarka:
Wczytuję
Rzecznik Ubezpieczonych,
Al. Jerozolimskie 44,
00-024 Warszawa, NIP: 525–15–66–173
tel. 22 333 73 26, tel. 22 333 73 27 faks 22 333 73 29
00-024 Warszawa, NIP: 525–15–66–173
tel. 22 333 73 26, tel. 22 333 73 27 faks 22 333 73 29
Rzecznik Ubezpieczonych
> Art. 435 k.c. - prowadzący przedsiębiorstwo > uchwała SN z dnia 1974.10.05 III CZP 71/73 OSNC 1975/5/72
uchwała SN z dnia 1974.10.05 III CZP 71/73 OSNC 1975/5/72
Przedsiębiorstwo "Polskie Koleje Państwowe" nie odpowiada na zasadzie ryzyka (art. 435 k.c.) za szkodę poniesioną przez obywatela Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jadącego pociągiem czechosłowackich kolei państwowych w wagonie stanowiącym własność "Polskich Kolei Państwowych", jeśli wypadek powodujący szkodę nastąpił na terenie Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej.
Sąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL prokuratora R. Wyrzykowskiego, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1973 r. o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:
"Czy przepis art. 31 § 2 prawa prywatnego międzynarodowego ma zastosowanie do odpowiedzialności PKP w stosunku do obywateli PRL, jadących pociągiem CSRS w wagonie stanowiącym własność PKP, w wypadku doznania przez nich szkody w międzynarodowym ruchu kolejowym, jeśli szkoda nastąpiła na terenie CSRS i zachodzi wyłączna wina kolei tego państwa w wyrządzeniu szkody oraz państwo to uznaje swoją odpowiedzialność, a w razie odpowiedzi twierdzącej - czy PKP odpowiada na zasadzie ryzyka oraz czy kolej państwa obcego jest osobą trzecią w rozumieniu art. 435 k.c.?",
uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:
Przedsiębiorstwo "Polskie Koleje Państwowe" nie odpowiada na zasadzie ryzyka (art. 435 k.c.) za szkodę poniesioną przez obywatela Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jadącego pociągiem czechosłowackich kolei państwowych w wagonie stanowiącym własność "Polskich Kolei Państwowych", jeśli wypadek powodujący szkodę nastąpił na terenie Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej.
Przedstawione do rozstrzygnięcia pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego zagadnienie prawne zakłada stan faktyczny sprowadzający się do tego, że czechosłowacki zarząd kolejowy przyjął od polskiego zarządu kolejowego wagon PKP typu sypialnego, którym podróżowali obywatele polscy, udający się na wycieczkę przez obszar m.in. CSRS, a po włączeniu tego wagonu do składu pociągu kolei czechosłowackich pociąg na obszarze CSRS uległ katastrofie; w jej wyniku obywatel polski odbywający podróż we wspomnianym wagonie poniósł śmierć.
Według art. 1 § 2 pr. pryw. międz., jeżeli umowa międzynarodowa, której PRL jest stroną, postanawia inaczej niż to prawo, w danym wypadku - niż art. 31 pr. pryw. międz., to tego przepisu nie stosuje się.
W rozważanym zakresie wchodzi w rachubę konwencja międzynarodowa o przewozie osób i bagażu kolejami (CIV), w obecnej redakcji podpisana w Bernie dnia 25.II.1961 r. (załącznik do Dz. U. z 1964 r. Nr 44, poz. 300). Należy też wspomnieć o porozumieniu (nie stanowiącym umowy międzynarodowej w znaczeniu art. 1 § 2 pr. pryw. międz.) o międzynarodowej komunikacji osobowej (SMPS), w wydaniu obowiązującym od dnia 1.IV.1966 r. (Dz. Tar. i Zarz. Komunik. z 1966 r. Nr 4, poz. 13). Wreszcie wchodzi w rachubę umowa między PRL a CSRS o uregulowaniu obrotu prawnego w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisana w Warszawie 4.VII.1961 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 23, poz. 103).
Artykuł 28 § 1 konwencji CIV stanowi, że odpowiedzialność kolei za śmierć podróżnego określa prawo państwa, w którym zaszło zdarzenie. Co się jednak tyczy stosowania konwencji CIV, to już w 1952 r., w czasie konferencji dotyczącej jej poprzedniej rewizji, delegacje uczestniczące w tej konferencji uznały za fakt dokonany istnienie porozumienia SMPS obok konwencji CIV oraz jej niestosowanie w komunikacji między krajami, których koleje należą do porozumienia SMPS. Zarządy kolejowe polski i czechosłowacki należą do porozumienia SMPS, wobec czego konwencja CIV nie stosuje się w komunikacji między PRL a CSRS. Toteż art. 28 § 1 konwencji CIV nie wyłącza zastosowania art. 31 pr. pryw. międz.
Porozumienie SMPS, jako zawarte tylko między zarządami kolejowymi, nie podlegające ani ratyfikacji, ani ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, nie może zawierać postanowienia w zakresie zastrzeżonym dla ustawy albo już uregulowanym przez ustawę, a do takiego zakresu należy odpowiedzialność za śmierć pasażera. Zgodnie z powyższym, porozumienie SMPS wspomnianego zakresu nie normuje. Jedynie art. 46 tego porozumienia odsyła do przepisów wewnętrznych danego kraju. I z tego więc punktu widzenia zastosowanie art. 31 pr. pryw. międz. nie ulega wyłączeniu.
W myśl art. 36 zdanie pierwsze (dwa następne dotyczą jurysdykcji) umowy między PRL a CSRS o uregulowaniu obrotu prawnego, do zobowiązania, które powstało ze zdarzenia powodującego obowiązek wynagrodzenia szkody, właściwe jest prawo strony, na której obszarze nastąpiło to zdarzenie.
W artykule 36 umowy nie ma sformułowania co do tego, że przepis ten obejmuje również zobowiązanie powstałe ze zdarzenia powodującego obowiązek wynagrodzenia szkody, które to zdarzenie nastąpiło na obszarze danego państwa, w wypadku gdy obie strony powstałego zobowiązania mają obywatelstwo drugiego państwa i zamieszkują na obszarze tego drugiego państwa. Zachodzi więc potrzeba oceny zakresu podmiotowego art. 36 umowy. Przy tej ocenie należy mieć na uwadze, że chodzi o takie rozwiązanie kolizji systemów prawnych obowiązujących na obszarach PRL i CSRS, które w warunkach rozwijających się stosunków gospodarczych i współczesnej turystyki uwzględniałoby ochronę własnego porządku prawnego, interesy własnych obywateli oraz potrzeby międzynarodowego obrotu prawnego. Tym wymaganiom nie czyniłoby zadość zastosowanie prawa państwa, na którego obszarze nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, do zobowiązania powstałego na obszarze tego państwa również w wypadku, gdy obie strony zobowiązania mają obywatelstwo drugiego państwa i zamieszkują na obszarze tego drugiego państwa. W takiej bowiem sytuacji zdarzenie wprawdzie nastąpiło za granicą, jednakże powstały stosunek prawny leży nie w płaszczyźnie stosunków międzynarodowych, lecz stosunków bądź polskich, bądź czechosłowackich.
Z powyższego wypływa wniosek, że zakres podmiotowy art. 36 umowy nie obejmuje wszystkich zobowiązań powstałych ze zdarzeń powodujących obowiązek wynagrodzenia szkody, które nastąpiły na obszarze CSRS. Mianowicie poza tym zakresem pozostają m.in. zobowiązania powstałe ze wspomnianych zdarzeń między obywatelami polskimi zamieszkałymi w kraju, a także - między takim obywatelem a polską osobą prawną mającą siedzibę w kraju.
Artykuł 36 umowy zawiera normę mającą usunąć kolizję między prawem polskim a czechosłowackim. Norma ta więc nie dotyczy stosunków, które leżą w płaszczyźnie polskich stosunków prawnych. Stąd i ten przepis nie zawiera uregulowania, które by wyłączało stosowanie ogólnej zasady wyrażonej w art. 31 pr. pryw. międz.
W braku postanowienia umowy międzynarodowej prawo właściwe wskazuje art. 31 pr. pryw. międz.
Artykuł 31 § 2 pr. pryw. międz. stanowi, że przewidziany w § 1 tego przepisu łącznik miejsca zdarzenia będącego źródłem zobowiązania ustawowego, tj. zdarzenia powodującego obowiązek wynagrodzenia szkody (lex loci delicti commissi), nie stosuje się, gdy strony są obywatelami tego samego państwa i mają w nim miejsce zamieszkania; wtedy właściwe jest prawo tego państwa (lex patriae domiciliique). Wykładnia rozszerzająca art. 31 § 2 pr. pryw. międz. pozwala na wyprowadzenie wniosku, że obejmuje on także osobę prawną. W konsekwencji, jeżeli zdarzenie powodujące obowiązek wynagrodzenia szkody nastąpiło na obszarze CSRS, a stronami powstałego z tego zdarzenia zobowiązania są obywatel polski zamieszkały w kraju i polska osoba prawna mająca siedzibę w kraju, to dla tego zobowiązania art. 31 § 2 pr. pryw. międz. wyznacza jako właściwe prawo polskie.
Dla zobowiązania, które powstało wskutek katastrofy kolejowej, właściwą normę merytoryczną stanowi - przy uwzględnieniu prymatu odpowiedzialności ex delicto wobec odpowiedzialności kontraktowej (art. 437 k.c.) - przepis art. 435 k.c.
Ruchem przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 435 k.c. jest - najogólniej rzecz ujmując - całość działalności przedsiębiorstwa, zmierzającej do wytyczonego przed nim celu.
Przepis art. 435 k.c. zawiera w sobie odpowiedzialność za każdą osobę włączoną w ruch przedsiębiorstwa, niezależnie od tego, jaki stosunek prawny łączy tę osobę z przedsiębiorstwem. Tym samym osobą trzecią w rozumieniu art. 435 k.c. nie może być osoba związana w jakikolwiek sposób z ruchem przedsiębiorstwa. Jeżeli więc przedsiębiorstwo posługuje się w zakresie swojej działalności inną osobą (w tym - i innym przedsiębiorstwem) i w tej fazie dochodzi do wyrządzenia szkody, to nie następuje wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa z powołaniem się na odpowiedzialność osoby trzeciej i przedsiębiorstwo to ponosi odpowiedzialność za szkodę.
Ruch przedsiębiorstwa może nie ograniczać się do granic państwa, w szczególności gdy przedsiębiorstwo krajowe posługuje się w zakresie swojej działalności przedsiębiorstwem zagranicznym. Jeżeli przeto dochodzi do wyrządzenia szkody za granicą, to nie następuje wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa krajowego z powołaniem się na odpowiedzialność przedsiębiorstwa zagranicznego jako osoby trzeciej i przedsiębiorstwo krajowe ponosi odpowiedzialność za szkodę.
Zakres terytorialny ruchu danego przedsiębiorstwa może być jednak ograniczony, zwłaszcza z mocy postanowienia umowy międzynarodowej.
Co się tyczy przedsiębiorstwa PKP, to art. 21 ust. 1 umowy między PRL a CSRS o wzajemnej komunikacji kolejowej, podpisanej w Warszawie dnia 8.IV.1967 r. (Dz. U. z 1972 r. Nr 25 poz. 179) stanowi (i w poprzednio obowiązującej umowie, podpisanej w 1958 r., tak samo stanowił), że za szkodę powstałą w związku z ruchem kolejowym na odcinku kolejowym między stacjami granicznymi ponosi odpowiedzialność wobec osoby trzeciej zarząd kolejowy tej strony, na której terytorium powstała szkoda. Postanowienie to oznacza, że czechosłowacki zarząd kolejowy ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na obszarze CSRS także przez polski ruch kolejowy, m.in. przez ruch polskiego pociągu z polską lokomotywą, mianowicie - na odcinku kolejowym między polską granicą a czechosłowacką stacją graniczną. W konsekwencji czechosłowacki zarząd kolejowy tym bardziej ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na dalszym obszarze CSRS przez ruch jakiegokolwiek pociągu z czechosłowacką lokomotywą albo przez ruch składu pociągu kolei czechosłowackich z jednym wagonem PKP.
Według art. 435 k.c., przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność tylko dlatego, że szkoda została wyrządzona przez jego ruch. Gdy zaś postanowienie umowy międzynarodowej wyłącza odpowiedzialność przedsiębiorstwa za szkodę wyrządzoną przez jego ruch, to w tym zakresie, w jakim to wyłączenie następuje, nie traktuje działalności przedsiębiorstwa jako jego ruchu. Z cytowanego postanowienia art. 21 ust. 1 umowy między PRL a CSRS, w szczególności co do tego, że wyłączona jest odpowiedzialność PKP za szkodę wyrządzoną na obszarze CSRS przez polski ruch kolejowy, wynika, że ruch PKP nie rozciąga się na obszar CSRS, sięga on zatem tylko do granicy polsko-czechosłowackiej.
W konsekwencji szkoda, do której doszło w wyniku katastrofy kolejowej na obszarze CSRS, nie została wyrządzona przez ruch PKP, wobec czego art. 435 k.c. nie uzasadnia odpowiedzialności tych kolei.
"Czy przepis art. 31 § 2 prawa prywatnego międzynarodowego ma zastosowanie do odpowiedzialności PKP w stosunku do obywateli PRL, jadących pociągiem CSRS w wagonie stanowiącym własność PKP, w wypadku doznania przez nich szkody w międzynarodowym ruchu kolejowym, jeśli szkoda nastąpiła na terenie CSRS i zachodzi wyłączna wina kolei tego państwa w wyrządzeniu szkody oraz państwo to uznaje swoją odpowiedzialność, a w razie odpowiedzi twierdzącej - czy PKP odpowiada na zasadzie ryzyka oraz czy kolej państwa obcego jest osobą trzecią w rozumieniu art. 435 k.c.?",
uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:
Przedsiębiorstwo "Polskie Koleje Państwowe" nie odpowiada na zasadzie ryzyka (art. 435 k.c.) za szkodę poniesioną przez obywatela Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jadącego pociągiem czechosłowackich kolei państwowych w wagonie stanowiącym własność "Polskich Kolei Państwowych", jeśli wypadek powodujący szkodę nastąpił na terenie Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej.
Przedstawione do rozstrzygnięcia pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego zagadnienie prawne zakłada stan faktyczny sprowadzający się do tego, że czechosłowacki zarząd kolejowy przyjął od polskiego zarządu kolejowego wagon PKP typu sypialnego, którym podróżowali obywatele polscy, udający się na wycieczkę przez obszar m.in. CSRS, a po włączeniu tego wagonu do składu pociągu kolei czechosłowackich pociąg na obszarze CSRS uległ katastrofie; w jej wyniku obywatel polski odbywający podróż we wspomnianym wagonie poniósł śmierć.
Według art. 1 § 2 pr. pryw. międz., jeżeli umowa międzynarodowa, której PRL jest stroną, postanawia inaczej niż to prawo, w danym wypadku - niż art. 31 pr. pryw. międz., to tego przepisu nie stosuje się.
W rozważanym zakresie wchodzi w rachubę konwencja międzynarodowa o przewozie osób i bagażu kolejami (CIV), w obecnej redakcji podpisana w Bernie dnia 25.II.1961 r. (załącznik do Dz. U. z 1964 r. Nr 44, poz. 300). Należy też wspomnieć o porozumieniu (nie stanowiącym umowy międzynarodowej w znaczeniu art. 1 § 2 pr. pryw. międz.) o międzynarodowej komunikacji osobowej (SMPS), w wydaniu obowiązującym od dnia 1.IV.1966 r. (Dz. Tar. i Zarz. Komunik. z 1966 r. Nr 4, poz. 13). Wreszcie wchodzi w rachubę umowa między PRL a CSRS o uregulowaniu obrotu prawnego w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisana w Warszawie 4.VII.1961 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 23, poz. 103).
Artykuł 28 § 1 konwencji CIV stanowi, że odpowiedzialność kolei za śmierć podróżnego określa prawo państwa, w którym zaszło zdarzenie. Co się jednak tyczy stosowania konwencji CIV, to już w 1952 r., w czasie konferencji dotyczącej jej poprzedniej rewizji, delegacje uczestniczące w tej konferencji uznały za fakt dokonany istnienie porozumienia SMPS obok konwencji CIV oraz jej niestosowanie w komunikacji między krajami, których koleje należą do porozumienia SMPS. Zarządy kolejowe polski i czechosłowacki należą do porozumienia SMPS, wobec czego konwencja CIV nie stosuje się w komunikacji między PRL a CSRS. Toteż art. 28 § 1 konwencji CIV nie wyłącza zastosowania art. 31 pr. pryw. międz.
Porozumienie SMPS, jako zawarte tylko między zarządami kolejowymi, nie podlegające ani ratyfikacji, ani ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, nie może zawierać postanowienia w zakresie zastrzeżonym dla ustawy albo już uregulowanym przez ustawę, a do takiego zakresu należy odpowiedzialność za śmierć pasażera. Zgodnie z powyższym, porozumienie SMPS wspomnianego zakresu nie normuje. Jedynie art. 46 tego porozumienia odsyła do przepisów wewnętrznych danego kraju. I z tego więc punktu widzenia zastosowanie art. 31 pr. pryw. międz. nie ulega wyłączeniu.
W myśl art. 36 zdanie pierwsze (dwa następne dotyczą jurysdykcji) umowy między PRL a CSRS o uregulowaniu obrotu prawnego, do zobowiązania, które powstało ze zdarzenia powodującego obowiązek wynagrodzenia szkody, właściwe jest prawo strony, na której obszarze nastąpiło to zdarzenie.
W artykule 36 umowy nie ma sformułowania co do tego, że przepis ten obejmuje również zobowiązanie powstałe ze zdarzenia powodującego obowiązek wynagrodzenia szkody, które to zdarzenie nastąpiło na obszarze danego państwa, w wypadku gdy obie strony powstałego zobowiązania mają obywatelstwo drugiego państwa i zamieszkują na obszarze tego drugiego państwa. Zachodzi więc potrzeba oceny zakresu podmiotowego art. 36 umowy. Przy tej ocenie należy mieć na uwadze, że chodzi o takie rozwiązanie kolizji systemów prawnych obowiązujących na obszarach PRL i CSRS, które w warunkach rozwijających się stosunków gospodarczych i współczesnej turystyki uwzględniałoby ochronę własnego porządku prawnego, interesy własnych obywateli oraz potrzeby międzynarodowego obrotu prawnego. Tym wymaganiom nie czyniłoby zadość zastosowanie prawa państwa, na którego obszarze nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, do zobowiązania powstałego na obszarze tego państwa również w wypadku, gdy obie strony zobowiązania mają obywatelstwo drugiego państwa i zamieszkują na obszarze tego drugiego państwa. W takiej bowiem sytuacji zdarzenie wprawdzie nastąpiło za granicą, jednakże powstały stosunek prawny leży nie w płaszczyźnie stosunków międzynarodowych, lecz stosunków bądź polskich, bądź czechosłowackich.
Z powyższego wypływa wniosek, że zakres podmiotowy art. 36 umowy nie obejmuje wszystkich zobowiązań powstałych ze zdarzeń powodujących obowiązek wynagrodzenia szkody, które nastąpiły na obszarze CSRS. Mianowicie poza tym zakresem pozostają m.in. zobowiązania powstałe ze wspomnianych zdarzeń między obywatelami polskimi zamieszkałymi w kraju, a także - między takim obywatelem a polską osobą prawną mającą siedzibę w kraju.
Artykuł 36 umowy zawiera normę mającą usunąć kolizję między prawem polskim a czechosłowackim. Norma ta więc nie dotyczy stosunków, które leżą w płaszczyźnie polskich stosunków prawnych. Stąd i ten przepis nie zawiera uregulowania, które by wyłączało stosowanie ogólnej zasady wyrażonej w art. 31 pr. pryw. międz.
W braku postanowienia umowy międzynarodowej prawo właściwe wskazuje art. 31 pr. pryw. międz.
Artykuł 31 § 2 pr. pryw. międz. stanowi, że przewidziany w § 1 tego przepisu łącznik miejsca zdarzenia będącego źródłem zobowiązania ustawowego, tj. zdarzenia powodującego obowiązek wynagrodzenia szkody (lex loci delicti commissi), nie stosuje się, gdy strony są obywatelami tego samego państwa i mają w nim miejsce zamieszkania; wtedy właściwe jest prawo tego państwa (lex patriae domiciliique). Wykładnia rozszerzająca art. 31 § 2 pr. pryw. międz. pozwala na wyprowadzenie wniosku, że obejmuje on także osobę prawną. W konsekwencji, jeżeli zdarzenie powodujące obowiązek wynagrodzenia szkody nastąpiło na obszarze CSRS, a stronami powstałego z tego zdarzenia zobowiązania są obywatel polski zamieszkały w kraju i polska osoba prawna mająca siedzibę w kraju, to dla tego zobowiązania art. 31 § 2 pr. pryw. międz. wyznacza jako właściwe prawo polskie.
Dla zobowiązania, które powstało wskutek katastrofy kolejowej, właściwą normę merytoryczną stanowi - przy uwzględnieniu prymatu odpowiedzialności ex delicto wobec odpowiedzialności kontraktowej (art. 437 k.c.) - przepis art. 435 k.c.
Ruchem przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 435 k.c. jest - najogólniej rzecz ujmując - całość działalności przedsiębiorstwa, zmierzającej do wytyczonego przed nim celu.
Przepis art. 435 k.c. zawiera w sobie odpowiedzialność za każdą osobę włączoną w ruch przedsiębiorstwa, niezależnie od tego, jaki stosunek prawny łączy tę osobę z przedsiębiorstwem. Tym samym osobą trzecią w rozumieniu art. 435 k.c. nie może być osoba związana w jakikolwiek sposób z ruchem przedsiębiorstwa. Jeżeli więc przedsiębiorstwo posługuje się w zakresie swojej działalności inną osobą (w tym - i innym przedsiębiorstwem) i w tej fazie dochodzi do wyrządzenia szkody, to nie następuje wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa z powołaniem się na odpowiedzialność osoby trzeciej i przedsiębiorstwo to ponosi odpowiedzialność za szkodę.
Ruch przedsiębiorstwa może nie ograniczać się do granic państwa, w szczególności gdy przedsiębiorstwo krajowe posługuje się w zakresie swojej działalności przedsiębiorstwem zagranicznym. Jeżeli przeto dochodzi do wyrządzenia szkody za granicą, to nie następuje wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa krajowego z powołaniem się na odpowiedzialność przedsiębiorstwa zagranicznego jako osoby trzeciej i przedsiębiorstwo krajowe ponosi odpowiedzialność za szkodę.
Zakres terytorialny ruchu danego przedsiębiorstwa może być jednak ograniczony, zwłaszcza z mocy postanowienia umowy międzynarodowej.
Co się tyczy przedsiębiorstwa PKP, to art. 21 ust. 1 umowy między PRL a CSRS o wzajemnej komunikacji kolejowej, podpisanej w Warszawie dnia 8.IV.1967 r. (Dz. U. z 1972 r. Nr 25 poz. 179) stanowi (i w poprzednio obowiązującej umowie, podpisanej w 1958 r., tak samo stanowił), że za szkodę powstałą w związku z ruchem kolejowym na odcinku kolejowym między stacjami granicznymi ponosi odpowiedzialność wobec osoby trzeciej zarząd kolejowy tej strony, na której terytorium powstała szkoda. Postanowienie to oznacza, że czechosłowacki zarząd kolejowy ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na obszarze CSRS także przez polski ruch kolejowy, m.in. przez ruch polskiego pociągu z polską lokomotywą, mianowicie - na odcinku kolejowym między polską granicą a czechosłowacką stacją graniczną. W konsekwencji czechosłowacki zarząd kolejowy tym bardziej ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na dalszym obszarze CSRS przez ruch jakiegokolwiek pociągu z czechosłowacką lokomotywą albo przez ruch składu pociągu kolei czechosłowackich z jednym wagonem PKP.
Według art. 435 k.c., przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność tylko dlatego, że szkoda została wyrządzona przez jego ruch. Gdy zaś postanowienie umowy międzynarodowej wyłącza odpowiedzialność przedsiębiorstwa za szkodę wyrządzoną przez jego ruch, to w tym zakresie, w jakim to wyłączenie następuje, nie traktuje działalności przedsiębiorstwa jako jego ruchu. Z cytowanego postanowienia art. 21 ust. 1 umowy między PRL a CSRS, w szczególności co do tego, że wyłączona jest odpowiedzialność PKP za szkodę wyrządzoną na obszarze CSRS przez polski ruch kolejowy, wynika, że ruch PKP nie rozciąga się na obszar CSRS, sięga on zatem tylko do granicy polsko-czechosłowackiej.
W konsekwencji szkoda, do której doszło w wyniku katastrofy kolejowej na obszarze CSRS, nie została wyrządzona przez ruch PKP, wobec czego art. 435 k.c. nie uzasadnia odpowiedzialności tych kolei.