Rzecznik Ubezpieczonych
> Art. 444 k.c. - szkoda na osobie > wyrok SN z dnia 1982.03.02 I CR 27/82 OSNC 1982/10/150
wyrok SN z dnia 1982.03.02 I CR 27/82 OSNC 1982/10/150
Zmiany wysokości renty zasądzonej z tytułu zwiększenia potrzeb można żądać na podstawie art. 907 § 2 k.c. także wówczas, gdy w chwili wydania wyroku zasądzającego rentę poszkodowany z powodu braku odpowiedniego wieku lub pobierania nauki nie pracował, a następnie okazało się, że na skutek wypadku jest całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy.
Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jadwigi G. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń I Inspektorat w B. o podwyższenie renty na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 23 października 1981 r.,
uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.
Powódka, powołując się na przepis art. 907 § 2 k.c., wystąpiła przeciwko pozwanemu PZU z żądaniem podwyższenia renty zasądzonej wyrokiem z dnia 5.V.1978 r. z kwoty 2.00 zł do wysokości następujących kwot miesięcznych:
1) 4.964 zł za czas od dnia 1.IX.1978 r. do dnia 31.XII.1978r.,
2) 5.170 zł za czas od dnia 1.I.1979 r. do dnia 14.IX.1979 r.,
3) 4.370 zł za czas od dnia 15.IX.1979 r. do dnia 31.XII.1979 r.,
4) 4.950 zł za czas od dnia 1.I.1980 r. do dnia 31.XII.1980 r.,
5) 6.091 zł za czas od dnia 1.I.1981 r. do dnia 31.XII.1981 r.,
6) 7.191 zł za czas od dnia 1.IX.1981 r. i na przyszłość
- wszystkie kwoty z 8% od daty uchybienia terminu płatności każdej z rat.
Powódka twierdziła, że na skutek inwalidztwa powypadkowego ukończyła liceum z rocznym opóźnieniem i nie może podjąć pracy w zawodzie introligatora, co powoduje określone szkody miesięczne w postaci utraconych zarobków.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki podwyższył zasądzoną na rzecz powódki rentę za okres od dnia 1.IX.1978 r. do dnia 31.XII.1980 r. do wysokości 3.150 zł i od dnia 1.I.1981 r. i na przyszłość do kwoty 3.870 zł miesięcznie, oddalając dalej idące powództwo.
Sąd Wojewódzki ustalił, że renta zasądzona od pozwanego PZU, której podwyższenia domaga się powódka, jest przeznaczona na zaspokojenie zwiększonych potrzeb w związku z doznanym kalectwem w następstwie wypadku z dnia 3.V.1974 r. Powódka nie może zatem dochodzić podwyższenia renty z tytułu utraconych zarobków oraz z tytułu zwiększonych potrzeb. Ponadto w poprzednim wyroku nie została ustalona odpowiedzialność pozwanego PZU za ewentualną szkodę, jaka może powstać dla powódki w przyszłości.
Ze względu na wzrost kosztów przejazdu i kosztów korzystania z pomocy w gospodarstwie Sąd Wojewódzki podwyższył rentę za czas od dnia 1.IX.1978 r. do dnia 31.XII.1980 r. o 900 zł i za dalszy okres o 1.620 zł miesięcznie przy uwzględnieniu, że powódka w 10% przyczyniła się do wypadku.
Od tego wyroku założyły rewizję obie strony, zarzucając w szczególności naruszenie art. 444 § 2 i art. 907 § 2 k.c. Powódka wnosi o zmianę wyroku w części oddalającej powództwo i uwzględnienie żądań pozwu w całości, pozwany PZU zaś domaga się zmiany wyroku w części zasądzającej powództwo i jego oddalenie, bądź uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd postanowił, co następuje:
Nie znajduje oparcia w przepisach prawa i judykaturze Sądu Najwyższego pogląd Sądu Wojewódzkiego, że w niniejszym wypadku jedyną zmianą stosunków w rozumieniu art. 907 § 2 k.c., mogącą uzasadniać roszczenie o podwyższenie renty, może być zwiększenie potrzeb poszkodowanej, gdyż zasądzona prawomocnie renta obejmuje szkodę z tego tytułu, związaną z koniecznością korzystania z droższych środków komunikacji oraz z pomocy osób trzecich. W myśl art. 444 § 2 k.c. podstawę powstania prawa do renty stanowi szkoda na osobie polegająca na uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia, przesłankami zaś warunkującymi przyznanie renty są trwałe następstwa w postaci całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo zwiększenie się potrzeb lub zmniejszenie widoków powodzenia w przyszłości.
Wystąpienie którejkolwiek z tych przesłanek samodzielnie czy też w zbiegu z innymi, jeżeli tylko nastąpiła szkoda wyrażająca się w wydatkach na zwiększone potrzeby czy w zmniejszeniu dochodów i utracie korzyści, jakie poszkodowany osiągałby w przyszłości, gdyby nie doznał uszkodzeń ciała, może uzasadniać zasądzenie renty. W literaturze prawniczej reprezentowane jest stanowisko, że poszkodowany ma prawo tylko do jednej renty, występowanie zaś niektórych lub wszystkich przesłanek wpływa jedynie na jej wysokość.
Ocena istnienia wymienionych przesłanek jest uzależniona od stanu faktycznego z daty wyrokowania. Tylko szkoda aktualna w tej dacie może stanowić podstawę do określenia wysokości renty. Powódka uległa wypadkowi w czasie, gdy ze względu na wiek nie miała jeszcze zdolności do pracy zarobkowej, natomiast w chwili orzekania o rencie ukończyła wprawdzie 19 lat, lecz nadal kontynuowała naukę. Szkoda powstała w chwili, kiedy powódka mogła podjąć pracę zarobkową i uzyskiwać dochody z tej pracy, gdyby nie doznała kalectwa.
Według twierdzeń powódki szkoda ciągła spowodowana utratą zdolności do pracy nastąpiła z dniem 1.IX.1978 r. Pojawienie się po wydaniu wyroku określającego rentę nowych skutków uszkodzenia ciała, prowadzących do zwiększenia doznanej szkody, może przemawiać za zmianą wysokości renty.
Zgodnie z art. 907 § 2 k.c., w razie powołania się na jakąkolwiek zmianę stosunków, jaka zaszła po wydaniu wyroku, w którym została określona wysokość i czas trwania renty, sąd obowiązany jest do uwzględnienia tej zmiany. Udowodnienie choćby jednej okoliczności istotnej dla określenia wysokości renty prowadzi w następstwie do odpowiedniej zmiany jej wysokości. Zgodnie z brzmieniem art. 907 § 2 k.c. wyrok orzekający o obowiązku świadczenia renty i określający jej wysokość wiąże materialnie tylko w okolicznościach przyjętych za podstawę orzeczenia. Jeżeli w przyszłości ulegną zmianie stosunki, które zostały przyjęte za podstawę faktyczną orzeczenia o rencie, w tym również o jej wysokości, poszkodowany i zobowiązany mogą żądać ponownego orzeczenia w tym zakresie w osobnym postępowaniu.
Jak wynika z dotychczasowych rozważań, zmiany wysokości renty zasądzonej z tytułu zwiększenia potrzeb można żądać na podstawie art. 907 § 2 k.c. także wówczas, gdy w chwili wydania wyroku zasądzającego rentę poszkodowany z powodu braku odpowiedniego wieku lub pobierania nauki nie pracował, a następnie okazało się, że na skutek wypadku jest całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy.
Przyjęcie odmiennej wykładni art. 907 § 2 k.c. prowadziłoby do wyniku niemożliwego do zaakceptowania z punktu widzenia art. 444 § 2 k.c., mianowicie do niemożności korygowania wyroku orzekającego o obowiązku świadczenia renty, gdyby w dacie wyrokowania występowała jedna lub niektóre przesłanki wymienione w art. 444 § 2 k.c., pozostałe zaś przesłanki, powodujące dalsze, nie ujawnione skutki uszkodzenia ciała, pojawiły się po wydaniu wyroku. W konsekwencji takiego rozumowania poszkodowanemu przysługiwałoby tylko roszczenie o nową rentę, nie zaś o korekturę wysokości renty.
Przeciwko takiej wykładni przemawia treść art. 444 § 2 k.c., ustanawiającego dla poszkodowanego prawo do renty odszkodowawczej, a więc jednej renty, mającej wynagrodzić szkodę przyszłą w postaci utraty zarobków i innych korzyści czy wydatków na pokrycie zwiększonych potrzeb.
Wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego brak ustalenia w poprzednim wyroku odpowiedzialności pozwanego za ewentualną szkodę, mogącą powstać w przyszłości, nie stoi na przeszkodzie podwyższenie renty. Konieczność takiego ustalenia, przyjmowana w dotychczasowym orzecznictwie, została podyktowana potrzebą ochrony interesu poszkodowanego przed skutkami dziesięcioletniego przedawnienia roszczeń przewidzianych w art. 442 k.c. Jednakże w omawianej sytuacji ochrona taka jest zbyteczna. Dochodzone roszczenie nie jest przedawnione i obejmuje żądanie zmiany wysokości renty za okres trzech lat wstecz od dnia wniesienia pozwu (art. 118 zdanie ostatnie k.c.).
Ponadto zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21.V.1981 r. III CZP 57/80, wpisaną do księgi zasad prawnych, wytoczenie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg dziesięcioletnich terminów przedawnienia przewidzianych w art. 442 k.c. także co do roszczeń przyszłych, nie objętych żądaniami pozwu, jeżeli możliwość ich powstania w przyszłości wynika z faktów przytoczonych przez powoda.
Sąd Wojewódzki, wychodząc z błędnych założeń, nie dokonał żadnych ustaleń co do tego, czy i w jakim zakresie poszkodowana utraciła zdolność do pracy zarobkowej, jakie i od jakiej przypuszczalnie daty osiągałaby zarobki, gdyby nie doznała uszkodzeń ciała, a w wypadku ewentualnego częściowego zachowania zdolności do pracy zarobkowej - jakie ma realne możliwości jej wykorzystania. Równocześnie Sąd Wojewódzki w sposób dowolny, nie znajdujący oparcia w twierdzeniach pozwu i materiale sprawy, podwyższył rentę z tytułu zwiększonych wydatków.
Jak słusznie podnosi rewizja pozwanego, nie zostało wyjaśnione, czy powódka w takim samym stopniu jak przed wypadkiem wymaga pomocy osób trzecich oraz korzysta z przejazdów taksówkami przy uwzględnieniu okoliczności, że w 1979 r. została uznana za inwalidkę III grupy.
Z omawianych względów, skoro zarzuty obydwu rewizji okazały się uzasadnione, a prawidłowe rozstrzygnięcie o żądaniach pozwu wymaga dokonania dodatkowych ustaleń, z mocy art. 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.
Powódka, powołując się na przepis art. 907 § 2 k.c., wystąpiła przeciwko pozwanemu PZU z żądaniem podwyższenia renty zasądzonej wyrokiem z dnia 5.V.1978 r. z kwoty 2.00 zł do wysokości następujących kwot miesięcznych:
1) 4.964 zł za czas od dnia 1.IX.1978 r. do dnia 31.XII.1978r.,
2) 5.170 zł za czas od dnia 1.I.1979 r. do dnia 14.IX.1979 r.,
3) 4.370 zł za czas od dnia 15.IX.1979 r. do dnia 31.XII.1979 r.,
4) 4.950 zł za czas od dnia 1.I.1980 r. do dnia 31.XII.1980 r.,
5) 6.091 zł za czas od dnia 1.I.1981 r. do dnia 31.XII.1981 r.,
6) 7.191 zł za czas od dnia 1.IX.1981 r. i na przyszłość
- wszystkie kwoty z 8% od daty uchybienia terminu płatności każdej z rat.
Powódka twierdziła, że na skutek inwalidztwa powypadkowego ukończyła liceum z rocznym opóźnieniem i nie może podjąć pracy w zawodzie introligatora, co powoduje określone szkody miesięczne w postaci utraconych zarobków.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki podwyższył zasądzoną na rzecz powódki rentę za okres od dnia 1.IX.1978 r. do dnia 31.XII.1980 r. do wysokości 3.150 zł i od dnia 1.I.1981 r. i na przyszłość do kwoty 3.870 zł miesięcznie, oddalając dalej idące powództwo.
Sąd Wojewódzki ustalił, że renta zasądzona od pozwanego PZU, której podwyższenia domaga się powódka, jest przeznaczona na zaspokojenie zwiększonych potrzeb w związku z doznanym kalectwem w następstwie wypadku z dnia 3.V.1974 r. Powódka nie może zatem dochodzić podwyższenia renty z tytułu utraconych zarobków oraz z tytułu zwiększonych potrzeb. Ponadto w poprzednim wyroku nie została ustalona odpowiedzialność pozwanego PZU za ewentualną szkodę, jaka może powstać dla powódki w przyszłości.
Ze względu na wzrost kosztów przejazdu i kosztów korzystania z pomocy w gospodarstwie Sąd Wojewódzki podwyższył rentę za czas od dnia 1.IX.1978 r. do dnia 31.XII.1980 r. o 900 zł i za dalszy okres o 1.620 zł miesięcznie przy uwzględnieniu, że powódka w 10% przyczyniła się do wypadku.
Od tego wyroku założyły rewizję obie strony, zarzucając w szczególności naruszenie art. 444 § 2 i art. 907 § 2 k.c. Powódka wnosi o zmianę wyroku w części oddalającej powództwo i uwzględnienie żądań pozwu w całości, pozwany PZU zaś domaga się zmiany wyroku w części zasądzającej powództwo i jego oddalenie, bądź uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd postanowił, co następuje:
Nie znajduje oparcia w przepisach prawa i judykaturze Sądu Najwyższego pogląd Sądu Wojewódzkiego, że w niniejszym wypadku jedyną zmianą stosunków w rozumieniu art. 907 § 2 k.c., mogącą uzasadniać roszczenie o podwyższenie renty, może być zwiększenie potrzeb poszkodowanej, gdyż zasądzona prawomocnie renta obejmuje szkodę z tego tytułu, związaną z koniecznością korzystania z droższych środków komunikacji oraz z pomocy osób trzecich. W myśl art. 444 § 2 k.c. podstawę powstania prawa do renty stanowi szkoda na osobie polegająca na uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia, przesłankami zaś warunkującymi przyznanie renty są trwałe następstwa w postaci całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo zwiększenie się potrzeb lub zmniejszenie widoków powodzenia w przyszłości.
Wystąpienie którejkolwiek z tych przesłanek samodzielnie czy też w zbiegu z innymi, jeżeli tylko nastąpiła szkoda wyrażająca się w wydatkach na zwiększone potrzeby czy w zmniejszeniu dochodów i utracie korzyści, jakie poszkodowany osiągałby w przyszłości, gdyby nie doznał uszkodzeń ciała, może uzasadniać zasądzenie renty. W literaturze prawniczej reprezentowane jest stanowisko, że poszkodowany ma prawo tylko do jednej renty, występowanie zaś niektórych lub wszystkich przesłanek wpływa jedynie na jej wysokość.
Ocena istnienia wymienionych przesłanek jest uzależniona od stanu faktycznego z daty wyrokowania. Tylko szkoda aktualna w tej dacie może stanowić podstawę do określenia wysokości renty. Powódka uległa wypadkowi w czasie, gdy ze względu na wiek nie miała jeszcze zdolności do pracy zarobkowej, natomiast w chwili orzekania o rencie ukończyła wprawdzie 19 lat, lecz nadal kontynuowała naukę. Szkoda powstała w chwili, kiedy powódka mogła podjąć pracę zarobkową i uzyskiwać dochody z tej pracy, gdyby nie doznała kalectwa.
Według twierdzeń powódki szkoda ciągła spowodowana utratą zdolności do pracy nastąpiła z dniem 1.IX.1978 r. Pojawienie się po wydaniu wyroku określającego rentę nowych skutków uszkodzenia ciała, prowadzących do zwiększenia doznanej szkody, może przemawiać za zmianą wysokości renty.
Zgodnie z art. 907 § 2 k.c., w razie powołania się na jakąkolwiek zmianę stosunków, jaka zaszła po wydaniu wyroku, w którym została określona wysokość i czas trwania renty, sąd obowiązany jest do uwzględnienia tej zmiany. Udowodnienie choćby jednej okoliczności istotnej dla określenia wysokości renty prowadzi w następstwie do odpowiedniej zmiany jej wysokości. Zgodnie z brzmieniem art. 907 § 2 k.c. wyrok orzekający o obowiązku świadczenia renty i określający jej wysokość wiąże materialnie tylko w okolicznościach przyjętych za podstawę orzeczenia. Jeżeli w przyszłości ulegną zmianie stosunki, które zostały przyjęte za podstawę faktyczną orzeczenia o rencie, w tym również o jej wysokości, poszkodowany i zobowiązany mogą żądać ponownego orzeczenia w tym zakresie w osobnym postępowaniu.
Jak wynika z dotychczasowych rozważań, zmiany wysokości renty zasądzonej z tytułu zwiększenia potrzeb można żądać na podstawie art. 907 § 2 k.c. także wówczas, gdy w chwili wydania wyroku zasądzającego rentę poszkodowany z powodu braku odpowiedniego wieku lub pobierania nauki nie pracował, a następnie okazało się, że na skutek wypadku jest całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy.
Przyjęcie odmiennej wykładni art. 907 § 2 k.c. prowadziłoby do wyniku niemożliwego do zaakceptowania z punktu widzenia art. 444 § 2 k.c., mianowicie do niemożności korygowania wyroku orzekającego o obowiązku świadczenia renty, gdyby w dacie wyrokowania występowała jedna lub niektóre przesłanki wymienione w art. 444 § 2 k.c., pozostałe zaś przesłanki, powodujące dalsze, nie ujawnione skutki uszkodzenia ciała, pojawiły się po wydaniu wyroku. W konsekwencji takiego rozumowania poszkodowanemu przysługiwałoby tylko roszczenie o nową rentę, nie zaś o korekturę wysokości renty.
Przeciwko takiej wykładni przemawia treść art. 444 § 2 k.c., ustanawiającego dla poszkodowanego prawo do renty odszkodowawczej, a więc jednej renty, mającej wynagrodzić szkodę przyszłą w postaci utraty zarobków i innych korzyści czy wydatków na pokrycie zwiększonych potrzeb.
Wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego brak ustalenia w poprzednim wyroku odpowiedzialności pozwanego za ewentualną szkodę, mogącą powstać w przyszłości, nie stoi na przeszkodzie podwyższenie renty. Konieczność takiego ustalenia, przyjmowana w dotychczasowym orzecznictwie, została podyktowana potrzebą ochrony interesu poszkodowanego przed skutkami dziesięcioletniego przedawnienia roszczeń przewidzianych w art. 442 k.c. Jednakże w omawianej sytuacji ochrona taka jest zbyteczna. Dochodzone roszczenie nie jest przedawnione i obejmuje żądanie zmiany wysokości renty za okres trzech lat wstecz od dnia wniesienia pozwu (art. 118 zdanie ostatnie k.c.).
Ponadto zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21.V.1981 r. III CZP 57/80, wpisaną do księgi zasad prawnych, wytoczenie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg dziesięcioletnich terminów przedawnienia przewidzianych w art. 442 k.c. także co do roszczeń przyszłych, nie objętych żądaniami pozwu, jeżeli możliwość ich powstania w przyszłości wynika z faktów przytoczonych przez powoda.
Sąd Wojewódzki, wychodząc z błędnych założeń, nie dokonał żadnych ustaleń co do tego, czy i w jakim zakresie poszkodowana utraciła zdolność do pracy zarobkowej, jakie i od jakiej przypuszczalnie daty osiągałaby zarobki, gdyby nie doznała uszkodzeń ciała, a w wypadku ewentualnego częściowego zachowania zdolności do pracy zarobkowej - jakie ma realne możliwości jej wykorzystania. Równocześnie Sąd Wojewódzki w sposób dowolny, nie znajdujący oparcia w twierdzeniach pozwu i materiale sprawy, podwyższył rentę z tytułu zwiększonych wydatków.
Jak słusznie podnosi rewizja pozwanego, nie zostało wyjaśnione, czy powódka w takim samym stopniu jak przed wypadkiem wymaga pomocy osób trzecich oraz korzysta z przejazdów taksówkami przy uwzględnieniu okoliczności, że w 1979 r. została uznana za inwalidkę III grupy.
Z omawianych względów, skoro zarzuty obydwu rewizji okazały się uzasadnione, a prawidłowe rozstrzygnięcie o żądaniach pozwu wymaga dokonania dodatkowych ustaleń, z mocy art. 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
Informacje prasowe z rynku
06.01.2009 - Ubezpieczenia majątkowe
Kiedy wypowiedzenie OC komunikacyjnego skuteczne?
czytaj więcej
06.01.2009 - Ubezpieczenia na życie
Bliżej siebie polisa ubezpieczenia na życie i polisa na tzw. dożycie
czytaj więcej
06.01.2009 - Zabezpieczenie emerytalne
ZUS przygotowany do wypłaty okresowych emerytur kapitałowych
czytaj więcej
