Wyszukiwarka:
Wczytuję
Rzecznik Ubezpieczonych,
Al. Jerozolimskie 44,
00-024 Warszawa, NIP: 525–15–66–173
tel. 22 333 73 26, tel. 22 333 73 27 faks 22 333 73 29
00-024 Warszawa, NIP: 525–15–66–173
tel. 22 333 73 26, tel. 22 333 73 27 faks 22 333 73 29
Rzecznik Ubezpieczonych
> Art. 481 k.c. - odsetki > Wyrok z dnia 22 lutego 2001 r. Sąd Najwyższy II CKN 404/2000
Wyrok z dnia 22 lutego 2001 r. Sąd Najwyższy II CKN 404/2000
Przepis art. 481 § 1 k.c. przewiduje uprawnienie dla wierzyciela do żądania odsetek za czas opóźnienia. Orzeczenie uwzględniające na podstawie art. 3581 § 3 k.c. żądanie o zwaloryzowanie świadczenia ma znaczenie konstytutywne. Dlatego też nie ulega wątpliwości, że stan opóźnienia względem zmienionej wysokości świadczenia pieniężnego może powstać dopiero od daty tego orzeczenia.
Andrzej S. w dniu 20 sierpnia 1993 r. wniósł pozew przeciwko Kolumnie Transportu Sanitarnego w G. i Zakładowi Ubezpieczeń o odszkodowanie i rentę w związku z wypadkiem komunikacyjnym, jakiemu uległ w dniu 20 sierpnia 1990 r. i trwałym uszczerbkiem na zdrowiu będącym wynikiem tego wypadku.
Ostatecznie powód sformułował swoje żądania w piśmie procesowym z dnia 22 lutego 1996 r., domagając się zasądzenia: - kwoty 95.000 złotych tytułem zadośćuczynienia, z ustawowymi odsetkami od kwoty 50.000 złotych od 14 września 1993 r., a od kwoty 45.000 złotych od doręczenia pisma pozwanym,
- kwoty 42.891 złotych tytułem zaległej renty z tytułu zwiększonych potrzeb w okresie od 21 sierpnia 1990 r. do 31 grudnia 1995 r.,
- kwoty 691,80 złotych płatnej miesięcznie poczynając od 1 stycznia 1996 r. tytułem renty bieżącej.
Sąd Wojewódzki w Koninie wyrokiem z dnia 28 listopada 1997 r. zasądził od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń na rzecz powoda:
- kwotę 70.000 złotych z odsetkami ustawowymi od kwoty 50.000 złotych od dnia 17 stycznia 1995 r. i od kwoty 20.000 złotych od dnia 23 lutego 1996 r., tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
- kwotę 340 złotych z odsetkami od dnia 17 stycznia 1995 r.,
- kwotę 13.565,87 złotych z tytułu renty należnej powodowi w okresie od 1 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 1995 r. z odsetkami od kwoty 8.837 złotych od dnia 17 stycznia 1995 r. i od kwoty 4.728 złotych od dnia 1 stycznia 1996 r,
- kwotę 448,28 złotych miesięcznie tytułem renty uzupełniającej poczynając od dnia 1 stycznia 1996 r. z odsetkami ustawowymi w razie zwłoki w płatności którejkolwiek z rat. W pozostałym zakresie oddalił powództwo.
Powód zaskarżył apelacją orzeczenie Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo. Domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w części dotyczącej zadośćuczynienia i zasądzenie odsetek od kwoty 50.000 złotych od dnia 14 września 1993 r., zwaloryzowania należności z tytułu renty za okres od dnia 1 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 1995 r., aktualizacji renty bieżącej według najniższego wynagrodzenia pracowniczego na dzień wyrokowania przez sąd II instancji.
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 czerwca 1998 r. częściowo tylko uwzględnił apelację zmieniając zaskarżony wyrok w pkt III w ten sposób, że zasądzoną w nim należność w kwocie 13.565,87 złotych podwyższył do kwoty 17.940 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 2 stycznia 1996 r. oraz w punkcie IV w ten sposób, że dodał słowa: oraz rentę uzupełniającą w wysokości 691,80 złotych miesięcznie z ustawowymi odsetkami w razie zwłoki w płatności, poczynając od 1 czerwca 1998 r. W pozostałej części oddalił apelację.
Podwyższając kwotę 13.565,87 złotych do kwoty 17.940 złotych Sąd Apelacyjny na podstawie art. 3581 § 3 k.c. zwaloryzował świadczenia rentowe należne powodowi za okres od stycznia 1991 r. do grudnia 1995 r., z uwagi na znaczny spadek w tym czasie siły nabywczej pieniądza. Co do ustawowych odsetek, to Sąd Apelacyjny stwierdził, że jakkolwiek w wypadku waloryzacji świadczenia odsetki zasądza się od daty ustalenia należnej powodowi kwoty, to w rozpoznawanej sprawie należało uczynić wyjątek i zasądzić je od 2 stycznia 1996 r. Waloryzacji dokonano na dzień 1 stycznia 1996 r. i wówczas powód winien świadczenie to otrzymać, tymczasem pozwany Zakład Ubezpieczeń żadnych świadczeń powodowi nie wypłacił, mimo wezwania go do tego już w 1993 r. Powód tymczasem od opuszczenia szpitali wymagał całodniowej opieki innej osoby, a sprawujący ją, pozbawieni byli własnych dochodów. Ustalenie odsetek od daty orzekania przez Sąd drugiej instancji pozbawiłoby orzeczenie to aktualności, skoro na przestrzeni lat 1996-1998 również występowała inflacja.
Za niezasadną uznał Sąd Apelacyjny apelację w części kwestionującej zasądzenie odsetek od kwoty zadośćuczynienia. Przyznając stosowną kwotę tytułem zadośćuczynienia Sąd pierwszej instancji wziął pod rozwagę jej realną wartość w dacie wyrokowania. Suma ta stanowi dla powoda znaczną wartość ekonomiczną, zważywszy jego wykształcenie i środowisko, w jakim żyje. Wartość tę podwyższają zasądzone odsetki, toteż dalsze zwiększenie odsetek przez zasądzenie ich od września 1993 r. byłoby nieuzasadnione.
W kasacji powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w takim zakresie, w jakim Sąd ten oddalił żądanie odsetek od kwoty 50.000 złotych zadośćuczynienia od dnia 30 sierpnia 1993 r. oraz orzekł o odsetkach począwszy od dnia 2 stycznia 1996 r. Zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 476 k.c. w zw. z art. 481 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie - co doprowadziło do błędnego zasądzenia odsetek z tytułu zwłoki od kwoty 50.000 złotych od dnia 17 stycznia 1995 r., podczas gdy odsetki powinny być zasądzone od tej kwoty, co najmniej, od dnia 30 sierpnia 1993 r. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 378 § 1 k. p.c. przez wydanie orzeczenia i zmianę wyroku na niekorzyść powoda (przy braku apelacji strony przeciwnej) z przekroczeniem granic zakreślonych w apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja nie jest zasadna. Za chybiony trzeba uznać zarzut naruszenia art. 476 k.c. Sąd Apelacyjny nie dokonywał wykładni tego przepisu. Trudno także mówić o jego zastosowaniu lub niezastosowaniu, gdyż treść przepisu art. 476 k.c. ogranicza się do zdefiniowania pojęcia zwłoki dłużnika. Obowiązek zapłaty odsetek wynika z opóźnienia w zapłacie długu, które jest pojęciem szerszym od zwłoki. Zagadnienie, od kiedy wierzycielowi należą się odsetki, regulowane jest w drugim z wymienionych w kasacji przepisów prawa materialnego - art. 481 § 1 k.c.
Odsetki ustawowe obok tradycyjnych funkcji, od dnia 22 marca 1989 r., tj. wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych, mają także charakter waloryzacyjny. Rekompensują utratę wartości spełnionego z opóźnieniem świadczenia, spowodowaną inflacją. Od dnia 1 października 1990 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 5, poz. 321), instrumentem waloryzacyjnym jest wprowadzony tą ustawą do Kodeksu cywilnego przepis art. 3581 § 3 k.c. Możliwość waloryzacji stwarza także przepis art. 363 § 2 k.c. przewidujący jako zasadę ustalanie wysokości odszkodowania wedle cen z daty jego ustalenia. Jest rzeczą oczywistą, że przy zasądzaniu odszkodowania nie można łącznie stosować różnych instrumentów waloryzacyjnych, gdyż prowadziłoby to do dublowania odszkodowania, a w konsekwencji do bezpodstawnego wzbogacenia powoda.
Powód domagając się w apelacji zwaloryzowania świadczenia z tytułu zaległej renty, musiał liczyć się z tym, że w razie uwzględnienia żądania, zmianie ulegnie także rozstrzygnięcie w zakresie odsetek. Powoływany w kasacji przepis art. 481 § 1 k.c. przewiduje uprawnienie dla wierzyciela do żądania odsetek za czas opóźnienia. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego uwzględniające na podstawie art. 3581 § 3 k.c. żądanie o zwaloryzowanie świadczenia ma znaczenie konstytutywne. Dlatego też nie ulega wątpliwości, że stan opóźnienia względem zmienionej wysokości świadczenia pieniężnego może powstać dopiero od daty tego orzeczenia.
Sąd Apelacyjny zasądził odsetki nawet od wcześniejszej od swojego wyroku daty, bo od dnia 1 stycznia 1996 r. Prawdą jest, że odsetki od niższej niezwaloryzowanej kwoty zasądzone były przez Sąd pierwszej instancji od jeszcze wcześniejszej daty, po części od dnia 17 stycznia 1995 r., częściowo zaś od dnia 1 stycznia 1996 r. i w apelacji nie domagano się zmiany co do zasądzonych odsetek. Ze względu jednak na akcesoryjny charakter odsetek uwzględnienie żądania zmiany świadczenia głównego wymagało także zmiany w zakresie dotyczącym odsetek. Nie ma w tym rozstrzygnięciu naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 378 § 1 k.c.
Z podobnym problemem w odniesieniu do odsetek spotkał się Sąd pierwszej instancji zasądzając kwotę 70.000 złotych tytułem zadośćuczynienia. Wysokość zadośćuczynienia ustalono, zgodnie z ustawową dyrektywą zamieszczoną w art. 363 § 2 k.c., według cen z daty ustalenia odszkodowania. Dodatkowe zasądzenie odsetek za okres kilku lat wstecz spowodowałoby zdublowanie zasądzonej kwoty.
W ostatnich latach Sąd Najwyższy w licznych, jeszcze niepublikowanych orzeczeniach wyrażał pogląd, że ustalając odszkodowanie według cen z daty wyrokowania sąd ogranicza należne odsetki za opóźnienie, ze względu na ich funkcję kompensującą inflację (np. wyroki: z dnia 4 września 1998 r., II CKN 875/97, 11 czerwca 1999 r., II CKN 405/98, 12 października 1999 r., II CKN 676/98). Temu wymaganiu odpowiada rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji, który oddalił żądanie zasądzenia odsetek za okres przed dniem 17 stycznia 1995 r. Ponieważ orzeczenie Sądu pierwszej instancji odpowiadało prawu, Sąd Apelacyjny nie miał podstaw do jego zmiany i oddalenie w tym zakresie apelacji nie narusza przepisu art. 481 § 1 k.c.
Z powyższych względów i na mocy art. 39312 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
Ostatecznie powód sformułował swoje żądania w piśmie procesowym z dnia 22 lutego 1996 r., domagając się zasądzenia: - kwoty 95.000 złotych tytułem zadośćuczynienia, z ustawowymi odsetkami od kwoty 50.000 złotych od 14 września 1993 r., a od kwoty 45.000 złotych od doręczenia pisma pozwanym,
- kwoty 42.891 złotych tytułem zaległej renty z tytułu zwiększonych potrzeb w okresie od 21 sierpnia 1990 r. do 31 grudnia 1995 r.,
- kwoty 691,80 złotych płatnej miesięcznie poczynając od 1 stycznia 1996 r. tytułem renty bieżącej.
Sąd Wojewódzki w Koninie wyrokiem z dnia 28 listopada 1997 r. zasądził od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń na rzecz powoda:
- kwotę 70.000 złotych z odsetkami ustawowymi od kwoty 50.000 złotych od dnia 17 stycznia 1995 r. i od kwoty 20.000 złotych od dnia 23 lutego 1996 r., tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
- kwotę 340 złotych z odsetkami od dnia 17 stycznia 1995 r.,
- kwotę 13.565,87 złotych z tytułu renty należnej powodowi w okresie od 1 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 1995 r. z odsetkami od kwoty 8.837 złotych od dnia 17 stycznia 1995 r. i od kwoty 4.728 złotych od dnia 1 stycznia 1996 r,
- kwotę 448,28 złotych miesięcznie tytułem renty uzupełniającej poczynając od dnia 1 stycznia 1996 r. z odsetkami ustawowymi w razie zwłoki w płatności którejkolwiek z rat. W pozostałym zakresie oddalił powództwo.
Powód zaskarżył apelacją orzeczenie Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo. Domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w części dotyczącej zadośćuczynienia i zasądzenie odsetek od kwoty 50.000 złotych od dnia 14 września 1993 r., zwaloryzowania należności z tytułu renty za okres od dnia 1 stycznia 1991 r. do 31 grudnia 1995 r., aktualizacji renty bieżącej według najniższego wynagrodzenia pracowniczego na dzień wyrokowania przez sąd II instancji.
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 czerwca 1998 r. częściowo tylko uwzględnił apelację zmieniając zaskarżony wyrok w pkt III w ten sposób, że zasądzoną w nim należność w kwocie 13.565,87 złotych podwyższył do kwoty 17.940 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 2 stycznia 1996 r. oraz w punkcie IV w ten sposób, że dodał słowa: oraz rentę uzupełniającą w wysokości 691,80 złotych miesięcznie z ustawowymi odsetkami w razie zwłoki w płatności, poczynając od 1 czerwca 1998 r. W pozostałej części oddalił apelację.
Podwyższając kwotę 13.565,87 złotych do kwoty 17.940 złotych Sąd Apelacyjny na podstawie art. 3581 § 3 k.c. zwaloryzował świadczenia rentowe należne powodowi za okres od stycznia 1991 r. do grudnia 1995 r., z uwagi na znaczny spadek w tym czasie siły nabywczej pieniądza. Co do ustawowych odsetek, to Sąd Apelacyjny stwierdził, że jakkolwiek w wypadku waloryzacji świadczenia odsetki zasądza się od daty ustalenia należnej powodowi kwoty, to w rozpoznawanej sprawie należało uczynić wyjątek i zasądzić je od 2 stycznia 1996 r. Waloryzacji dokonano na dzień 1 stycznia 1996 r. i wówczas powód winien świadczenie to otrzymać, tymczasem pozwany Zakład Ubezpieczeń żadnych świadczeń powodowi nie wypłacił, mimo wezwania go do tego już w 1993 r. Powód tymczasem od opuszczenia szpitali wymagał całodniowej opieki innej osoby, a sprawujący ją, pozbawieni byli własnych dochodów. Ustalenie odsetek od daty orzekania przez Sąd drugiej instancji pozbawiłoby orzeczenie to aktualności, skoro na przestrzeni lat 1996-1998 również występowała inflacja.
Za niezasadną uznał Sąd Apelacyjny apelację w części kwestionującej zasądzenie odsetek od kwoty zadośćuczynienia. Przyznając stosowną kwotę tytułem zadośćuczynienia Sąd pierwszej instancji wziął pod rozwagę jej realną wartość w dacie wyrokowania. Suma ta stanowi dla powoda znaczną wartość ekonomiczną, zważywszy jego wykształcenie i środowisko, w jakim żyje. Wartość tę podwyższają zasądzone odsetki, toteż dalsze zwiększenie odsetek przez zasądzenie ich od września 1993 r. byłoby nieuzasadnione.
W kasacji powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w takim zakresie, w jakim Sąd ten oddalił żądanie odsetek od kwoty 50.000 złotych zadośćuczynienia od dnia 30 sierpnia 1993 r. oraz orzekł o odsetkach począwszy od dnia 2 stycznia 1996 r. Zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 476 k.c. w zw. z art. 481 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie - co doprowadziło do błędnego zasądzenia odsetek z tytułu zwłoki od kwoty 50.000 złotych od dnia 17 stycznia 1995 r., podczas gdy odsetki powinny być zasądzone od tej kwoty, co najmniej, od dnia 30 sierpnia 1993 r. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 378 § 1 k. p.c. przez wydanie orzeczenia i zmianę wyroku na niekorzyść powoda (przy braku apelacji strony przeciwnej) z przekroczeniem granic zakreślonych w apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja nie jest zasadna. Za chybiony trzeba uznać zarzut naruszenia art. 476 k.c. Sąd Apelacyjny nie dokonywał wykładni tego przepisu. Trudno także mówić o jego zastosowaniu lub niezastosowaniu, gdyż treść przepisu art. 476 k.c. ogranicza się do zdefiniowania pojęcia zwłoki dłużnika. Obowiązek zapłaty odsetek wynika z opóźnienia w zapłacie długu, które jest pojęciem szerszym od zwłoki. Zagadnienie, od kiedy wierzycielowi należą się odsetki, regulowane jest w drugim z wymienionych w kasacji przepisów prawa materialnego - art. 481 § 1 k.c.
Odsetki ustawowe obok tradycyjnych funkcji, od dnia 22 marca 1989 r., tj. wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych, mają także charakter waloryzacyjny. Rekompensują utratę wartości spełnionego z opóźnieniem świadczenia, spowodowaną inflacją. Od dnia 1 października 1990 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 5, poz. 321), instrumentem waloryzacyjnym jest wprowadzony tą ustawą do Kodeksu cywilnego przepis art. 3581 § 3 k.c. Możliwość waloryzacji stwarza także przepis art. 363 § 2 k.c. przewidujący jako zasadę ustalanie wysokości odszkodowania wedle cen z daty jego ustalenia. Jest rzeczą oczywistą, że przy zasądzaniu odszkodowania nie można łącznie stosować różnych instrumentów waloryzacyjnych, gdyż prowadziłoby to do dublowania odszkodowania, a w konsekwencji do bezpodstawnego wzbogacenia powoda.
Powód domagając się w apelacji zwaloryzowania świadczenia z tytułu zaległej renty, musiał liczyć się z tym, że w razie uwzględnienia żądania, zmianie ulegnie także rozstrzygnięcie w zakresie odsetek. Powoływany w kasacji przepis art. 481 § 1 k.c. przewiduje uprawnienie dla wierzyciela do żądania odsetek za czas opóźnienia. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego uwzględniające na podstawie art. 3581 § 3 k.c. żądanie o zwaloryzowanie świadczenia ma znaczenie konstytutywne. Dlatego też nie ulega wątpliwości, że stan opóźnienia względem zmienionej wysokości świadczenia pieniężnego może powstać dopiero od daty tego orzeczenia.
Sąd Apelacyjny zasądził odsetki nawet od wcześniejszej od swojego wyroku daty, bo od dnia 1 stycznia 1996 r. Prawdą jest, że odsetki od niższej niezwaloryzowanej kwoty zasądzone były przez Sąd pierwszej instancji od jeszcze wcześniejszej daty, po części od dnia 17 stycznia 1995 r., częściowo zaś od dnia 1 stycznia 1996 r. i w apelacji nie domagano się zmiany co do zasądzonych odsetek. Ze względu jednak na akcesoryjny charakter odsetek uwzględnienie żądania zmiany świadczenia głównego wymagało także zmiany w zakresie dotyczącym odsetek. Nie ma w tym rozstrzygnięciu naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 378 § 1 k.c.
Z podobnym problemem w odniesieniu do odsetek spotkał się Sąd pierwszej instancji zasądzając kwotę 70.000 złotych tytułem zadośćuczynienia. Wysokość zadośćuczynienia ustalono, zgodnie z ustawową dyrektywą zamieszczoną w art. 363 § 2 k.c., według cen z daty ustalenia odszkodowania. Dodatkowe zasądzenie odsetek za okres kilku lat wstecz spowodowałoby zdublowanie zasądzonej kwoty.
W ostatnich latach Sąd Najwyższy w licznych, jeszcze niepublikowanych orzeczeniach wyrażał pogląd, że ustalając odszkodowanie według cen z daty wyrokowania sąd ogranicza należne odsetki za opóźnienie, ze względu na ich funkcję kompensującą inflację (np. wyroki: z dnia 4 września 1998 r., II CKN 875/97, 11 czerwca 1999 r., II CKN 405/98, 12 października 1999 r., II CKN 676/98). Temu wymaganiu odpowiada rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji, który oddalił żądanie zasądzenia odsetek za okres przed dniem 17 stycznia 1995 r. Ponieważ orzeczenie Sądu pierwszej instancji odpowiadało prawu, Sąd Apelacyjny nie miał podstaw do jego zmiany i oddalenie w tym zakresie apelacji nie narusza przepisu art. 481 § 1 k.c.
Z powyższych względów i na mocy art. 39312 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.