Umowa wymieniona w art. 808 § 1 k.c. może być umową ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej sensu stricto albo umową ubezpieczenia na cudzy rachunek.
Art. 808 k.c. stanowi lex specialis w stosunku do art. 393 k.c. w takim zakresie, w jakim dopuszcza zawarcie umowy ubezpieczenia na rzecz osoby nieoznaczonej. W pozostałym zakresie uregulowanie art. 808 k.c. nie odbiega od zasad określonych w art. 393 k.c. W związku z tym umowy na rzecz osoby trzeciej nie domniemywa się.

W dniu 8.XII.1995 r. w Przedstawicielstwie pozwanego Zofia G. podpisała imieniem i nazwiskiem swojej matki Cecylii O. (powódki) blankiet umowy ubezpieczenia autocasco oraz od nieszczęśliwych wypadków, dotyczącej samochodu Mercedes Benz 500 SEL, stanowiącego własność Cecylii O. i na nią zarejestrowanego. W dniu 31.V.1996 r., Janusz B., dyrektor Przedstawicielstwa pozwanego, przybył do Cecylii O. w celu przedłużenia "umowy", która wygasała 29.VI.1996 r. Pod wskazanym adresem zastał powódkę i stwierdził, że nie jest to ta sama osoba, z którą zawierał umowę. Oświadczył powódce, że odstępuje od "zawartej umowy" i oświadczenie takie złożył tego samego dnia również Zofii G. W formie pisemnej oświadczenie to zostało wysłane powódce drogą pocztową 31.V.1996 r. Samochód objęty przedmiotową "umową" został skradziony 3.VI.1996 r. Pozwany odmówił wypłaty odszkodowania twierdząc, że "umowa" jest nieważna.
Powyższe okoliczności są niesporne.
Powódka żąda zasądzenia od pozwanego kwoty 50.300 zł z odsetkami z tytułu przedmiotowego ubezpieczenia autocasco.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd Wojewódzki w R. wyrokiem z 7.II.1997 r. oddali powództwo i orzekł o kosztach procesu. Sąd Wojewódzki nie dał wiary zeznaniom świadków Zofii G. i Józefa G. iż pracownik pozwanego powiadomiony o udzieleniu przez powódkę pełnomocnictwa do zawarcia umowy zezwolił na jej podpisanie imieniem i nazwiskiem matki. Uznał, że działanie Zofii G. miało na celu wprowadzenie w błąd pracowników ubezpieczyciela co do osoby zawierającej umowę i mogło rzutować na ocenę rozmiaru ryzyka. Janusz B. złożył oświadczenie woli pod wpływem błędnego przekonania co do tożsamości kontrahenta, wywołanego jego podstępem. W wypadku błędu wywołanego podstępem jednej strony, druga strona może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej (art. 86 § 1 k.c.). Ponieważ zastrzeżenie w art. 88 k.c. pisemnej formy dla oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli pod wpływem błędu, nie zawiera rygoru nieważności (art. 74 § 1 k.c.), przeto ustne oświadczenie woli Janusza B. o uchyleniu się od skutków zawartej umowy nie narusza wymogów art. 76 § 1 k.c. W związku z tym Sąd Wojewódzki uznał, że umowa ubezpieczenia jest nieważna.

Apelację powódki oddalił Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z 5.IX.1997 r., I ACa 556/97, podzielając ustalenia i wnioski Sądu Wojewódzkiego. Sąd Apelacyjny jednocześnie podkreślił, że uchylenie się od skutków złożonego pod wpływem błędu oświadczenia woli działa ex tunc oraz że § 9 ust. 1 pkt 1 ogólnych warunków ubezpieczenia pojazdów autocasco przewiduje wprost nieważność umowy zawartej przez osobę niebędącą właścicielem pojazdu.

Powódka w kasacji, zarzucając naruszenie prawa materialnego:
 - art. 86 § 1 k.c. przez przyjęcie, że do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli wystarczającym jest powołanie się na jakikolwiek błąd co do rzeczywistego stanu rzeczy bez przeprowadzenia ustaleń, czy strona, znając ten stan rzeczy złożyłaby oświadczenie tej samej treści,
 - art. 808 § 1 k.c. w zw. z art. 807 § 1 k.c. przez pominięcie dyspozycji tych przepisów, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Pozwany wniósł o oddalenie kasacji i zasądzenie na jego rzecz od powódki kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niesporne w sprawie jest, że właścicielką przedmiotowego samochodu była powódka, na którą był on zarejestrowany oraz że "formalności" związane z ubezpieczeniem załatwiała jej córka Zofia G. i ona też (a nie powódka, która była nieobecna przy tych czynnościach) podpisała blankiet umowy ubezpieczenia, używając imienia i nazwiska swojej matki (powódki), który zawierał jej dane personalne.

Sąd meriti nie dał wiary zeznaniom świadka Zofii G. oraz Józefa G. i ustalił, że Zofia G. nie działała jako pełnomocnik powódki. Ustalenie to nie zostało zakwestionowane przez przytoczenie podstawy kasacyjnej z art. 393 1 pkt 2 k.p.c. W kasacji zawarty jest jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego. W tej sytuacji miarodajnym dla oceny prawidłowości zastosowania prawa materialnego jest stan faktyczny, na którym oparto zaskarżone orzeczenie (zob. wyroki SN z 7.III. 1997 r., II CKN 18/97, OSNC 1997, z. 8, poz. 112 i z 26.III.1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, z. 9, poz. 128).

Zawarcie umowy jest czynnością prawną, w skład której wchodzą co najmniej dwa oświadczenia woli. Oświadczenia te powinny zmierzać do osiągnięcia wspólnego celu. Czynność prawną można dokonać osobiście albo przez przedstawiciela, stosownie do art. 95 i 96 k.c. Z przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia stanu faktycznego wynika, że powódka nie złożyła oświadczenia woli mającego na celu zawarcie umowy ubezpieczenia AC (nie podpisała formularza umowy, Zofia G. nie była jej pełnomocnikiem). Zatem powódka nie zawarła umowy ubezpieczenia.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 808 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie. Przepis ten stanowi, że umowę ubezpieczenia można zawrzeć także na rzecz osoby trzeciej; osoba trzecia może nie być w umowie wymieniona; ubezpieczający może w czasie trwania umowy wskazywać osoby, na których rzecz została zawarta umowa. Podobnie § 6 ust. 2 powołanych ogólnych warunków stanowi, że ubezpieczenie może zawrzeć na rzecz ubezpieczającego osoba trzecia.

W piśmiennictwie przyjmuje się, że umowa wymieniona w art. 808 § 1 k.c. może być umową ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej sensu stricto albo umową ubezpieczenia na cudzy rachunek.

Pierwsza polega na tym, że ubezpieczający ubezpiecza własny interes majątkowy lub własne życie, a jednocześnie wskazuje osobę uprawnioną do otrzymania świadczenia ubezpieczeniowego w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku ubezpieczeniowego, przy czym wskazanie tej osoby nie musi być imienne, lecz takie, że wiadomo o kogo chodzi, a w ubezpieczeniu na życie osobą tą może być nawet okaziciel polisy. Druga natomiast występuje wówczas, gdy ubezpieczający ubezpiecza cudzy interes majątkowy, ale działa przy tym we własnym imieniu, co powoduje, że kto inny jest tu ubezpieczającym, a kto inny osobą, w której interesie majątkowym zawiera się ubezpieczenie.

Art. 108 k.c. stanowi lex specialis w stosunku do art. 393 k.c. w takim zakresie, w jakim dopuszcza zawarcie umowy ubezpieczenia na rzecz osoby nieoznaczonej. W pozostałym zakresie uregulowanie art. 808 k.c. nie odbiega od zasad określonych w art. 393 k.c. W związku z tym umowy na rzecz osoby trzeciej nie domniemywa się.

Do zawarcia umowy ubezpieczenia samochodu autocasco na rzecz osoby trzeciej, wymagane jest złożenie w tym przedmiocie zgodnych oświadczeń woli ubezpieczającego oraz ubezpieczyciela (art. 808 § 1 k.c.).

Stan faktyczny stanowiący podstawę rozstrzygnięcia przez sąd meriti nie pozwala przyjąć, by doszło do zawarcia umowy ubezpieczenia (w jednej z powołanych form) na rzecz powódki, albowiem: a) Zofia G. nie złożyła oświadczenia woli we własnym imieniu, ponieważ podpisała blankiet umowy, używając imienia i nazwiska swojej matki Cecylii O., b) ubezpieczyciel (pozwany) nie wiedział, że ma to być umowa na rzecz osoby trzeciej.

W tej sytuacji rozważanie dalszego zarzutu (naruszenia art. 86 § 1 k.c.) jest bezprzedmiotowe, skoro umowa ubezpieczenia nie została zawarta. Wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312 oraz art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39319 i 391 k.p.c.).