Prawidłowa wykładnia treści par. 32 i 38 ogólnych warunków ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że ubezpieczyciel może odmówić wypłaty części lub całości odszkodowania za szkodę powstałą na skutek pożaru, jeżeli stwierdzone uchybienie przez ubezpieczającego przepisu o ochronie przeciwpożarowej miałoby wpływ na powstanie lub zwiększenie rozmiarów szkody.

Powódka dochodziła zasądzenia od pozwanego ubezpieczyciela 49.000 zł odszkodowania za straty powstałe w wyniku pożaru w dniu 6 czerwca 1996 r. w jej zakładzie dziewiarskim.

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc, że do pożaru doszło na skutek nieprzestrzegania przez powódkę przepisów przeciwpożarowych.

Sąd Wojewódzki wyrokiem z 8 maja 1998 r. uwzględnił powództwo, a kwestionująca to rozstrzygnięcie apelacja została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 10 września 1998 r. Sąd ten przyjął za opinią biegłego, że najbardziej prawdopodobną przyczyną pożaru było zaprószenie ognia lub podpalenie. Wykluczył zaś, aby doszło do niego na skutek przeciążenia instalacji elektrycznej. W dniu pożaru zakład dziewiarski był nieczynny. Z urządzeń zasilanych przez prąd włączone były jedynie lodówka, alarm przeciwpożarowy i pompa do oczka wodnego o małej mocy. Tak mały pobór prądu każe wyłączyć istnienie związku przyczynowego pomiędzy stwierdzonym faktem niedopuszczalnego naprawiania domowym sposobem bezpieczników, a wybuchem pożaru. W rezultacie zatem to uchybienie przez powódkę przepisom pożarowym nie miało wpływu na powstałą szkodę, co czyni bezprzedmiotowym powoływanie się przez pozwanego ubezpieczyciela na możliwość odmowy wypłaty odszkodowania na podstawie treści § 32 i § 38 łączących strony ogólnych warunków ubezpieczenia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył pozwany kasacją opartą na obu podstawach wymienionych w art. 3931 kpc. W ramach podstawy materialnoprawnej zarzucił naruszenie:
 - art. 827 § 1 kc. oraz § 32 i 38 ogólnych warunków ubezpieczenia przez błędne przyjęcie, że warunkiem odmowy wypłaty premii asekuracyjnej jest wykazanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy faktem naruszenia przepisów przeciwpożarowych a powstałą szkodą.
- art. 6 kc. Przez niewłaściwe rozłożenie ciężaru dowodu.
 - art. 362 kc. W zw. z § 32 O.W.U. przez odmowę ustalenia przyczynienia się powódki do powstania, a przynajmniej do powiększenia szkody.

Proceduralna podstawa kasacji sprowadza się do zarzutu naruszenia art. 382 i art. 233 § 1 kpc przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, a w szczególności pominięcia, że pożar mógł powstać w gniazdku, do którego podłączona była pompa oczka wodnego, co podważałoby tezę sądu o braku przeciążenia instalacji elektrycznej.

Z tych przyczyn pozwany wnosi o zmianę skarżonego wyroku i oddalenie powództwa, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

1. Nieusprawiedliwiona jest podstawa kasacji, w której pozwany zarzuca naruszenie przepisów procesowych. Kategoryczne stanowisko biegłego, który wykluczył, aby przy tak małym poborze prądu mogło dojść do przeciążenia instalacji elektrycznej upoważniało sąd do przyjęcia, że pomiędzy niewątpliwym naruszeniem przepisów przeciwpożarowych jakim było stosowanie przez powódkę nieoryginalnych bezpieczników, a powstaniem pożaru nie ma związku przyczynowego. Prawidłowości tych ustaleń nie może podważyć powoływanie się przez pozwanego na to że, sąd nie przywiązał należytej uwagi do powstałego przy gniazdku elektrycznym, do którego podłączona była pompa, okopcenia, które mogło by wskazywać na to, że tu było źródło pożaru. Jest to bowiem tylko hipoteza samego pozwanego, której wartość dodatkowo pomniejsza fakt, że przy tak dużym pożarze musiało być niemało okopceń i zwęgleń w całym zakładzie. Dlatego też zarzut kasacji naruszenia art. 382 kpc w zw. z art. 233 § 1 kpc jest nietrafny.

2. Nieuzasadnione są też zarzuty składające się na podstawę materialnoprawną kasacji. Przede wszystkim chybiony jest jej główny zarzut naruszenia art. 827 § 1 kc. Przepis ten mówi o "wyrządzeniu" szkody przez ubezpieczonego lub osobę z którą pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym, albo za którą odpowiada. Wyrządzenie szkody może nastąpić na skutek działania lub zaniechania sprawcy. Ten związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem się sprawcy a powstałą szkodą jest warunkiem sine qua non przypisania jemu sprawstwa (wyrządzenia). Ponieważ w sprawie istnienie związku pomiędzy naruszeniem przez powódkę przepisów przeciwpożarowych a powstaniem pożaru zostało wyłączone, przeto odwoływanie się w kasacji do treści art. 827 § 1 kc jest chybione.

Nietrafny jest też zarzut naruszenia art. 362 kc. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało wyjaśnione, że do odszkodowania przysługującego ubezpieczającemu z tytułu umowy ubezpieczenia przepis art. 362 kc nie ma zastosowania (por. uchwała SN II CZP 108, OSNC 1997/2/15 i wyrok z 23 czerwca 1999 r. I CKN 57/98, OSNC 2000/1/3). Powoływanie się więc na ten przepis w kasacji nie może odnieść skutku.

Jeśli zaś chodzi o zarzut naruszenia art. 6 kc oraz § 32 i 38 o w u, to zgodzić się trzeba z autorem kasacji, iż skoro stwierdzone zostało, że powódka uchybiła przepisom przeciwpożarowym w stopniu poważnym, to ten fakt pociąga za sobą zmianę pomiędzy stronami rozkładu ciężaru dowodu. W tej sytuacji bowiem to nie pozwany ma udowadniać, że zaniedbania powódki były przyczyną powstania pożaru, lecz powódka powinna wykazywać, że brak tu związku przyczynowego. Jak już jednak o tym wspomniano, powódka taki dowód przeprowadziła, gdyż biegły wykluczył istnienie związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem przez nią przepisów przeciwpożarowych, a zaistnieniem pożaru. Czyni to niesłusznymi pretensje pozwanego do sądu o uchybienie regule dowodowej z art. 6 kc.

Pozostaje do rozważenia zarzut błędnego rozumienia i niewłaściwego zastosowania przez sąd § 32 i 38 o w u.

Zgodnie z treścią § 32 "ubezpieczający jest zobowiązany do przestrzegania przepisów prewencyjnych mających na celu zapobieżenie szkód, a w szczególności przepisów o ochronie pożarowej (....)". Stosownie zaś do § 38 jeżeli ubezpieczający nie spełni tego obowiązku, ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania w części lub w całości. Skarżący twierdzi, że postanowienia te mają charakter prewencyjny, gdyż istota ich polega na zdyscyplinowaniu ubezpieczającego i zdopingowaniu go do przestrzegania przepisów przeciwpożarowych. Z takiego ich charakteru wynika, że jeżeli dojdzie do wybuchu pożaru i zostanie stwierdzone, że ubezpieczający uchybił tym przepisom, to można wówczas zastosować wobec niego sankcję cywilnoprawną z § 38 o.w.u., przy czym zdaniem pozwanego można sięgnąć po tę sankcję niezależnie od tego, czy naruszenie przepisów przeciwpożarowych miało wpływ na powstanie szkody, czy też nie. Skarżący wspiera swoją argumentację odwołaniem się do rozwiązań stosowanych w ubezpieczeniach komunikacyjnych, w których przykładowo sam fakt naruszenia klauzuli prewencyjnej w postaci zakazu prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwym powoduje utratę prawa do świadczenia autocasco, niezależnie od tego czy nietrzeźwość kierowcy miała wpływ na zaistnienie wypadku drogowego.

Z taką wykładnią pozwanego § 32 i 38 o.w.u. nie sposób jest się zgodzić.
Przede wszystkim należy podkreślić, że postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia zawierają cały rozdział zatytułowany "obowiązki ubezpieczającego", wśród których powinność przestrzegania przepisów przeciwpożarowych jest jedną z wielu. Mają one na celu zapobieganie powstaniu pożaru, zmniejszenie jego skutków, wreszcie umożliwienie ubezpieczycielowi określenia rozmiaru strat. Bliższa analiza treści tych obowiązków pozwala na podział obejmujących je uregulowań na dwie grupy.

Do pierwszej należy § 32 zobowiązujący ubezpieczonego do przestrzegania przepisów przeciwpożarowych oraz § 33 nakładający na niego obowiązek podjęcia działań w celu zmniejszenia zaistniałej szkody. Z istoty należących do tej grupy powinności wynika, że ich naruszenie przez ubezpieczonego może mieć bezpośredni wpływ na samo powstanie szkody, albo na jej wielkość. Regulacje należące do drugiej grupy (§ 34-37) mają charakter porządkowy a ich celem jest ułatwienie ubezpieczycielowi ustalenia rzeczywistych rozmiarów szkody. Jest rzeczą oczywistą, że ewentualne uchybienie im nie może mieć wpływu na samo powstanie szkody, ani na jej rozmiary. Stąd też możliwość zastosowania przewidzianej w § 38 sankcji za ich naruszenie nie może być warunkowana istnieniem związku przyczynowego z zaistniałą szkodą. Inaczej rzecz się przedstawia w grupie pierwszej. Skoro uchybienie przez ubezpieczającego powinnościom określonym w § 32 i 33 może przyczynić się do powstania pożaru lub do zwiększenia strat, to konsekwencją tego jest, iż zastosowanie sankcji z § 38 w postaci zmniejszenia lub całkowitej odmowy odszkodowania może nastąpić tylko w razie istnienia związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem uregulowanych tam obowiązków, a powstaniem szkody lub zwiększeniem jej rozmiarów. Taka wykładnia tej grupy ogólnych warunków ubezpieczenia respektuje jedną z podstaw odpowiedzialności cywilnej opierającej się na zasadzie przyczynowości. Wprawdzie w prawie ubezpieczeniowym stosuje się wyjątki od tej zasady w postaci tak zwanych klauzul prewencyjnych, na które powołuje się autor kasacji, ale wbrew jego stanowisku stwierdzić należy, iż uregulowania zawartego w § 32 o w u do kategorii takich klauzul zaliczyć nie można. Przyjmując za pozwanym, że istota klauzuli prewencyjnej sprowadza się do możliwości wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczeniowej w związku z określonym zachowaniem się ubezpieczonego, niezależnie od tego, czy to zachowanie ma wpływ na powstanie szkody, czy też nie, należy stwierdzić, że ma ona charakter wyjątku od zasady przyczynowości. Jak każdy wyjątek w prawie, tak i ten powinien być więc wykładany ściśle, a nie rozszerzająco, jak to proponuje skarżący. Warto przy tym dodać, że sama redakcja takich klauzul pozwalających na wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczeniowej w sposób niejako mechaniczny musi być precyzyjna, tak, aby zapobiegało to dowolności ocen. Odnosząc ten wymóg do łączących strony ogólnych warunków ubezpieczenia trzeba stwierdzić, że spełnia go formuła § 34, zgodnie z którą ubezpieczający powinien zawiadomić pozwanego o pożarze "niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 24 godzin od powstania szkody". Tymczasem sformułowanie z § 32 o obowiązku przestrzegania przepisów przeciwpożarowych jest tak ogólne, że tylko z uwagi na tę ogólnikowość nie można zakwalifikować tego przepisu do kategorii klauzul prewencyjnych stwarzających podstawę do zmniejszenia lub wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczeniowej w oderwaniu od zasady przyczynowości.

Z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że możliwość zastosowania sankcji z § 38 za naruszenie przez ubezpieczającego obowiązków określonych w § 32 o w u wchodzi w grę tylko w razie stwierdzenia pomiędzy zaniedbaniem tych obowiązków a szkodą związku przyczynowego. Odmienne stanowisko pozwanego prezentowane w kasacji jest niesłuszne, co czyni nieuzasadnionym zarzut naruszenia §§ 32 i 38 o w u. Skoro zaś okazało się, że podstawy kasacji są nieusprawiedliwione, należało ją na mocy art. 393 12 kpc oddalić i obciążyć pozwanego kosztami postępowania kasacyjnego - stosownie do reguły z art. 98 § 1 kpc.