Postanowienia ogólnych warunków umów wydawanych przez ubezpieczycieli nie mają charakteru normatywnego, wiążą tylko strony umowy ubezpieczenia i to tylko o tyle, o ile ich warunki zostały przez strony do umowy ubezpieczenia włączone.

Wyrokiem z dnia 13 listopada 1998 r. Sąd Wojewódzki uwzględnił w przeważającej części żądanie powódki i zasądził na jej rzecz od pozwanego ubezpieczyciela kwotę 19.518,50 złotych tytułem odszkodowania z umowy ubezpieczenia autocasco, oraz kwotę 2.273,82 złotych stanowiącą równowartość spłaconych przez powódkę odsetek od kredytu zaciągniętego w banku na kupno samochodu, który to kredyt - gdyby pozwany wypłacił odszkodowanie dobrowolnie - mógłby zostać spłacony bezodsetkowo. Sąd Wojewódzki przyjął, że brak było podstaw do odmowy przyznania powódce odszkodowania ubezpieczeniowego za skradziony samochód w sytuacji, gdy powódka prawidłowo zawiadomiła pozwanego o utracie pojazdu, a dokumenty pojazdu, tj. dowód rejestracyjny, prawo jazdy i polisa oc zostały powódce ukradzione, co do konieczności zaś spłacania przez powódkę odsetek wobec niemożności jednorazowego spłacenia kredytu to pozwany okoliczności tej nie kwestionował.

W wyniku apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny zmienił powyższy wyrok w zaskarżonej części i powództwo oddalił oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanego koszty procesu za obie instancje.

Sąd Apelacyjny ustalił, że zanim doszło w dniu 10 stycznia 1997 r. do kradzieży samochodu powódki, to wcześniej, w dniu 7 stycznia 1997 r., zostały powódce skradzione dokumenty samochodu, tj. dowód rejestracyjny, prawo jazdy, dowód ubezpieczenia oc i inne, o czym powódka w dniu 7 stycznia 1997 r. zgłosiła organom Policji, zaś w dniu 14 stycznia 1997 r. złożyła wniosek do Urzędu Gminy W.-R. o wydanie jej wtórnika dowodu rejestracyjnego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro w dniu kradzieży samochodu powódka nie dysponowała oryginałem dowodu rejestracyjnego ani wtórnikiem tego dowodu, to nie spełniła ona warunku przewidzianego w postanowieniach § 3 ust. 2 pkt 5 owu wiążących strony, a mianowicie, warunku zabezpieczenia z należytą starannością dokumentów pojazdu. Według stanowiska wyrażonego w zaskarżonym wyroku, brak należytego zabezpieczenia dokumentów pojazdu był konsekwencją niepodjęcia przez powódkę przed 10 stycznia 1997 r. czynności zmierzających do uzyskania wtórnika dowodu rejestracyjnego, które to wysiłki o wystawienie wtórnika należały do obowiązków powódki pod rygorem utraty prawa do odszkodowania ubezpieczeniowego i, w ślad za tym, pod rygorem niemożności domagania się naprawienia szkody spowodowanej niewypłaceniem powódce świadczenia ubezpieczeniowego przez pozwanego dobrowolnie. Sąd Apelacyjny przyjął, że w tych warunkach brak było, w świetle przepisu art. 805 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 3 ust. 2 pkt 5 owu, podstaw do obciążenia pozwanego odpowiedzialnością za dochodzoną przez powódkę szkodę.

W kasacji powódka powołała się na podstawę przewidzianą w art. 3931 pkt 1 k.p.c. i zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu § 3 ust. 2 pkt 5 ogólnych warunków ubezpieczenia pojazdów od utraty, zniszczenia lub uszkodzenia "autocasco" obowiązujących strony, a w konsekwencji - naruszenie art. 805 § 1 i 2 pkt 1, art. 807 § 1, art. 827 § 1 i art. 471 Kodeksu cywilnego. Skarżąca, w szczególności, podniosła, że w ustalonym stanie faktycznym nie można było postawić jej zarzutu niedopełnienia warunku należytego zabezpieczenia dokumentów poza pojazdem, w związku z czym - zdaniem skarżącej - wyłączone było przyjęcie uchylenia się pozwanego od odpowiedzialności w niniejszej sprawie. Z powołaniem się na powyższe powódka w kasacji wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji lub o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sad Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle obowiązującego strony postanowienia § 3 ust. 2 pkt 5 ogólnych warunków ubezpieczenia pojazdów od utraty, zniszczenia lub uszkodzenia "autocasco" odszkodowanie za szkodę polegającą na utracie pojazdu wskutek kradzieży przysługiwało, pod warunkiem, m.in., że zabezpieczono z należytą starannością - poza pojazdem - dokumenty pojazdu. Nie może być - zdaniem Sądu Najwyższego - wątpliwości co do tego, że ubezpieczony jest w stanie zabezpieczyć dokumenty pojazdu tylko wtedy, jeśli dokumentami tymi dysponuje. W razie niemożności dysponowania przez ubezpieczonego dokumentami pojazdu spełnienie przez niego wymogu zabezpieczenia staje się bezprzedmiotowe. Wobec tego, przy uwzględnieniu jednocześnie, że w świetle cyt. wyżej postanowień owu przy zabezpieczeniu dokumentów pojazdu istotny jest fakt posiadania przez ubezpieczonego tych dokumentów, nie zaś okoliczność ich nieposiadania i przyczyn tego ostatniego stanu rzeczy należy przyjąć, że utrata przez powódkę dowodu rejestracyjnego pojazdu nie stanowiła okoliczności podlegającej rozważeniu w aspekcie przysługiwania powódce odszkodowania stosownie do postanowienia § 3 ust. 2 pkt 5 owu, lecz mogła stanowić ewentualnie okoliczność istotną z punktu widzenia treści postanowień § 4 ust. 1 pkt 1 owu, tj. w kwestii szkody nie objętej ubezpieczeniem, co jednak nie było przedmiotem uwagi Sądu w zaskarżonym wyroku.
W rozpoznawanej sprawie ustalono, że w dniu 7 stycznia 1997 r., a więc 3 dni przed kradzieżą samochodu, zostały powódce skradzione, m.in.: dowód rejestracyjny, prawo jazdy i dowód ubezpieczenia oc. Skoro tak, to w sprawie tej postanowienie § 3 ust. 2 pkt 5 owu było bezprzedmiotowe. Zaznaczyć przy tym trzeba, że również pozbawione podstaw było przypisanie powódce w zaskarżonym wyroku obowiązku posiadania w dniu 10 stycznia 1997 r. wtórnika dowodu rejestracyjnego. Tego rodzaju obowiązek nie daje się wyprowadzić z treści § 3 ust. 2 pkt 5 owu. Również nie wydaje się, aby o obowiązku legitymowania się poszkodowanego wtórnikiem dowodu rejestracyjnego w razie kradzieży dokumentów pojazdu przed kradzieżą ubezpieczonego pojazdu zaświadczał wniosek wywiedziony z § 3 ust. 2 pkt 5 owu przy zastosowaniu wykładni celowościowej. O ile bowiem uniemożliwienie dostępu do dowodu rejestracyjnego ma - jak się zdaje - utrudnić korzystanie z pojazdu i przez to odstraszyć ewentualnych sprawców kradzieży, o tyle wymóg zabezpieczenia poza pojazdem wtórnika dowodu rejestracyjnego miałby wątpliwą przydatność przy założeniu, że oryginalny dowód rejestracyjny w wyniku jego kradzieży znalazł się już w rękach sprawcy kradzieży samochodu.

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny błędnie ocenił, że utrata przez powódkę dowodu rejestracyjnego, skradzionego jej następnie samochodu i nieposiadanie przez nią w dniu 10 stycznia 1997 r. wtórnika tego dowodu podlegało ocenie w świetle § 3 ust. 2 pkt 5 owu, oraz że mogło to stanowić podstawą wniosku, że pozwany wolny jest w niniejszej sprawie od odpowiedzialności. W rzeczywistości utrata przez powódkę dokumentów pojazdu nie mogła być podstawą rozważań w świetle § 3 ust. 2 pkt 5 owu.

Usprawiedliwia to zarzut kasacji naruszenia art. 827 § 1 k.c. jako tego przepisu, który przewiduje zwolnienie zakładu ubezpieczeń z odpowiedzialności w razie zaistnienia winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa; wobec błędnego przyjęcia, że o winie powódki zaświadcza niespełnienie przez nią warunku z § 3 ust. 2 pkt 5 owu in fine przepis ten w ustalonym przez Sąd Apelacyjny stanie faktycznym nie znajdował zastosowania, a stanowił rzeczywistą podstawę rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego.

Z tego względu, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego - art. 39313 § 1 k.p.c. (w brzmieniu sprzed zmiany wprowadzonej ustawą z 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego... (-) Dz. U. Nr 48, poz. 554), oraz art. 108 § 2 k.p.c.

Nie zasługiwały na uwzględnienie pozostałe zarzuty kasacji.

Wbrew treści przepisu art. 3933 k.p.c. (w brzmieniu sprzed 1 lipca 2000 r.), skarżący nie sprecyzował, w czym by się miała wyrażać błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 805, § 1 i 2 pkt 1 i art. 807 § 1 oraz art. 471 k.c., co już stanowiło dostateczną podstawę odrzucenia tych zarzutów. Na marginesie więc jedynie można zauważyć, że zaskarżony wyrok nie zaprzecza definicji umowy ubezpieczenia zawartej w art. 805 § 1 i 2 k.c., nie obejmuje też zagadnienia sprzeczności postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia lub postanowień umowy ubezpieczenia z przepisami Kodeksu cywilnego o umowie ubezpieczenia, do czego odnosi się art. 807 § 1 k.c., co do przepisu zaś art. 47 k.c., to kasacja w niczym nie nawiązuje do realiów rozpoznanej sprawy jako mających wypełniać hipotezę lub dyspozycję tego przepisu. Natomiast zarzut naruszenia § 3 ust. 2 pkt 5 owu w ramach podstawy z art. 3931  pkt 1 k.p.c. powołany został błędnie.

Postanowienia ogólnych warunków umów wydawanych przez ubezpieczycieli nie mają charakteru normatywnego, wiążą tylko strony umowy ubezpieczenia i to tylko o tyle, o ile ich warunki zostały przez strony do umowy ubezpieczenia włączone; owu nie stanowią zatem prawa materialnego, a ich naruszenie mieści się w podstawie przewidzianej w art. 3931 pkt 1 k.p.c. tylko wówczas, jeśli naruszenie polegać ma na błędnej wykładni oświadczeń woli stron. Wówczas jednak zarzut naruszenia prawa materialnego odnosić się może do przepisów regulujących ocenę woli stron, nie zaś do postanowień ogólnych warunków umów (patrz: m.in., orzeczenie SN z 24 czerwca 1998 r., I CKN 774/97 - OSNC 1999, z. 2, poz. 29, orzeczenie SN z 9 lipca 1999 r., III CKN 299/98 - nie publ.).

Bezzasadność pozostałych zarzutów nie była przeszkodą do uchylenia zaskarżonego wyroku jako błędnego z przyczyn wyartykułowanych w podstawie uznanej przez Sąd Najwyższy za usprawiedliwioną.