Ogólne warunki umów są tzw. wzorcem kwalifikowanym i wiążą strony dlatego, że stały się składnikiem umowy ubezpieczeniowej przez odwołanie się do nich. Nie mają one natomiast charakteru normatywnego, nie są źródłem prawa materialnego, wobec czego naruszenie ich postanowień nie może stanowić podstawy kasacyjnej określonej w art. 393¹ pkt 1 k.p.c.

Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 19 lutego 1998 r. oddalił powództwo Beaty K. przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeniowemu "T." S.A. Oddział w W. o zasądzenie kwoty 60.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 sierpnia 1997 r. tytułem odszkodowania za zniszczone w wyniku powodzi mienie.

Z ustaleń przyjętych za podstawę faktyczną wyroku wynika, że w dniach 12 i 13 lipca 1997 r. nastąpiło zalanie części Wrocławia wodami rzeki Odry. Wezbranie rzeki spowodowane było opadami deszczu, jakie w dużym nasileniu wystąpiły wcześniej w górnym biegu rzeki oraz jej dopływów. Dom powódki, położony w dotkniętej powodzią części miasta, został zalany do wysokości parteru, a wysokość strat poniesionych przez powódkę wyniosła - według jej szacunku - 62.000 zł. Strony zawarły w dniu 6 stycznia umowę ubezpieczenia budynku mieszkalnego i gospodarstwa domowego na łączną sumę 130.000 zł. Umowa została zawarta na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia budynków mieszkalnych, gospodarstwa domowego, odpowiedzialności cywilnej, następstw nieszczęśliwych wypadków oraz dziennego świadczenia szpitalnego z dnia 17 grudnia 1996 r. Warunki te wymieniały wśród zdarzeń losowych, których następstwa objęte były ochroną ubezpieczeniową, m.in. zalanie spowodowane awarią instalacji wodno-kanalizacyjnej lub ogrzewczej, a także deszcz nawalny. Ochroną ubezpieczeniową nie były natomiast objęte szkody spowodowane zalaniem, będącym następstwem powodzi.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu podzielając powyższe ustalenia i oceny oddalił apelację powódki od wyroku Sądu I instancji. Uznał przy tym, że bezpośrednią przyczyną poniesionej przez powódkę szkody była powódź, a nie deszcz nawalny, który w dniach 6 i 7 lipca 1997 r. okresowo wystąpił w górnym biegu Odry. Zalanie domu powódki nie było zatem spowodowane zdarzeniem przewidzianym w umowie ubezpieczenia łączącej strony.

Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu zaskarżyła powódka kasacją opartą na pierwszej podstawie kasacyjnej, określonej w art. 393¹ pkt 1 k.p.c. Zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 805 § 1 kc oraz § 26 ogólnych warunków ubezpieczenia, a także §§ 46 i 49 tych warunków przez ich niezastosowanie, w konkluzji wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelacji wniesionej przez nią od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Rozpoznając kasację na podstawie przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 48, poz. 554),

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma uzasadnionych podstaw.

Skarżąca zarzucała naruszenie art. 805 § 1 kc oraz § 26 ogólnych warunków umów przez błędną wykładnię tych przepisów. Uchybienie to polegać miało na błędnym uznaniu, że szkoda w postaci zalania domu nie pozostawała w związku przyczynowym z występującymi na znacznym obszarze deszczami, powodującymi wezbranie wód rzeki. Tak postawiony zarzut nie może być uwzględniony.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że naruszenie prawa materialnego przez błędną wykład nie polega na mylnym rozumieniu treści określonego przepisu. Uzasadnieniem zarzutu naruszenia prawa materialnego - niezależnie od zarzucanej postaci naruszenia - nie może być natomiast kwestionowanie dokonanych przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych, przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia. W sytuacji, gdy skarżąca nie opiera kasacji także na drugiej podstawie kasacyjnej, miarodajny jest ustalony w dotychczasowym postępowaniu stan faktyczny.

Wbrew jej zarzutom, Sąd drugiej instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 805 § 1 kc. Przepis ten stanowi, że przez umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Przepis nie określa zatem rodzaju wypadku powodującego odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń, pozostawiając tę kwestię umowie. W doktrynie przyjmuje się, że wypadkiem ubezpieczeniowym jest zdarzenie losowe będące następstwem bądź przypadkowego zbiegu okoliczności (np. zderzenie samochodów), bądź zrealizowania się określonego niebezpieczeństwa (np. pożar, deszcz nawalny, uderzenie pioruna), bądź też konieczności, której terminu nastąpienia nie można przewidzieć (np. śmierć). Samo zdarzenie losowe musi być wyraźnie w umowie określone i to właśnie wyraźnie określone zdarzenie musi być źródłem szkody. Zwrócić należy tu uwagę, że kasacja nie zarzuca naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię czy niewłaściwe zastosowanie art. 65 kc, zatem nie jest kwestionowana dokonana przez Sąd drugiej instancji interpretacja zawartej przez strony umowy. Ustalenie natomiast treści umowy, i w tym jakie wypadki ubezpieczeniowe były nią objęte, stanowi element stanu faktycznego sprawy.

Zdarzenia losowe, stanowiące wypadek ubezpieczeniowy, umowa określała poprzez odwołanie się do ogólnych warunków umów, które w § 10 wymieniały pożar, uderzenie pioruna, wybuch, upadek pojazdu powietrznego, zalanie spowodowane awarią instalacji wodno-kanalizacyjnej lub grzewczej, deszcz nawalny, grad, huragan, lawinę, zapadanie się ziemi, usuwanie się ziemi, kradzież z włamaniem, rabunek i akty wandalizmu. Te właśnie zdarzenia, gdy były przyczyną szkody, rodziły odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika natomiast, że źródłem szkody była powódź, a to zdarzenie losowe nie zostało objęte ochroną ubezpieczeniową w zawartej przez strony umowie. Nie jest trafny podnoszony w kasacji zarzut, iż przyczyną szkody były obfite opady deszczu, w tym także objęty umową ubezpieczeniową deszcz nawalny, który wystąpił w górnym biegu Odry. Oczywiste jest, że deszcze, a zwłaszcza deszcz o charakterze nawalnym, powodują podniesienie się wód w rzekach, co może (choć nie zawsze) być przyczyną powodzi. Zawarta przez strony umowa takiej sytuacji jednak nie przewidywała. Umowa określa bezpośrednie, a nie wszelkie możliwe przyczyny szkody. Uznanie deszczu nawalnego za źródło szkody wymagałoby ustalenia, że taki deszcz był bezpośrednią przyczyną zalania domu powódki i to niezależnie od innych zjawisk atmosferycznych.

W kasacji podnoszony był także zarzut naruszenia § 26 ogólnych warunków umów przez błędną wykładnię, oraz § 46 i 49 przez ich niezastosowanie. Zarzut ten nie może być uwzględniony. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniano wielokrotnie, że ogólne warunki umów są tzw. wzorcem kwalifikowanym i wiążą strony dlatego, że stały się składnikiem umowy ubezpieczeniowej przez odwołanie się do nich. Nie mają one natomiast charakteru normatywnego, nie są źródłem prawa materialnego, wobec czego naruszenie ich postanowień nie może stanowić podstawy kasacyjnej określonej w art. 393¹ pkt 1 k.p.c. (por. postanowienie z 24 czerwca 1998 r., I CKN 774/97, OSNC 1998, nr 2 poz. 29, postanowienie z 9 lutego 1999 r., I CKN 891/98, nie publ., wyrok z 9 lipca 1999 r., III CKN 299/98, nie publ.). Skarżąca natomiast nie wskazuje w kasacji związku pomiędzy powołanymi postanowieniami ogólnych warunków umów a przepisem art. 805 § 1 kc, odnośnie do którego zarzucała błędną wykładnię, ani nie wskazuje żadnego innego przepisu prawa materialnego, którego naruszenie mogłoby być uzasadniane wadliwą interpretacją umowy, której składnikiem są te postanowienia.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na zasadzie art. 312¹² k.p.c.