Wniosek o orzeczenie środka karnego obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody (art. 46 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt 5 k.k.) mogą złożyć: pokrzywdzony i podmioty wykonujące prawa pokrzywdzonego (art. 49 § 1-4 k.p.k.), prokurator (art. 49a k.p.k.) i zastępcy procesowi pokrzywdzonego, a w wypadku śmierci pokrzywdzonego (art. 52 § 1 k.p.k.) osoby najbliższe dochodzące przysługujących im roszczeń określonych w przepisach art. 446 § 1 i 3 k.c. oraz w art. 445 § 3 pierwsza część zdania k.c.

Sąd Najwyższy w sprawie Marka Z., po rozpoznaniu, przekazanych na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w T., postanowieniem z dnia 25 stycznia 2008 r., zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy: 

  "1. Czy szkoda, o której mowa w art. 46 § 1 k.k. obejmuje wyłącznie krzywdę osoby bezpośrednio pokrzywdzonej przestępstwem (ofiary) czy również krzywdę osób jej najbliższych doznaną w związku z jej śmiercią jako następstwem przestępstwa; 

  2. W przypadku uznania, że do uzyskania zadośćuczynienia uprawniona jest jedynie ofiara przestępstwa, czy roszczenie to przechodzi na osoby najbliższe (strony zastępcze - art. 52 § 1 k.p.k.) niezależnie od ograniczeń z art. 445 § 3 k.c.?" 

postanowił odmówić podjęcia uchwały.

Niezależnie od sytuacji procesowych określonych treścią §3 art. 445 k.c., osoby najbliższe nieżyjącego pokrzywdzonego opierając się na dyspozycji art. 445§1 k.c. władne są dochodzić skutecznie roszczeń z tytułu zadośćuczy­nienia również w trybie przewidzianym w art. 46§1 kk.

Zwrot "znaczne pogorszenia sytuacji życiowej" należy odczytywać nie tylko w materialnym aspekcie zmienionej sytuacji bliskiego członka rodziny zmarłego, ale w szerszym kontekście, uwzględniającym przesłanki pozaekonomiczne określające tę sytuację. Do tych ostatnich niewątpliwie zaliczyć należy utratę oczekiwania przez osobę poszkodowaną na pomoc i wsparcie członka rodziny, których mogła ona zasadnie spodziewać się w chwilach wymagających takich zachowań. Dlatego też wszystkie te okoliczności muszą być brane pod uwagę przy określaniu należnego uprawnionemu "stosownego odszkodowania".

Prawidłowa wykładnia pojęcia "stosowne odszkodowanie" powinna uwzględniać nie tylko okoliczności konkretnej sprawy, ale także realną wartość ekonomiczną. Musi ono wyrażać się sumą wymierną, stanowiącą adekwatne przysporzenie dla uprawnionego, a zarazem uwzględniającą ocenę większości rozsądnie myślących ludzi.

Znaczne pogorszenie sytuacji życiowej uprawnionego w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. zależne jest od rozmiarów ujemnych następstw o charakterze majątkowym, a także zmian w sferze dóbr niematerialnych uprawnionego wywołanych przez śmierć osoby bliskiej, już istniejących oraz dających się przewidzieć w przyszłości na podstawie zasad doświadczenia życiowego. Jego ocena powinna być oparta na szczegółowej analizie sytuacji osoby uprawnionej z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mają wpływ na jej warunki i trudności życiowe, stan zdrowia (w tym jego ewentualne pogorszenie wywołane śmiercią osoby najbliższej) wiek, stosunki rodzinne i majątkowe, a w odniesieniu do małoletnich dzieci dodatkowo wpływają na warunki wychowawcze i na jej porównaniu z sytuacją, w jakiej znalazłby się uprawniony, gdyby nie śmierć osoby bliskiej.

Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. jest stosownym świadczeniem, służącym przystosowaniu się uprawnionego do zmienionych warunków, nie obejmuje więc utraty wszystkich możliwych w przyszłości korzyści od osoby, która utraciła życie. Przy określeniu wysokości dochodzonego odszkodowania nie można więc brać pod uwagę rachunkowego wyliczenia strat poniesionych przez poszkodowanego na skutek nie otrzymania części zarobków zmarłego, która przypadała na poszkodowanego w trakcie jego życia.

Wysokość odszkodowania dla najbliższych członków rodziny powinna być umiarkowana, a kryteria tego odszkodowania są inne niż przy naprawieniu szkody osobie, która sama doznała obrażeń ciała lub rozstroju zdrowia.

To stosowne odszkodowanie powinno obejmować „wypośrodkowaną" kwotę w stosunku do całokształtu okoliczności sprawy, a więc także tych, które Sąd Apelacyjny bezpodstawnie uznał za pozbawione doniosłości, choć powinno także uwzględniać zróżnicowanie dochodów i majątku obywateli w dzisiejszej rzeczywistości społeczno-gospodarczej.

Zupełnie odmiennie ocenić trzeba sytuację powodów ... i ... Zwłaszcza pierwszy z nich doznał znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, nieodwracalnego i powodującego ogromne skutki w sferze majątkowej i niemajątkowej. Zauważyć też trzeba ,że silne doznania psychiczne przełożyły się na osłabienie kondycji fizycznej i upadek sił skutkujący wydatkami finansowymi . Powód ten wykazał też w sposób nie budzący wątpliwości ,że przemiana życia spowodowana śmiercią żony, zwiększyła jego wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego a jednocześnie umniejszyła jego zasoby finansowe wskutek utraty stałych i doraźnych dochodów żony .Zebrany materiał dowodowy w postaci zeznań wszystkich powodów, świadków, pozwala na jednoznaczny wniosek o spełnieniu przesłanek  koniecznych do przyznania odszkodowania o którym mowa w art. 446 § 3 k.c.

 (...) Niewątpliwy był uszczerbek majątkowy ... skoro utrzymywany był przez  oboje rodziców a śmierć matki spowodowała znaczne ograniczenie bieżących źródeł utrzymania. W związku przyczynowym z utratą matki pozostaje też przedłużenie studiów na skutek załamania się po jej śmierci i niemożności kontynuowania nauki .Powód ten później osiągnie samodzielność i podejmie pracę po zakończeniu studiów przez co później uzyska dochody na swe utrzymanie. Brak aktywności życiowej ... nie był tak znaczący jak pogorszenie sytuacji życiowej jego ojca ,co uwzględnił Sąd Okręgowy  przyznając mu niższą kwotę jako odszkodowanie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego  kwota 30.000 zł zasądzona na rzecz ... spełnia funkcję „stosownego odszkodowania" w rozumieniu art. 446§ 3 k.c. i pozwoli mu przystosować się do zmienionych warunków  życiowych. W realiach  życia społeczeństwa, kosztów utrzymania osoby dorosłej nie można uznać by wyżej wymieniona kwota była wygórowana czy znacząco odbiegała od  przyznawanych odszkodowań w  sprawach o  podobnym stanie faktycznym.

Zasadne jest roszczenie powódki oparte o art. 446 § 3 k.c. Zgodnie z jego brzmieniem Sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Dochodząc odszkodowania na tej podstawie, powódka miała za zadanie udowodnić w myśl art. 6 k.c., że jej sytuacja życiowa uległa pogorszeniu. Pogorszenie sytuacji życiowej nie obejmuje jedynie pogorszenia sytuacji materialnej ale także sytuacji niematerialnej, w tym stanu psychicznego. Podobne stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 30.09.2009r. V CSK 250/09 LEX nr 529732, który dodatkowo stwierdził, że szczególny charakter szkody rekompensowanej "stosownym", a nie "należnym" odszkodowaniem oznacza w konsekwencji potrzebę daleko idącej indywidualizacji zakresu świadczeń przysługujących na podstawie art. 446 § 2 i 3 k.c. i sprawia, że nie mogą odnieść żadnego skutku argumenty odwołujące się do rozstrzygnięć w innych analogicznych sprawach. Dalej Sąd Najwyższy stwierdził, że znaczne pogorszenie sytuacji życiowej obejmuje nieuchwytne i trudne do wyliczenia szkody nie tylko polegające  na pogorszeniu sytuacji materialnej, ale na utracie realnej możliwości polepszenia, a nawet tylko ustabilizowania szeroko rozumianej sytuacji życiowej. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 16.10.2008r. III CSK 143/08 LEX nr 470015. Zwrot „znaczne pogorszenie sytuacji życiowej" był przedmiotem wykładni w uzasadnieniu do wyroku Sądu Najwyższego z 16.04.2008r.-V CSK 544/07 LEX nr 424335, który uznał, że należy go odczytywać nie tylko w materialnym aspekcie zmienionej sytuacji bliskiego członka rodziny zmarłego, ale w szerszym kontekście, uwzględniającym przesłanki pozaekonomiczne określające tę sytuację. Do tych ostatnich niewątpliwie zaliczyć należy utratę oczekiwania przez osobę poszkodowaną na pomoc i wsparcie członka rodziny, których mogła ona zasadnie spodziewać się w chwilach wymagających takich zachowań. Dlatego też wszystkie te okoliczności muszą być brane pod uwagę przy określaniu należnego uprawnionemu stosownego odszkodowania. Podobnie wyrok Sądu Najwyższego z 13.05.1969r. II CR 128/69 OSPiKA 1970 poz. 122 i z 8.07.1974r. I CR 361/74 OSPiKA 1975 poz. 205.

(wyrok Sądu Okręgowego w tej samej sprawie - kliknij tutaj)

Znaczne pogorszenie sytuacji życiowej uprawnionego w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. zależne jest od rozmiarów ujemnych następstw o charakterze majątkowym, a także zmian w sferze dóbr niematerialnych uprawnionego wywołanych przez śmierć osoby bliskiej, już istniejących oraz dających się przewidzieć w przyszłości na podstawie zasad doświadczenia życiowego. Jego ocena powinna być oparta na szczegółowej analizie sytuacji osoby uprawnionej z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mają wpływ na jej warunki i trudności życiowe, stan zdrowia (w tym jego ewentualne pogorszenie wywołane śmiercią osoby najbliższej) wiek, stosunki rodzinne i majątkowe, a w odniesieniu do małoletnich dzieci dodatkowo wpływają na warunki wychowawcze i na jej porównaniu z sytuacją, w jakiej znalazłby się uprawniony, gdyby nie śmierć osoby bliskiej (por.: wyrok SN z dn. 16 października 2008 r., III CSK 143/08, LEX nr 470015).

(wyrok Sądu Apelacyjnego w tej samej sprawie – kliknij tutaj)

Odszkodowanie przewidziane w art. 446 § 3 k.c. ma za zadanie wyrównanie wyrządzonego uszczerbku o charakterze majątkowym - związanego ze śmiercią żywiciela, który nie może być zaspokojony przez przyznaną rentę wyrównawczą. Już z powyższego wynika, że wymienione odszkodowanie służy uprawnionym niezależnie od renty wyrównawczej, w związku z czym fakt zaspokojenia poszkodowanym szkody wynikłej z utraty świadczeń o charakterze alimentacyjnym (art. 446 § 2 k.c.) nie ma wpływu na wysokość należnego im odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. Decydującą przesłanką jest, czy w związku ze śmiercią ojca i męża powódki i powodów ich sytuacja życiowa uległa znacznemu pogorszeniu.

Przepis art. 446 k.c. przewiduje trzy roszczenia przysługujące osobom najbliższym zmarłego, którzy w związku z jego śmiercią ponieśli szkodę majątkową i które mogą być dochodzone od zobowiązanego do naprawienia szkody. Jednym z tych roszczeń jest możliwość żądania stosownego odszkodowania, jeżeli wskutek śmierci osoby bliskiej nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej (§3).

Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. obejmuje szkodę majątkową prowadzącą do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej osoby najbliższej, nie obejmuje natomiast szkody  niemajątkowej, tj. krzywdy. Zadośćuczynienia za doznaną krzywdę może dochodzić sam  poszkodowany, a w wypadku jego śmierci jego spadkobiercy - tylko zaś wtedy, gdy roszczenie to zostało uznane na piśmie, albo gdy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego (art. 445 § 3 k.c.). Nie jest to jednak zadośćuczynienie za krzywdę bliskich, ale za krzywdę poszkodowanego. W niniejszej sprawie strona powodowa dochodziła naprawienia szkody, którą sama doznała i oparła je na przepisie art. 446 § 3 k.c. Sąd ograniczył zatem swoje rozważania tylko do zbadania zasadności w/w roszczenia.

(...) zasadniczą   przesłanką    warunkującą    powstanie     roszczenia odszkodowawczego jest znaczne pogorszenie sytuacji życiowej osoby, uprawnionej do dochodzenia takiego roszczenia. Przez sytuację życiową należy rozumieć ogół czynników składających się na położenie życiowe jednostki, także trudno wymierzalne wartości ekonomiczne (zob. Kodeks Cywilny. Komentarz, pod red. E. Gniewka wydanie 2008). Sytuacja życiowa w świetle art. 446 § 3 k.c. musi ulec znacznemu pogorszeniu, aby możliwe było dochodzenie roszczenia. Pogorszenie sytuacji życiowej polega nie tylko na pogorszeniu obecnej sytuacji materialnej, ale także na utracie realnej możliwości polepszenia warunków życia. Należy tu zaliczyć także doznanie silnego wstrząsu psychicznego na skutek tragicznej śmierci osoby najbliższej, co pociąga za sobą osłabienie aktywności życiowej, zmniejszenie zarobków i zwiększenie wydatków poniesionych na leczenie lub na pomoc innych osób (tak tramie SN w wyroku z dnia 8 maja 1969r., II CR 114/69, OSN 1970 nr 7-8 poz. 129). Dla oceny znacznego pogorszenia sytuacji życiowej trzeba wziąć pod uwagę przede wszystkim stan rzeczy istniejący w chwili śmierci bezpośrednio poszkodowanego, a jeżeli pogorszenie się pogłębia, to okoliczność tę należy uwzględnić aż do daty wyrokowania. Konieczne jest zatem ustalenie przez Sąd, że śmierć poszkodowanego spowodowała znaczne pogorszenie sytuacji życiowej osoby najbliższej, które przejawia się w utracie pomocy i wsparcia w rozmaitych sytuacjach życiowych.

Stosowne odszkodowanie należy się członkom najbliższej rodziny zmarłego poszkodowanego (a nie każdej osobie bliskiej), do kręgu której zaliczyć należy przede wszystkim rodziców zmarłego. Zakres stosownego odszkodowania ustalany jest w związku ze znacznym pogorszeniem sytuacji życiowej. Odszkodowanie to nie opiera się zatem na zasadzie pełnej kompensacji w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. Konieczne jest natomiast - ustalenie, że śmierć poszkodowanego spowodowała znaczne pogorszenie sytuacji życiowej osoby bliskiej przejawiające się w utracie wsparcia i pomocy w rozmaitych sytuacjach życiowych, w organizowaniu codziennych spraw, w utracie szansy na pomoc w przyszłości, gdy byłaby ona szczególnie pożądana ze względu na wiek takiej osoby. Dodatkowymi przesłankami oceny odszkodowania mogą być okoliczności związane ze stanem zdrowia, warunkami życia, kwalifikacjami zawodowymi tej osoby, a nawet jej zaradnością życiową.

Indywidualizacja świadczeń przysługujących na podstawie art. 446 § 2 i 3 k.c. sprawia, że nie mogą odnieść żadnego skutku argumenty odwołujące się do rozstrzygnięć w innych analogicznych sprawach.

Przepis art. 446 § 3 k.c. służy możliwości częściowego choćby zrekompensowania szczególnej postaci uszczerbku, którym jest znaczne pogorszenie sytuacji życiowej (a nie naprawieniu klasycznej szkody majątkowej), powstałego w następstwie tragicznego zdarzenia, którym jest śmierć najbliższego członka rodziny wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Dlatego sformułowanie w art. 446 § 3 k.c. o "znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej" nadaje odszkodowaniu z tego przepisu charakter szczególny. Chodzi tu wprawdzie o szkodę o charakterze majątkowym, jednak najczęściej ściśle powiązaną i przeplatającą się z uszczerbkiem o charakterze niemajątkowym, a więc o szkodę często trudną do uchwycenia i ścisłego matematycznie zmierzenia, którą zazwyczaj wywołuje śmierć najbliższego członka rodziny. Taki szczególny charakter szkody rekompensowanej "stosownym", a nie "należnym" odszkodowaniem oznacza w konsekwencji potrzebę daleko idącej indywidualizacji zakresu świadczeń przysługujących na podstawie art. 446 § 2 i 3 k.c. i sprawia, że nie mogą odnieść żadnego skutku argumenty odwołujące się do rozstrzygnięć w innych analogicznych sprawach.

Jeżeli powód dochodzi zapłaty określonej kwoty tytułem odszkodowania z odsetkami za opóźnienie od danego dnia, wcześniejszego aniżeli dzień wyrokowania, a w toku postępowania okazało się, jaka część tej kwoty istotnie należała się powodowi od tego dnia, to odsetki za opóźnienie w zapłacie należnej kwoty powinny być zasądzone od daty żądania, zważywszy, że strona pozwana nie twierdzi nawet, iż odszkodowanie zostało ustalone z uwzględnieniem cen obowiązujących w dniu wyrokowania.

Celem odszkodowania, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c. jest zrekompensowanie rzeczywistego znacznego pogorszenia sytuacji życiowej powoda. Roszczenie to ma więc odnosić się do uszczerbku majątkowego i mimo, że elementy tego uszczerbku nie są precyzyjnie w przepisie wymienione, to nie mogą być one wyłącznie uzasadnione cierpieniami psychicznymi towarzyszącymi śmierci osób najbliższych (wyrok SN z dnia 25 lipca 2000 r., III CKN 842/98, LEX nr 51357).

Znaczne pogorszenie sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c., obejmuje niekorzystne zmiany bezpośrednio w sytuacji materialnej najbliższych członków rodziny zmarłego (niewyczerpujące hipotezy art. 446 § 2 k.c.), jak też zmiany w sferze dóbr niematerialnych, które rzutują na ich sytuację materialną. Sam ból, poczucie osamotnienia, krzywdy i zawiedzionych nadziei po śmierci dziecka nie stanowią podstawy do żądania odszkodowania. Jeśli jednak te negatywne emocje wywołały chorobę, osłabienie aktywności życiowej i motywacji do przezwyciężania trudności dnia codziennego, to, bez szczegółowego dociekania konkretnych zdarzeń lub stopnia ich prawdopodobieństwa, można na zasadzie domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.) przyjąć, że pogorszyły one dotychczasową sytuację życiową osoby z najbliższego kręgu rodziny zmarłego. 

Odszkodowanie należne na podstawie art. 446 § 3 k.c. nie jest pełnym w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., skoro jest "stosownym" świadczeniem, to jest takim które posłuży przystosowaniu się uprawnionego do zmienionych warunków. Nie obejmuje więc utraty wszystkich możliwych w przyszłości korzyści od osoby, która utraciła życie. Przy określeniu wysokości dochodzonego odszkodowania nie można więc brać pod uwagę rachunkowego wyliczenia strat poniesionych przez poszkodowanego na skutek nieotrzymania części zarobków zmarłego, która przypadała na poszkodowanego w czasie jego życia.

Roszczenie o odszkodowanie przewidziane w art. 446 § 3 k.c. przechodzi na spadkobierców uprawnionego.

Pod pojęciem znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c., należy rozumieć nie tylko pogorszenie się sytuacji materialnej osoby bliskiej zmarłego poszkodowanego, ale także pogorszenie się sytuacji takiej osoby w zakresie pozaekonomicznym. 

Przepis art. 446 § 3 k.c. stanowi środek naprawienia takich szkód majątkowych, które nie ulegają wyrównaniu na innych podstawach, zwłaszcza przez zasądzenie renty. Jeżeli więc brak przesłanek do jej zasądzenia, to fakt ten nie może wpływać na zwiększenie odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej osoby uprawnionej.

Zgodnie z art. 445 § 1 kc w związku z art. 444 § 1 kc Sąd może przyznać poszkodowanemu   zadośćuczynienie   za   doznawaną   krzywdę   w   razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia.  Skutki w postaci uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia muszą wynikać z samego zdarzenia wywołującego szkodę. Wymienione skutki muszą być bezpośrednim a nie pośrednim   następstwem   zdarzenia   sprawczego,   na   przykład   nie  jest poszkodowanym  osoba,  która  na  widok  ciężko  zranionego  człowieka w wypadku drogowym doznała ataku serca.

Śmierć poszkodowanego może wywołać bardzo różne następstwa, które przejawiają się między innymi uczuciem osamotnienia i trudności życiowych. Pogorszeniem sytuacji życiowej jest również doznanie silnego wstrząsu psychicznego związanego ze śmiercią osoby bliskiej. Szczególnie silnego wstrząsu doznają małoletnie dzieci, które nagle tracą swoją matkę, zatem osobę sobie najbliższą, wskutek czego zostają pozbawione opieki.

Utrata przez powódkę, która w chwili śmierci matki miała 15 lat i wchodziła w trudny okres dojrzewania, osobistych starań matki o utrzymanie i wychowanie w postaci opieki, gotowania, prania, prasowania, pomocy w nauce, możliwościach wspólnego spędzania wakacji i ferii zimowych, wspólnych rozmów o życiu, utraty wsparcia psychicznego mającego wpływ na przyszłą postawę życiową dziecka w odniesieniu do różnych problemów i sytuacji życiowych, z całą pewnością uzasadniało przyznanie odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 kc . Szkody, te jakkolwiek w swojej istocie są niematerialne, to jednak są szkodami materialnymi, gdyż czynności z zakresu pomocy, opieki, wychowania, itp. mogą być wykonane odpłatnie przez inne osoby. To, że wykonuje je obecnie babcia powódki ich charakteru nie zmienia.

Niewątpliwie w związku ze śmiercią męża sytuacja materialna uległą znacznemu pogorszeniu.

Znaczny jest rozmiar pogorszenia sytuacji osób bliskich wskutek tego, że cała rodzina została pozbawiona opieki i pomocy zmarłego w sprawach życia codziennego, zaś małżonka będzie obarczona całym ciężarem troski i pieczy nad dziećmi.