Tragedia w Katowicach, której byliśmy świadkami na początku bieżącego roku ukazała jak znaczne mogą być rozmiary odpowiedzialności posiadacza budowli (lub jego ubezpieczyciela) za szkody związane z niewystarczającą dbałością w okresie zimowym o stan obiektów budowlanych. Niniejszy materiał ma na celu przypomnieć zasady odpowiedzialności odszkodowawczej posiadaczy budowli oraz ukazać krąg podmiotów zobowiązanych do naprawienia szkód w tego typu przypadkach.

Zgodnie z art. 434 k.c. za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli, chyba, że zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części nie wynikło ani z braku utrzymania budowli w należytym stanie, ani z wady w budowie. Ustawodawca w omawianym przepisie zrezygnował z podstawowej zasady odpowiedzialności, jaką jest zasada winy przyjmując zaostrzoną formę odpowiedzialności opartą na zasadzie ograniczonego ryzyka, - czyli taką, która aby uniknąć odpowiedzialności wymaga od sprawcy udowodnienia przesłanki egzoneracyjnej (zwalniającej) z odpowiedzialności. Koncepcja przyjęcia zasady ryzyka w odniesieniu do takich wypadków wynika z tego, że poszkodowanym na zasadzie winy często bardzo trudno byłoby udowodnić zawinione zaniechanie po stronie posiadacza nieruchomości a tym samym zaspokoić swoje słuszne roszczenia. Zarówno, bowiem wady w budowie jak i w dłuższym okresie czasu destrukcyjny wpływ czynników atmosferycznych powoduje, że nawet przy zachowaniu najwyższej staranności w wykonywaniu obowiązków wynikających z zarządu przez posiadaczy obiektów budowlanych istnieje znaczne ryzyko wystąpienia szkody. Z tych właśnie względów ustawodawca wprowadził regulację, która prowadzi do tego, że posiadacz budowli nie może uchylić się od odpowiedzialności poprzez wykazanie, że nie ponosi żadnej winy - jest to dla jego odpowiedzialności bezprzedmiotowe (por. orzeczenie SN z dnia 22 czerwca 1954r. sygn. akt. II C 503/54 publ. OSN z 1955r. poz. 55). Od odpowiedzialności może się dopiero uwolnić przez wykazanie, że wypadek nie nastąpił na skutek braku utrzymania budowli w należytym stanie lub z wady w budowie. We wskazywanym przepisie zawarte zostało domniemanie prawne, że zawalenie się budowli nastąpiło na skutek braku utrzymania budowli w należytym stanie lub z wady w budowie. Posiadacz budowli żeby zwolnić się z odpowiedzialności jest zmuszony do obalenia tego domniemania poprzez wykazanie, że zawalenie się budowli nastąpiło z innych przyczyn niż określone w przepisie i które pozostają z nim w adekwatnym związku przyczynowym (np. błąd w projekcie, wykonawstwie, niewłaściwe materiały użyte do budowy etc.) Katalog przyczyn wyłączających odpowiedzialność posiadacza budowli nie jest katalogiem zamkniętym i z tych też względów odpowiedzialność na podstawie tego przepisu (434 k.c.) ma znacznie łagodniejszy charakter w porównaniu do czystej postaci odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, gdzie z odpowiedzialności zwalniają wyłącznie ściśle określone przesłanki np. odpowiedzialność posiadacza pojazdu mechanicznego (436 k.c.) czy też odpowiedzialność zajmującego pomieszczenie za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem, wylaniem lub spadnięciem jakiegokolwiek przedmiotu z pomieszczenia (433 k.c.). Ponadto warto zaznaczyć, iż posiadacza budowli nie zwalnia z odpowiedzialności przewidzianej w omawianym przepisie fakt zawarcia przez niego umów z osobami trzecimi (np. firmą konserwującą rynny, dach, otwory okienne czy firmą remontową) Umowy takie obowiązują w stosunku między kontrahentami nie wpływając na obowiązki odszkodowawcze posiadacza na rzecz poszkodowanych (por. wyrok SN z dnia 15 maja 1946r. sygn. akt C II 90/46, OSN z 1947r. poz. 23) Przewidziana w art. 434 k.c. odpowiedzialność posiadacza budynku nie wyłącza także odpowiedzialności innej osoby za szkodę wyrządzoną przez np. oderwanie się części budowli, jeżeli pomiędzy zaniedbaniem tej innej osoby a oderwaniem się części budowli zachodzi związek przyczynowy (za wyrokiem SN z dnia 18 lutego 1981r. sygn. akt IV CR 605/80 publ. OSNCP z 1982r nr. 4 poz. 50). Z kolei, jeżeli zawalenie się budowli nastąpiło w następstwie kumulacji dwóch lub kilku przyczyn np. jednej związanej z utrzymaniem budynku w należytym stanie (odśnieżanie dachu) i drugiej mającej charakter zewnętrzny związany z działaniem osoby trzeciej (np. wada projektowa budynku, nieodpowiednie materiały użyte do wybudowania budynku) to posiadacz budowli nie jest zwolniony z odpowiedzialności, gdyż zwalnia go z odpowiedzialności wykazanie, że wyłączną przyczyną wypadku była okoliczność inna niż utrzymanie budowli w należytym stanie lub wada w budowie (analogicznie SN w wyroku z 8 stycznia 1964r sygn. akt II CR 195/63 publ. OSNCP z 1965r nr. 1 poz. 6). W tym miejscu warto przypomnieć, że zgodnie z art. 441 k.c. jeżeli kilka podmiotów ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, ich odpowiedzialność jest solidarna, co oznacza, że poszkodowany może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Rozwiązanie to ułatwia poszkodowanym pełne zaspokojenie roszczeń gdyż mają do wyboru dwa lub więcej źródeł kompensowania powstałej po ich stronie szkody. Podobne stanowisko zajął SN w wyroku z dnia 4 lipca 1985r sygn. akt IV CR 202/85, twierdząc, że jeżeli w sprawie zachodzi możliwość odpowiedzialności za szkodę dwóch różnych podmiotów odpowiadających na zasadzie ryzyka (z art. 434 i 435 k.c.) i nie ma podstaw do wykazania, że działalność któregoś z tych podmiotów była rzeczywistą przyczyną powstania szkody, oba te podmioty odpowiadają solidarnie (art. 441 k.c.) wobec niemożności wykazania przez każdego z nich przesłanek wyłączenia odpowiedzialności na wspomnianej zasadzie.

Na koniec warto zwrócić uwagę, że pod pojęciem budowli należy rozumieć nie tylko budynek w potocznym rozumieniu tego słowa, ale także wszystkie inne budowle wykonane przez człowieka. Przykładem mogą tutaj być mosty, tunele, wiadukty, wieże, pawilony wystawowe, sceny, kominy etc. Orzecznictwo sądów idzie w kierunku maksymalnego rozszerzenia pojęcia budowli obejmując jej zakresem ruiny, budynki w czasie wznoszenie a także wszelkie trwałe urządzenia np. ogrodzenie wraz z siatką na betonowej podmurówce (analogicznie SN w wyroku z dnia 22 czerwca 1981r. sygn. akt II CR 237/81).