W art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów[1] zawarty jest generalny zakaz stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Ustawodawca bezwzględnie zakazał stosowania takich praktyk przedsiębiorców. Jednocześnie, oprócz wskazania definicji legalnej tej praktyki dokonał również typizacji nazwanych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumenta. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed działaniami przedsiębiorcy, które są sprzeczne z prawem tj. z określonymi przepisami określonych aktów prawnych oraz z zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Do antykompatytatywnych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w art. 24 ust. 2 pkt 1-3, ustawodawca zaliczył: 1) stosowanie postanowień wzorców mownych, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479⁴⁵ k.p.c.; 2) naruszenie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów.

Rzecznik Ubezpieczonych stosownie do art. 5 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych[2], reprezentuje interesy osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, członków funduszy emerytalnych, uczestników pracowniczych programów emerytalnych, osób otrzymujących emeryturę kapitałową lub osób przez nie uposażonych. Reprezentacja ta to nie tylko rozpoznawanie skarg w sprawach indywidualnych, stwarzanie możliwości polubownego rozstrzygnięcia sporu ze stosunków ubezpieczenia, ale również podejmowanie ogólnych, instytucjonalnych działań, które zmierzają do zwiększenia ochrony praw konsumentów usług ubezpieczeniowych lub wyeliminowania dostrzeżonych nieprawidłowości podczas zawierania lub wykonywania umowy ubezpieczenia. Podstawą do takiego działania jest między innymi przepis art. 20 pkt 4 ustawy o RU oraz kompetencja Rzecznika w postaci następczej kontroli wzorców umownych, o której mowa w art. 27 ustawy.

Rzecznik Ubezpieczonych w toku wykonywania swoich ustawowych kompetencji przywiązuje istotną wagę do analizy ogólnych warunków ubezpieczenia pod kątem zgodności ich postanowień z bezwzględnie obowiązującymi przepisami, w szczególności czy określone postanowienia o.w.u. nie są postanowieniami niedozwolonymi w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. lub nie są tożsame w treści albo w celu z postanowieniami umownymi uprzednio wpisanymi do rejestru klauzul abuzywnych, który prowadzony jest przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów[3] .

Analiza ogólnych warunków ubezpieczenia odbywa się: w drodze tzw. kontroli następczej (art. 27 ustawy o RU), podczas której ocenie podlega cały wzorzec oraz w toku prowadzonych postępowań skargowych, gdzie analizie podlegają określone postanowienia, w szczególności te zapisy umowne, które mają wpływ na określone zachowanie dłużnika lub wysokość ustalonego odszkodowania albo świadczenia. Ta swoista dwutorowość kontroli tworzy tym samym komplementarny system instytucjonalnej analizy przez Rzecznika Ubezpieczonych ogólnych warunków ubezpieczeń i stosowanej praktyki ubezpieczeniowej. Przyjęty i stale rozwijany model kontroli nie tylko intensyfikuje realizację ustawowych kompetencji, ale również zwiększa skuteczność podejmowanych działań na rzecz ochrony praw konsumentów usług ubezpieczeniowych.

Rzecznik Ubezpieczonych hołduje zasadzie konsensualnemu rozwiązaniu sporów lub problemów powstałych w czasie oferowania i wykonywania umów ubezpieczenia. Stąd też w pierwszej kolejności podejmuje interwencję do autora wzorca umownego, oczekując jednocześnie na jego stanowisko względem zastrzeżeń Rzecznika lub na określone zobowiązanie. Co jest pozytywne - większość zakładów ubezpieczeń, do których występuje Rzecznik deklaruje dokonanie właściwych zmian. Częstokroć w odpowiedzi na wystąpienia Rzecznika prezentowane są również propozycje nowego zapisu postanowienia, które zostało zakwestionowane przez Rzecznika Ubezpieczonych. Stanowisko i zapewnienia ubezpieczycieli w powyższym zakresie Rzecznik Ubezpieczonych przyjmuje z nieukrywaną satysfakcją. Działania te, ale i towarzysząca im współpraca zakładów ubezpieczeń w tym zakresie, niewątpliwie wpływają na poprawę ochrony praw konsumentów usług ubezpieczeniowych i jakość oferowanych produktów, jak również na poprawę w oczach polskiego społeczeństwa wizerunku branży ubezpieczeniowej.

W sytuacji, gdy ubezpieczyciel nie podzielił stanowiska Rzecznika Ubezpieczonych w przedmiocie oceny danego postanowienia, a istnieją silne argumenty przemawiające za uznaniem, iż mamy do czynienia z postanowieniem sprzecznym z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa albo wyczerpującym znamiona klauzuli abuzwnej lub w treści albo w celu podobnym do postanowienia uprzednio wpisanego do rejestru klauzul abuzywnych, Rzecznik Ubezpieczonych kieruje do Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów formalne zawiadomienie o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów lub wniosek o rozważenie zasadności wystąpienia z powództwem do sądu o uznanie danego postanowienia wzorca za niedozwolony. Przyczynkiem podjęcia decyzji o wystąpieniu do Prezesa UOKiK jest także niepodjęcie przez ubezpieczyciela zmian w treści wzorca umownego pomimo uprzedniej deklaracji dostosowania o.w.u. do stanu zgodnego z prawem. Podstawą prawną do powyższego działania jest nie tylko wyżej wskazany przepis art. 20 pkt 4 ustawy o RU, ale również art. 100 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zgodnie z którym każdy może zgłosić Prezesowi UOKiK na piśmie zawiadomienie dotyczące podejrzenia stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.

Oprócz analiz wzorców umownych przedmiotem działalności Rzecznika Ubezpieczonych w obszarze instytucjonalnej ochrony praw konsumentów usług ubezpieczeniowych jest również ocena praktyk rynkowych stosowanych przez ubezpieczycieli. Jeżeli w ocenie Rzecznika pozostaje ona w sprzeczności z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa lub zasadami współżycia społecznego składa w tym zakresie zawiadomienie o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Aktywność Rzecznika Ubezpieczonych odbywa się głównie w obszarze realizacji przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej[4] oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[5], jak również innych aktów prawnych przyznających konsumentom określone prawa lub zwiększających ich ochronę w relacjach z przedsiębiorcami. Przedmiotem działań Rzecznika Ubezpieczonych jest nie tylko ocena działalności ubezpieczycieli, stosowanych przez nich wzorców umownych, ale również ocena postępowania innych uczestników rynku ubezpieczeń (pośredników ubezpieczeniowych, firm windykacyjnych, czy kancelarii odszkodowawczych) w stosunku do konsumentów, a których to określona działalność może godzić w prawnie chronione interesy konsumentów.

W celu zobrazowania praktycznej realizacji wyżej wskazanych kompetencji Rzecznika Ubezpieczonych zasadnym byłoby przedstawienie podstawowych danych statystycznych, a także omówienie najważniejszych wystąpień Rzecznika do Prezesa UOKiK w latach 2009 - 2010.

W 2009 r. przeanalizowano ogółem 122 produkty ubezpieczeniowe (w tym 30 produktów poddano ponownej analizie). Analiza dotyczyła ubezpieczeń zarówno działu I i II. Na podstawie dokonanych analiz przygotowano 64 wystąpienia do ubezpieczycieli. Rzecznik Ubezpieczonych otrzymał 57 odpowiedzi na przedmiotowe wystąpienia. W bieżącym roku przygotowano 10 wystąpień do ubezpieczycieli. Łącznie - w okresie 1,5 roku Rzecznik Ubezpieczonych 74-krotnie występował do zakładów ubezpieczeń w sprawie stosowanych wzorców umownych.

Rzecznik Ubezpieczonych w roku 2009 i w I półroczu obecnego roku złożył do Prezesa UOKiK łącznie 45 zawiadomień o podejrzeniu stosowania przez uczestników rynku ubezpieczeń praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Tylko w 4 sprawach Prezes UOKiK nie podzielił stanowiska Rzecznika co do oceny prawnej określonego postanowienia wzorca umownego lub stosowanej praktyki. Skuteczność działań Rzecznika Ubezpieczonych w omawianym obszarze wynosi 91,11%. Jest więc ona prawie dwukrotnie większa, niż skuteczność w obszarze postępowań skargowych w sprawach indywidualnych.

W 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych skierował do Prezesa UOKiK 28 zawiadomień o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, z czego:

a)      23 zawiadomienia dotyczyły działalności zakładów ubezpieczeń, w tym:

§  19 zawiadomień dotyczyło umów ubezpieczenia autocasco (klauzuli nielegalnego wprowadzenia do obrotu, problematyki zwrotu składki za niewykorzystany okres ochrony, zagadnienia dopuszczalności natychmiastowej wymagalności składki w razie zajścia wypadku ubezpieczeniowego, uzależniania wypłaty odszkodowania od dostarczenia prawomocnego orzeczenia o umorzeniu postępowania karnego przy szkodach kradzieżowych, jak również rozszerzania ustawowego wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela, o którym mowa w przepisie art. 827 k.c.). W przypadku zawiadomień dotyczących umów ubezpieczenia autocasco, Prezes UOKiK poinformował o podzieleniu we wszystkich przypadkach stanowiska Rzecznika i o podjęciu działań zmierzających do usunięcia kontestowanych postanowień wzorców umownych z obrotu prawnego. Zaznaczyć również trzeba, że 1 zawiadomienie Rzecznika względem jednego z zakładów ubezpieczeń, które dotyczyło stosowania we wzorcu umownym postanowienia podobnego do klauzuli nielegalnego wprowadzenia pojazdu mechanicznego do obrotu (klauzula nr 1264), stanowiło podstawę do wydania w grudniu ubiegłego roku przez Prezesa UOKiK decyzji o naruszeniu zbiorowych interesów konsumentów i nałożeniu na tego ubezpieczyciela kary pieniężnej w wysokości 15 mln zł.

§  4 zawiadomienia dotyczyły ubezpieczeń osobowych - ich tematyką było stosowanie - w ocenie Rzecznika Ubezpieczonych - niekorzystnych i nieprecyzyjnie sformułowanych definicji umownych, problematyki odmowy zwrotu składki za niewykorzystany okres ochrony, jeśli umowa na życie była zawierana jako zabezpieczenie kredytu, ograniczania prawa do wypowiedzenia umowy, ustalania wysokich kosztów umorzenia środków pieniężnych w umowach na życie powiązanych z funduszami kapitałowymi, a także stosowanie nieuczciwej reklamy; w przypadku zawiadomień o podejrzeniu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, dotyczących umów ubezpieczenia typu osobowego, Prezes UOKiK nie podzielił stanowiska Rzecznika w przedmiocie bezprawności ustalania wysokich kosztów umorzenia części składki ulokowanej w funduszach inwestycyjnych, jak również stosowania nieuczciwej reklamy.

§  1 zawiadomienie dotyczyło umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych - tematem przedmiotowego wystąpienia było uniemożliwianie konsumentom odstąpienia od umowy OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, która była zawierana na odległość w trybie art. 16c ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za produkt niebezpieczny[6]. Prezes UOKiK poinformował o podjęciu działań zmierzających do usunięcia takiej praktyki z obrotu prawnego. Jednocześnie, Prezes UOKiK w pełni podzielił stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych o dopuszczalności odstąpienia od tej umowy w wyżej wskazanym trybie.

b)      3 zawiadomienia dotyczyły kancelarii odszkodowawczych - przedmiotowe wystąpienia dotyczyły głównie stosowania we wzorcach umownych przez przedsiębiorców, których przedmiotem działalności gospodarczej jest świadczenie usług w postaci dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, postanowień niedozwolonych uprzednio wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych lub sprzecznych z bezwzględnie obowiązującymi przepisami kodeksu cywilnego, w szczególności z przepisami o umowie zlecenia np. ograniczającymi lub wyłączającym prawa konsumenta do wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieokreślony, przewidującymi rażąco wygórowane kary umowne, jak również ograniczającymi właściwość przemienną sądów w razie sporu stron umowy. Prezes UOKiK podzielił większość uwag Rzecznika Ubezpieczonych i poinformował o podjęciu działań zmierzających do usunięcia kontestowanych przez Rzecznika Ubezpieczonych postanowień wzorców umowy z obrotu prawnego.

c)      1 zawiadomienie dotyczyło działalności firmy windykacyjnej, która nabyła roszczenia o zapłatę składki z tytułu umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych; na tle skarg i informacji przekazywanych od konsumentów częstokroć wzywano do spełnienia świadczenia nienależnego lub wielokrotne kierowano żądania zapłaty w sytuacji, gdy dłużnik odmówił spełnienia świadczenia przedawnionego i zapowiedział podniesienie zarzutu przedawnienia przed sądem. Wzywanie konsumenta do spełnienia świadczenia nienależnego zostało zakwalifikowane jako postępowanie wprowadzające w błąd konsumenta co do jego rzeczywistej sytuacji prawnej - zobowiązania do zapłaty nienależnego długu. Ten drugi rodzaj postępowania firmy windykacyjnej mógł być zachowaniem nakierowanym na wywołanie u konsumentów presji psychicznej prowadzącej do podejmowania działania zgodnego z wolą przedsiębiorcy, a więc postępowaniem, które pozostaje w opozycji do treści art. 18 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Prezes UOKiK poinformował o niepodjęciu działań, jednak stanowisko to nie było uzasadnione brakiem bezprawności zachowania się przedsiębiorcy, lecz niskim walorem okoliczności dowodowych, wskazywanych przez konsumentów, które umożliwiłyby skuteczne wyeliminowanie zakwestionowanych przez Rzecznika Ubezpieczonych praktyk windykacyjnych.

W I półroczu bieżącego roku Rzecznik Ubezpieczonych złożył 18 zawiadomień o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, z czego:

a)      8 zawiadomień dotyczyło umowy ubezpieczenia autocasco - tematyką 7 zawiadomień było stosowanie w ogólnych warunkach ubezpieczeń postanowień umownych, które rozszerzały ustawowe wyłączenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w zakresie szerszym, niż zezwala na to przepis art. 827 k.c.; 1 zawiadomienie dotyczyło natomiast postanowienia, które przewidywało prawo ubezpieczyciela do proporcjonalnego pomniejszenia odszkodowania w razie podania błędnych danych dotyczących historii ubezpieczenia.

b)      1 zawiadomienie dotyczyło umowy ubezpieczenia na życie - tematem tego wystąpienia było zakwestionowanie przez Rzecznika Ubezpieczonych dopuszczalności stosowania postanowienia umownego, które przewidywało wygaśnięcie odpowiedzialności ubezpieczyciela w dniu ukończenia przez ubezpieczonego 65 roku życia, pomimo trwania nadal stosunku ubezpieczenia oraz opłacania składki.

c)      9 zawiadomień dotyczyło praktyki zakładów ubezpieczeń przy wykonywaniu umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych - tematyką tych zawiadomień było podejrzenie naruszenia treści bezwzględnie obowiązującego przepisu art. 361 i 363 k.c. przy wykonaniu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy poprzez przyjmowanie stałych modelów postępowania, które wyłączały lub istotnie ograniczały prawo poszkodowanego - konsumenta do refundacji kosztów najmu samochodu zastępczego, błędnej kwalifikacji szkody całkowitej, stosowania potrąceń amortyzacyjnych, a także ustalania sumy odszkodowania w oparciu o ceny części zamiennych wbrew zgody poszkodowanego i w sytuacji, gdy uszkodzony pojazd mechaniczny posiadał części pochodzące bezpośrednio od producenta.

Oprócz powyżej wskazanych danych statystycznych dotyczących zawiadomień Rzecznika o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów i zarysowych tematów wystąpień zasadnym byłoby - w celu zobrazowania działalności Rzecznika w omawianym obszarze - przedstawienie najważniejszych wystąpień z punktu widzenia ochrony prawnej konsumentów usług ubezpieczeniowych.

1.      Klauzula nielegalnego wprowadzenia pojazdu do obrotu  (klauzula nr 1264)

Na gruncie umów ubezpieczenia autocasco na przełomie 2008 i 2009 roku istotnym problemem dostrzeżonym w toku analiz wzorców umownych i podczas rozpatrywania skarg w sprawach indywidualnych z zakresu umów AC było stosowanie przez ubezpieczycieli postanowienia umownego, które uprzednio było wpisane do rejestru klauzul abuzywnych pod nr 1264.

W dniu 12 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów[7] uznał zapis wzorca umowy stosowany przez TUiR Warta S.A. o treści: „Pojazd nielegalnie wprowadzony na polski obszar celny jest to pojazd: wprowadzony do kraju z zachowaniem obowiązku określonego w punkcie 1, lecz bez zachowania obowiązku podania w zgłoszeniu celnym lub innym dokumencie, danych zgodnych z rzeczywistością bądź, gdy naruszono ograniczenia w obrocie" za niedozwolony i zakazał jego stosowania. Powyższy zapis został umieszczony w dniu 12 września 2007 r. w rejestrze klauzul abuzywnych, pod numerem 1264. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał, iż: zapis ten zawiera nieoczywiste, nieprecyzyjne sformułowania takie jak: „innym dokumencie", „dane zgodne z rzeczywistością", „naruszono ograniczenia w obrocie". Takie ujęcie postanowienia powodowało niejasną sytuację konsumenta co do tego o jakie dane chodzi, w jakich dokumentach oraz co oznacza zgodność z rzeczywistością i jakie jest ich znaczenie. Sąd uznał, iż taki zapis był niezgodny z art. 385¹ § 1 k.c. jako sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający interesy konsumentów. Sprzeczność z dobrymi obyczajami - w ocenie Sądu - wyrażała się w nierzetelnym, nierównym traktowaniu konsumenta jako partnera umowy, niewłaściwym informowaniu o przysługujących mu uprawnieniach oraz wykorzystywaniu pozycji profesjonalisty. Jednocześnie, w ocenie Sądu, powyższy zapis wyczerpywał przesłanki przykładowych niedozwolonych klauzul umownych określonych w art. 385³ pkt 2 i 9 kodeksu cywilnego, jak również był wyrazem nierównorzędnego, nierzetelnego traktowania konsumenta jako partnera umowy, godził rażąco w jego interes ekonomiczny, bowiem pomimo zapewnienia ochrony ubezpieczeniowej, po zawarciu umowy ubezpieczenia, narażał konsumenta na odmowę wykonania świadczenia przez ubezpieczyciela, mimo zapłaty składki przez konsumenta.

Rzecznik Ubezpieczonych dokonał analizy wzorców umownych pod kątem stosowania przez innych ubezpieczycieli postanowień o treści lub celu tożsamym z wyżej przywołaną klauzulą abuzywną. Wynikiem tej analizy było skierowanie 15 zawiadomień o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów poprzez posługiwanie się postanowieniem podobnym do postanowienia uprzednio wpisanego do rejestru klauzul abuzywnych pod nr 1264. Prezes UOKiK poinformował o podjęciu działań zmierzających do usunięcia z obrotu prawnego zakwestionowanych przez Rzecznika Ubezpieczonych postanowień. W przypadku jednego z zakładów ubezpieczeń, zawiadomienie Rzecznika stanowiło podstawę do wydania decyzji stwierdzającej stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów i nałożenia kary pieniężnej.

2.      Szkoda powstała w innych okolicznościach niż podane we wniosku (klauzula nr 1291, 1654, 1714)

W dniu 2 października 2007 r. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Sąd Okręgowy w Warszawie uznał zapis wzorca stosowany przez Towarzystwo Ubezpieczeń Compensa S.A. o treści: „Compensa nie odpowiada za szkody powstałe w okolicznościach innych niż podane w zgłoszeniu szkody" za niedozwolony i zakazał jego stosowania[8]. W ocenie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zakład ubezpieczeń ma prawo do określenia katalogu obowiązków, których musi przestrzegać ubezpieczający, jak również prawo do określenia sankcji na wypadek nie wywiązywania się z tych obowiązków. Jednakże zdaniem Sądu, zastosowanie tak surowej sankcji jak odmowa wypłaty odszkodowania każdorazowo warunkowane być musi istnieniem związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niedopełnieniem obowiązku a zaistnieniem szkody. Zakwestionowane postanowienie takiego zastrzeżenia nie zawierało i pozwalało na odmowę wypłaty odszkodowania w każdym przypadku stwierdzenia, że szkoda powstała w okolicznościach innych niż podane w zgłoszeniu szkody - a więc również w przypadkach, w których niedopełnienie obowiązku w żaden sposób nie przyczyniło się do powstania szkody. Zdaniem Sądu, istotnym było również to, że zakwestionowane postanowienie w ogóle nie uwzględniało przyczyn zaistnienia rozbieżności pomiędzy opisem zdarzenia przedstawionym przez ubezpieczającego a ujawnionym w okresie późniejszym rzeczywistym stanem faktycznym. W konsekwencji, stosując zakwestionowane postanowienie, ubezpieczyciel zastrzegł sobie prawo do wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej również w przypadkach, gdy ubezpieczający, podając okoliczności zdarzenia odmienne od rzeczywistych, dochował wszelkich aktów należytej staranności oraz dobrej wiary. Ponadto zakwestionowany wzorzec umowny nie wskazywał, kto i w jakim trybie ustalać miał rzeczywisty stan faktyczny i weryfikować prawdziwość okoliczności podanych przez ubezpieczającego w zgłoszeniu szkody. Jeśli takich ustaleń miał dokonywać tylko zakład ubezpieczeń, to w takim kształcie postanowienia, jego ustalenia mogły mieć charakter arbitralny i swobodny, co w sposób oczywisty wyczerpywało przesłanki klauzuli abuzywnej określonej w art. 385³ pkt 9 k.c. W dniu 20 grudnia 2007 r. przedmiotowe postanowienie umowne zostało wpisane przez Prezesa UOKiK do rejestru klauzul abuzywnych pod nr 1291. Należy dodać, iż w dniu 25 lutego 2009 r. Sąd Ochrony Konkurencji uznał zapis stosowany przez Interrisk Towarzystwo Ubezpieczeń S.A. o treści „Ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności za szkody powstałe w okolicznościach innych, niż podano w zgłoszeniu szkody" za niedozwolony i zakazał jego stosowania[9]. Przedmiotowe postanowienie zostało wpisane do rejestru klauzul abuzywnych w dniu 29 lipca 2009 r. pod numerem 1654. Ponadto w dniu 3 sierpnia 2009 r. SOKiK uznał zapis o.w.u. stosowanych przez AVIVA Towarzystwo Ubezpieczeń Ogólnych S.A. o treści „Nie odpowiadamy również za szkody, jeżeli doszło do niej w innych okolicznościach niż podano przy jej zgłoszeniu." za niedozwolony i zakazał jego stosowania[10]. W dniu 30 października 2009 r. przedmiotowe postanowienie wzorca umownego zostało wpisane do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 1714.

Rzecznik Ubezpieczonych dokonał analizy wzorców umownych pod kątem stosowania przez innych ubezpieczycieli postanowień o treści lub celu tożsamym z wyżej przywołanymi klauzulami abuzywnymi. W wyniku tej analizy Rzecznik Ubezpieczonych wystąpił do 9 zakładów ubezpieczeń o zmianę w tym zakresie 11 ogólnych warunków ubezpieczeń autocasco. Wszystkie zakłady ubezpieczeń, do których wystąpił Rzecznik zobowiązały się do niezwłocznego dokonania zmian. Ponadto w dniu 23 listopada 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych złożył zawiadomienie o podejrzeniu stosowania przez jedno z towarzystw ubezpieczeniowych praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów poprzez zawarcie w ogólnych warunkach ubezpieczenia autocasco postanowienia o treści zbieżnej z treścią postanowień wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem: 1291 i 1654 oraz 1714. W odpowiedzi na przedmiotowe zawiadomienie Prezes UOKiK poinformował Rzecznika o podjęciu działań zmierzających do wyeliminowania przedmiotowego postanowienia z obrotu prawnego.

3.      Zwrot składki za niewykorzystany okres ochrony

W dniu 29 kwietnia 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych złożył do Prezesa UOKiK zawiadomienie o podejrzeniu stosowania przez jeden z zakładów ubezpieczeń praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów poprzez stosowanie we wzorcu umownym postanowienia o treści: „składkę podlegającą zwrotowi ustala się proporcjonalnie do niewykorzystanego okresu ochrony ubezpieczeniowej oraz niewykorzystanej sumy ubezpieczenia". W opinii Rzecznika Ubezpieczonych wyżej przywołane postanowienie umowne pozostawało w sprzeczności z treścią obowiązujących przepisów prawa oraz stało w opozycji do dobrych obyczajów i rażąco naruszało interesy konsumentów. Sprzeczność z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa przejawiała się w naruszeniu dyspozycji normy z art. 813 k.c. Zgodnie z tym przepisem składkę oblicza się za czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela. W przypadku wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu na jaki została zawarta umowa, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej. Norma ta jako jedyne kryterium ustalania wysokości składki podlegającej zwrotowi podaje wyłącznie długość okresu niewykorzystanej ochrony. Tym samym nie można uzależniać wysokości zwracanej składki od żadnych innych czynników, w tym od zakresu, w jakim ubezpieczyciel wykonał swoje zobowiązanie. Kwestionowane postanowienie umowne - w opinii Rzecznika Ubezpieczonych - można również kwalifikować jako postanowienie kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszające jego interesy, i tym samym za niezgodne z art. 385¹ § 1 k.c. W przypadku powyższego zawiadomienia Prezes UOKIK decyzją nr rwr 41/2009 z dnia 30 grudnia 2009 r. stwierdził praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1  ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - w postaci posługiwania się postanowieniem o treści przywołanej i nałożył na zakład ubezpieczeń karę pieniężną w wysokości 15 mln zł. Ubezpieczyciel odwołał się do SOKiK od przedmiotowej decyzji. W chwili obecnej trwa postępowanie sądowe.

4.      Postanowienia naruszające art. 827 k.c.

Rzecznik Ubezpieczonych w 2009 i 2010 r. złożył 9 zawiadomień dotyczących naruszenia w umowach autocasco przepisu art. 827 k.c. poprzez rozszerzenie zakresu wyłączeń odpowiedzialności, o których mowa w art. 827 k.c. Sprzeczność ta, w opinii Rzecznika Ubezpieczonych, polegała na pominięciu możliwości wypłaty odszkodowania w przypadku rażącego niedbalstwa ubezpieczającego, jeżeli zapłata odszkodowania odpowiadała w danych okolicznościach względom słuszności lub wyłącznie odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez osoby pozostające z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowym, jeżeli szkoda została wyrządzona z rażącego niedbalstwa. Innymi słowy, w pierwszym przypadku doszło do zawężenia w o.w.u. treści bezwzględnie obowiązującego przepisu art. 827 § 1 k.c. W drugim zaś przypadku sprzeczność z treścią art. 827 § 3 k.c. polegała na tym, że ubezpieczyciele wyłączali swoją odpowiedzialność także w przypadku szkód wyrządzonych przez osoby pozostające z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowym, jeżeli stopień winy sprawcy szkody kwalifikowany był w postaci rażącego niedbalstwa. Przepis art. 827 § 3 k.c. pozwala jedynie na umowne przyjęcie odpowiedzialności za szkody wyrządzone umyślnie. Jak wcześniej zostało wskazane Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów podzielił uwagi Rzecznika i poinformował o podjęciu działań zmierzających do wyeliminowania przedmiotowych wzorców z obrotu.

5.      Proporcjonalność

W marcu br. Rzecznik Ubezpieczonych złożył zawiadomienie o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów przez jedno z towarzystw ubezpieczeń poprzez stosowanie w umowie autocasco postanowienia o treści „Podanie przez Ubezpieczającego nieprawdziwych danych mających wpływ na ocenę ryzyka lub wysokość składki, w razie zaistnienia szkody spowoduje zmniejszenie odszkodowania odpowiednio do stopnia ryzyka w proporcji wynikającej ze stosunku składki naliczonej do składki należnej". W opinii Rzeczni Ubezpieczonych powyższe postanowienie umowne mogło wypełniać przesłanki niedozwolonego postanowienia umownego. W opinii Rzecznika Ubezpieczonych tak skonstruowane postanowienie umowne pozostaje w opozycji do treści art. 805 k.c., 815 k.c. oraz art. 816 k.c. i jednocześnie może wypełniać przesłanki niedozwolonego postanowienia umownego (art. 385¹ § 1 k.c.).

6.      Podejrzenie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów przez zakłady ubezpieczeń przy wykonaniu umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych

a)      Samochód zastępczy

Rzecznik Ubezpieczonych w toku rozpoznawania skarg w sprawach indywidualnych na gruncie odpowiedzialności gwarancyjnej zakładów ubezpieczeń z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zaobserwował przyjęcie przez część zakładów ubezpieczeń modelu postępowania przy likwidacji szkód, który ograniczał lub istotnie zawężał prawo osób fizycznych do refundacji kosztów najmu samochodu zastępczego, jeśli nie prowadzą one działalności gospodarczej lub nie udowodnią, że jeśli nie wynajęliby samochodu zastępczego to ponieśliby z tego powodu szkodę majątkową lub utraciliby określone korzyści. Jednocześnie zawężono okres refundacji do tzw. technologicznego czasu naprawy lub do powiadomienia o kwalifikacji stopnia uszkodzenia przy szkodzie całkowitej. Zdiagnozowano  również przypadki weryfikacji stawki najmu do średnich stawek obowiązujących na danym rynku lokalnym, niezależnie od rzeczywiście poniesionych kosztów przez konsumenta z powyższego tytułu. Praktyka ta - w ocenie Rzecznika Ubezpieczonych - pozostaje w sprzeczności z treścią art. 34 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych w zw. z art. 361 k.c. Rzecznik Ubezpieczonych, nie podzielając takich modeli postępowania, skierował 6 formalnych zawiadomień do Prezesa UOKiK o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Prezes UOKiK podzielił stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych w omawianej sprawie i poinformował o podjęciu działań zmierzających do wyeliminowania takiej praktyki z obrotu.

b)     Szkoda całkowita

Rzecznik Ubezpieczonych w toku rozpoznawania skarg w sprawach indywidualnych na gruncie odpowiedzialności gwarancyjnej zakładów ubezpieczeń z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zaobserwował praktykę polegającą na zaniżeniu odszkodowania poprzez błędną kwalifikację stopnia uszkodzenia pojazdu jako szkody całkowitej. Polega ona na sumowaniu kosztów naprawy pojazdów mechanicznych i wartości pozostałości powypadkowych. Jeżeli suma ta przekroczyła wartość rynkową pojazdy z dnia szkody to wówczas zakład ubezpieczeń kwalifikował szkodę jako tzw. szkodę całkowitą. W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych taka praktyka stoi w sprzeczności z treścią art. 363 k.c. i utrwaloną praktyką sądową w sprawie kwalifikacji stopnia uszkodzenia pojazdu jako szkody całkowitej. Szkoda całkowita na gruncie odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych zachodzi wówczas, gdy koszty naprawy są równe lub wyższe niż wartość rynkowa pojazdu z dnia szkody. Ubezpieczyciel nie może w drodze umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych albo jednostronnej praktyki ustalać odmiennie kryteria ustalania szkody całkowitej na gruncie wykonania umów ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. W marcu br. Rzecznik Ubezpieczonych złożył zawiadomienie o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w tym zakresie przez jednego z ubezpieczycieli. Prezes UOKiK poinformował o podzieleniu stanowiska Rzecznika w omawianej sprawie i włączeniu jej do toczącego się już postępowania wyjaśniającego przeciwko jednemu z ubezpieczycieli.

c)      Stosowanie potrąceń amortyzacyjnych i części alternatywnych

W lipcu br. Rzecznik Ubezpieczonych złożył do Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zawiadomienie o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów przez jednego z ubezpieczycieli podczas wykonywania umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Przedmiotowe wystąpienie dotyczyło dwóch zagadnień: automatycznego stosowania tzw. potrąceń amortyzacyjnych, jeżeli pojazd był użytkowany przez pewien czas oraz jednostronne ustalanie przez zakład ubezpieczeń wysokości odszkodowania za szkody komunikacyjne z tytułu ubezpieczenia OC w oparciu o ceny tzw. części alternatywnych w sytuacji, gdy poszkodowany - konsument nie wyraził na to zgody, a wymianie lub naprawie podlegają oryginalne części zamienne pochodzące od producenta. W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych takie działanie zakładu ubezpieczeń budzi poważne wątpliwości i nie znajduje potwierdzenia w obowiązujących normach prawnych, regulujących zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkodę komunikacyjną z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, jak w ugruntowanej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych na tle przepisu art. 361 i 362 k.c.

Aktualnie trwają prace nad kolejnymi zawiadomieniami dotyczącymi podejrzenia stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Część wniosków będzie kontynuacją już złożonych zawiadomień dotyczących wykonywania umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych - przeciwko innym ubezpieczycielom i  przyjętym przez nich modeli postępowania przy refundacji kosztów najmu samochodu zastępczego, rozliczaniu szkody całkowitej, stosowaniu potrąceń amortyzacyjnych i cen części alternatywnych, które mogą pozostawać w opozycji do bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa. Trwają również analizy nad zasadnością wystąpienia do Prezesa UOKiK w sprawie ograniczania prawa konsumentów do odstąpienia od umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, która została zawarta na odległość, jak również w sprawie postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia autocasco, które mogą pozostawiać w opozycji do treści art. 826 k.c.

[1] Dz. U. z 2007 r., nr 50, poz. 331 z późn. zm.

[2] Dz. U z 2003 r., nr 124, poz. 1153 z późn. zm., dalej: ustawa o RU.

[3] W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), Sąd Najwyższy wskazał, iż stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym  wyrokiem Sądu  Okręgowego w  Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych  do  rejestru, o którym mowa w art. 479⁴⁵ § 2 k.p.c. może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W wyżej wskazanej uchwale Sąd Najwyższy wskazał również, że jeżeli Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uzna określoną klauzulę za niedozwoloną w wyniku przeprowadzenia kontroli abstrakcyjnej i zostanie ona wpisana do rejestru, wówczas praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (obecnie art. 24) dopuszcza się każdy z przedsiębiorców, który wprowadza do stosowanych klauzul zmiany o charakterze kosmetycznym, polegające na przestawieniu szyku wyrazów lub zmianie użytych wyrazów, jeżeli modyfikacje te nie prowadzą do zmiany istoty klauzuli.

[4] Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1151 z późn. zm.

[5] Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1152 z późn. zm.; dalej: ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych.

[6] Dz. U. z 2000 r., nr 22, poz. 271 z późn. zm.

[7] Sygn. akt XVII AmC 103/07.

[8] Sygn. akt XVII Amc 123/07.

[9] Sygn. akt XVII AmC 252/08.

[10] Sygn. akt XVII AmC 249/08.