W poprzednim numerze Monitora Ubezpieczeniowego omówione zostały najważniejsze zmiany dokonane ustawą z dnia 18 lutego 2005r. o zmianie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym i innych ustaw. W dniu 8 lipca 2005r. uchwalone zostały przez Sejm kolejne dwie ustawy nowelizujące tzw. pakiet ustaw ubezpieczeniowych, a mianowicie ustawa o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz niektórych ustaw (Dz. U. z 2005r. Nr 143, poz. 1204) i ustawa o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz. U. z 2005r. Nr 167, poz. 1396).

Ustawami tymi wprowadzono wiele istotnych zmian w zakresie regulowania i usprawnienia funkcjonowania rynku ubezpieczeń, doprecyzowania obowiązków informacyjnych zakładów ubezpieczeń wobec swoich klientów, dostosowania naszych przepisów do wymogów dyrektyw Unii Europejskiej oraz wyeliminowania dotychczas dostrzeżonych błędów i sprzeczności w obowiązujących przepisach.

Przybliżając ww. ustawy pragnę przedstawić przede wszystkim zmiany bezpośrednio kształtujące sytuację osób reprezentowanych przez Rzecznika Ubezpieczonych.

W tym numerze Monitora Ubezpieczeniowego chciałabym przybliżyć zmiany dokonane ustawą z dnia 8 lipca 2005r. o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz niektórych ustaw, które weszły w życie 17 sierpnia 2005r.

W odniesieniu do obowiązków informacyjnych w zakresie ubezpieczeń na życie określonych w art. 13 ustawy o działalności ubezpieczeniowej (dotyczących m.in. informowania o zmianie warunków umowy, wysokości świadczeń przysługujących z tytułu umowy ubezpieczenia, sumy ubezpieczenia czy wartości premii) wprowadzono zasadnicze zmiany. Dotychczas przepis przewidywał, że obowiązki te odnosiły się zarówno do ubezpieczającego, jak i do ubezpieczonego, co miało szczególne znaczenie w przypadku umów zawieranych na rzecz osoby trzeciej, (np. przy ubezpieczeniach zawieranych przez pracodawcę na rzecz pracowników). Obecnie obowiązki zakładu ubezpieczeń wynikające z art. 13 dotyczą przede wszystkim ubezpieczającego. W przypadku umów zawartych na rzecz osoby trzeciej ww. obowiązki informacyjne w stosunku do ubezpieczonych zostały przeniesione na ubezpieczającego. Ubezpieczeni mają jednak możliwość uzyskania informacji również od zakładu ubezpieczeń, na swoje żądanie.

Zgodnie z nowym brzmieniem ust. 2 omawianego przepisu przed wyrażeniem przez strony zgody na zmianę warunków umowy lub zmianę prawa właściwego dla zawartej umowy ubezpieczenia zakład ubezpieczeń jest obowiązany przekazać pisemnie informacje w tym zakresie ubezpieczającemu wraz z określeniem wpływu tych zmian na wartość świadczeń przysługujących z tytułu zawartej umowy.

Zmodyfikowana została treść ust. 3, która przewiduje obecnie, że zakład ubezpieczeń pisemnie informuje ubezpieczającego, nie rzadziej niż raz w roku, o wysokości świadczeń przysługujących z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia, w tym o wartości wykupu, jeżeli wysokość świadczeń ulega zmianie w trakcie obowiązywania umowy ubezpieczenia. W przypadku, gdy z umowy ubezpieczenia przysługuje świadczenie ustalane na podstawie sumy ubezpieczenia wyrażonej w ustalonej kwocie, zakład ubezpieczeń informuje ubezpieczającego o każdej zmianie w zakresie sumy ubezpieczenia.

Dodane zostały nowe uregulowania, dotyczące obowiązków informacyjnych w zakresie ubezpieczeń na życie, w tym wprowadzone zostały szczegółowe przepisy dotyczące umów zawieranych na rzecz osoby trzeciej, m.in. ubezpieczeń grupowych (ust. 3a-3e).

Zgodnie z nową regulacją, zakład ubezpieczeń jest obowiązany do pisemnego informowania ubezpieczającego, nie rzadziej niż raz w roku, o wartości premii, jeżeli umowa ubezpieczenia uwzględnia udział w zysku z inwestowania rezerw techniczno-ubezpieczeniowych.

W przypadku umów ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej, w szczególności ubezpieczeń grupowych, ubezpieczający obowiązany jest do przekazania ubezpieczonemu informacji określonych w art. 13 ust. 2-3a. Sposób przekazywania tych informacji określa umowa ubezpieczenia, przy czym informacje te powinny być przekazane ubezpieczonemu:

1) przed wyrażeniem przez ubezpieczającego zgody na zmianę warunków umowy lub prawa właściwego dla umowy ubezpieczenia - w przypadku informacji o zmianie warunków umowy lub zmianie prawa właściwego dla zawartej umowy ubezpieczenia

2) niezwłocznie po przekazaniu informacji ubezpieczającemu przez zakład ubezpieczeń - w przypadku informacji o wysokości świadczeń przysługujących z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia, w tym o wartości wykupu, jeżeli wysokość świadczeń ulega zmianie w trakcie obowiązywania umowy ubezpieczenia, o każdej zmianie w zakresie sumy ubezpieczenia, o wartości premii.

W przypadku grupowych umów ubezpieczenia na życie, zakład ubezpieczeń, na żądanie ubezpieczonego, jest obowiązany do przekazania ww. informacji (ust.3c).

W przypadku nieprzekazania ubezpieczonemu, zgodnie z ust. 3c, wymaganych informacji, zmiana warunków umowy lub prawa właściwego dla umowy ubezpieczenia, wysokości świadczeń przysługujących z tytułu umowy ubezpieczenia, w tym wartości wykupu, sumy ubezpieczenia w przypadku umowy ubezpieczenia z sumą ubezpieczenia wyrażoną w ustalonej kwocie oraz wartości premii jest skuteczna względem ubezpieczonego jedynie w części korzystnej dla tego ubezpieczonego.

Nieprzekazanie ubezpieczonemu informacji, o których mowa w ust. 2-3a, zgodnie z ust. 3b powoduje odpowiedzialność ubezpieczający ponosi wobec ubezpieczonego na zasadach ogólnych.

Zmodyfikowany został również obowiązek zawarty w ust. 5 pkt 2, odnoszący się do ubezpieczeń na życie związanych funduszem kapitałowym. Konieczność ogłaszania w dzienniku o zasięgu ogólnopolskim wartości jednostki ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego niezwłocznie po jej ustaleniu, z przyczyn praktycznych, została zamieniona na obowiązek ogłaszania, nie rzadziej niż raz w roku, w dzienniku o zasięgu ogólnopolskim wartości jednostki ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego ustalonej w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym jest dokonywane ogłoszenie.

W art. 16 wprowadzona została bardzo istotna zmiana ust. 4, dotyczącego tzw. prawa dostępu (wglądu) do akt szkodowych. Usunięto mianowicie pewne błędy, które stwarzały klientom zakładów ubezpieczeń problemy w realizacji tego uprawnienia, chodzi tutaj w szczególności o kwestię rozstrzygnięcia momentu powstania obowiązku udostępniania informacji i dokumentów zbieranych w celu ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń (niektóre zakłady ubezpieczeń stosując przepis w pierwotnym brzmieniu stały na stanowisku, iż udostępnią dane informacje dopiero po zakończeniu postępowania likwidacyjnego), relacji między zwrotami "informacje i dokumenty" i "akta szkodowe" oraz zakresu kosztów obciążających klienta ubezpieczeń tytułu sporządzania kserokopii dokumentów.

Zgodnie z nowym brzmieniem przepisu zakłady ubezpieczeń mają obowiązek udostępniać ubezpieczającym, ubezpieczonym oraz osobom występującym z roszczeniem, informacje i dokumenty gromadzone w celu ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń lub wysokości świadczenia. Osoby te mogą także żądać pisemnego potwierdzenia przez zakład ubezpieczeń udostępnionych informacji, a także sporządzenia na swój koszt kserokopii dokumentów i potwierdzenia ich zgodności z oryginałem przez zakład ubezpieczeń. Sposób udostępniania informacji i dokumentów, zapewniania możliwości pisemnego potwierdzania udostępnianych informacji, a także zapewniania możliwości sporządzania kserokopii dokumentów i potwierdzania ich zgodności z oryginałem nie może wiązać się z wykraczającymi ponad uzasadnioną potrzebę utrudnieniami dla tych osób, zaś koszty sporządzenia kserokopii ponoszone przez te osoby nie mogą odbiegać od przyjętych w obrocie zwykłych kosztów wykonywania tego rodzaju usług.

Obecnie nie ma więc wątpliwości, że obowiązek wynikający z art.16 ust. 4 musi być wypełniany nie tylko po zakończeniu procesu likwidacji szkody, lecz także w jej trakcie, a koszty ponoszone przez klienta w ramach realizacji danego uprawnienia muszą odpowiadać przyjętym w obrocie zwykłym kosztom wykonywania tego rodzaju usług.

Ustawa nowelizująca wprowadziła, poprzez dodanie art. 17a, obowiązek uwzględniania w odszkodowaniu za szkodę komunikacyjną podatku od towarów i usług w przypadku okazania faktury przez podmiot, któremu przysługuje odszkodowanie, niebędący płatnikiem od podatku towarów i usług (VAT). Nowa regulacja - w naszej ocenie - właściwie nie wprowadza żadnej istotnej zmiany w stosunku do poprzedniego stanu prawnego. Stanowi potwierdzenie rzeczy oczywistej, iż podatek VAT jest podatkiem cenotwórczym i stanowi element ceny usługi lub towaru. Osoba niebędąca płatnikiem podatku VAT, która przedstawia fakturę VAT, zgodnie z zasadą pełnego odszkodowania, wyrażoną w art. 361 § 2 k.c. oraz orzecznictwem Sądu Najwyższego w tym zakresie, zawsze powinna otrzymać odszkodowanie uwzględniające ten podatek. Po wejściu w życie tego przepisu pojawiają się głosy, że daje on możliwość - w przypadku szkód komunikacyjnych - przy tzw. kosztorysowym rozliczaniu szkody, pominięcia w należnym odszkodowaniu podatku VAT. Naszym zdaniem przyjmowanie takiej interpretacji jest zbyt daleko idące, a problem podatku VAT w odszkodowaniu wypłacanym w oparciu o tzw. kosztorys, przypadku szkód likwidowanych w ramach ubezpieczenia OC pozostaje nadal nierozstrzygnięty. Ponadto wątpliwości budzi ograniczenie jego stosowania do "szkód komunikacyjnych".

Za słuszne należy uznać doprecyzowanie art. 19 ust. 2 pkt 20 w kontekście dostępu do informacji o umowie ubezpieczenia dla uposażonego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia Obecnie osoby te mają dostęp do takich informacji w przypadku zgłoszenia nastąpienia zdarzenia, z którym umowa wiąże odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń.

Kolejne zmiany dotyczą art. 21, regulującego kwestię wykonywania i udostępniania badań lekarskich, którym w celu oceny ryzyka ubezpieczeniowego, ustalenia prawa do świadczenia i wysokości świadczenia poddawani są klienci zakładów ubezpieczeń.

W dodanym ust. 4 wprowadzono regułę zgodnie, z którą w przypadku gdy z żądaniem udostępnienia wyników ww. badań, występuje osoba, z którą lub na rzecz której nie została zawarta umowa ubezpieczenia wskutek rezygnacji tej osoby z zawarcia tej umowy, koszt tych badań pokrywa osoba występująca z żądaniem.

Doprecyzowano także normę zawartą w ust. 3. Obecnie na żądanie ubezpieczonego lub osoby, z którą lub na rzecz której nie została zawarta umowa ubezpieczenia na skutek odmowy zawarcia tej umowy przez zakład ubezpieczeń lub rezygnacji tej osoby z zawarcia umowy, zakład ubezpieczeń jest obowiązany udostępnić wyniki badań lekarskich. W przypadku śmierci ubezpieczonego zakład ubezpieczeń jest obowiązany udostępnić wyniki badań ubezpieczonego także na żądanie uposażonego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia, jeżeli wyniki badań ubezpieczonego miały wpływ na całkowitą lub częściową odmowę wypłaty świadczenia.

Wskazać należy również na nowelizację art. 183, która powoduje zmiany w zakresie obowiązków informacyjnych zakładu ubezpieczeń związanych z przeniesieniem portfela ubezpieczeń, zgłaszania sprzeciwu przez ubezpieczających oraz wypowiedzenia przeniesionych umów.

W obecnym brzmieniu przepis ten przewiduje po zatwierdzeniu przeniesienia portfela ubezpieczeń organ nadzoru, na koszt zainteresowanych zakładów ubezpieczeń, ogłosi w dzienniku o zasięgu ogólnopolskim o dokonanym przeniesieniu portfela ubezpieczeń i wezwie ubezpieczających do zgłaszania sprzeciwu w terminie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia.

Ubezpieczający, którzy zgłosili sprzeciw, mają prawo wypowiedzenia przenoszonej umowy ubezpieczenia na ostatni dzień ww. terminu, licząc od dnia ogłoszenia o dokonanym przeniesieniu portfela.

Wśród istotnych zmian nie odnoszących się jednak bezpośrednio do konsumentów należy wymienić rozszerzenie możliwości działania zakładów ubezpieczeń o pośrednictwo, w imieniu lub na rzecz podmiotów wykonujących czynności bankowe, przy zawieraniu umów w ramach wykonywania tych czynności, oraz o pośrednictwo w zbywaniu i odkupywaniu jednostek i tytułów uczestnictwa określonych funduszy inwestycyjnych (art. 3 ust. 8),. ograniczenie z trzech do dwóch osób minimalnego składu zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń w formie spółki akcyjnej, wraz z wprowadzeniem wymogu ustanowienia prezesa zarządu (art. 27 ust. 1 i 1a), umożliwienie odstąpienia od wymogu wyższego wykształcenia w stosunku do członków zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń oraz od stosowania takiego wymogu w odniesieniu do dyrektora głównego oddziału zagranicznego zakładu ubezpieczeń lub jego zastępcy (art. 27 ust. 3b i art. 106 ust. 4b), zniesienie limitu koncentracji ryzyka w zakładzie ubezpieczeń (uchylenie art. 157), wynikające z dyrektyw zmiany wymogów w zakresie, umów o przeniesienie portfela ubezpieczeń zawieranych z zakładem ubezpieczeń mającym siedzibę w państwie członkowskim Unii Europejskiej oraz środków własnych zakładu ubezpieczeń (art. 143, art. 144 ust. 1, art. 148 ust. 1, 3, 5 i art. 148a).

Omawiana ustawa wprowadziła także istotną zamianę w ustawie o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych. Chodzi mianowicie o uchylenie art. 28, dającego Rzecznikowi Ubezpieczonych prawo do występowania do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały wyjaśniającej przepisy prawne budzące wątpliwości lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie. Nie oznacza to całkowitej utraty prawa przez Rzecznika Ubezpieczonych w zakresie występowania do Sądu Najwyższego, lecz jego uszczuplenie. Skreślenie art. 28 uzasadniono koniecznością usunięcia rozbieżności pomiędzy tym przepisem a art. 60 ustawy o Sądzie Najwyższym.

Obecnie Rzecznik Ubezpieczonych w zakresie swej właściwości może występować z wnioskiem do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni prawa, jeżeli ujawnią się one w orzecznictwie.

W następnym numerze Monitora Ubezpieczeniowego zostaną zaprezentowane bardzo ważne zmiany wprowadzone wspomnianą wyżej ustawą z dnia 8 lipca 2005r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, która wejdzie w życie 1 stycznia 2006r.

Anna Dąbrowska