1.             Ubezpieczenia gospodarcze

Przełomowym aktem prawnym, który przesądził o kształcie polskiego rynku ubezpieczeń gospodarczych była ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej. Wprowadziła ona wówczas wiele nowoczesnych rozwiązań w zakresie funkcjonowania ubezpieczeń po transformacji ustrojowej. Regulacja przede wszystkim określiła zasady wolnej konkurencji i jednakowego traktowania wszystkich podmiotów. Dokonała również formalnej prywatyzacji i dała podstawy do rozwoju rynku ubezpieczeń gospodarczych w Polsce. Przepisy ustawy o działalności ubezpieczeniowej ulegały dosyć częstym zmianom, co stanowiło naturalne następstwo szybkiego tempa rozwoju ubezpieczeń gospodarczych w Polsce.

Bardzo istotną dla rynku zmianę tej ustawy datuje się na rok 1995 w ramach nowelizacji z dnia 8 czerwca 1995 r.[1] Wówczas ustawodawca dostrzegł między innymi potrzebę utworzenia instytucji, która na rozwijającym się rynku ubezpieczeniowym będzie reprezentować interesy ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia. Do życia powołana została, na skutek głosów ekspertów Komisji Sejmowej i Podkomisji Nadzwyczajnej prof. dr. hab. Eugeniusza Kowalewskiego i prof. dr. hab. Jerzego Łańcuckiego, instytucja Rzecznika Ubezpieczonych. Wśród zadań, których realizacja miała na celu pomoc konsumentom, na mocy dodanego art. 90c ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej Rzecznik uzyskał m.in. uprawnienie do opiniowania projektów aktów prawnych dotyczących ubezpieczeń. Od tego czasu brał czynny udział w pracach dotyczących tworzenia nowych przepisów ubezpieczeniowych oraz projektowanych zmian do przepisów istniejących.

Pierwsze lata działalności Rzecznika Ubezpieczonych i prowadzona od samego początku analiza skarg napływających od ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia pokazywała, że przepisy prawa ubezpieczeniowego musiały się rozrastać i nieustannie ewoluować, tak aby jak najpełniej służyć swoim dobrodziejstwem konsumentom korzystającym z usług ubezpieczeniowych.

Zróżnicowanie ubezpieczeniowych zagadnień prawnych oraz potrzeba usystematyzowania prawa ubezpieczeniowego zrodziły projekt stworzenia nowego pakietu ustaw ubezpieczeniowych. Pierwsze próby współdziałania w tym zakresie Rzecznik podejmował już w pierwszych latach istnienia Urzędu. W 2000 r. rozpoczęły się intensywne prace nad projektami - wówczas trzech ustaw ubezpieczeniowych (ustawy o działalności ubezpieczeniowej, ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych[2] i ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym).

Rzecznik Ubezpieczonych i jego pracownicy uczestniczyli w pracach Podkomisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia rządowych projektów wchodzących w skład ww. pakietu. Podczas posiedzeń Komisji przekazywane były liczne uwagi i propozycje do powyższych projektów.

W szczególności Rzecznik zgłosił wówczas obszerny projekt przepisów regulujących sferę ochrony ubezpieczających, ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia w projekcie ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Zaproponował m.in. wpisanie do ustawy o działalności ubezpieczeniowej wymogów, jakie powinny spełniać ogólne warunki ubezpieczenia oraz dokumenty ubezpieczenia (polisy), a także określenie trybu zwierania umów ubezpieczenia, w tym kwestii związanych z umowami zawieranymi na odległość oraz zakazu stosowania niedozwolonych klauzul umownych. Postulował także wprowadzenie obowiązków informacyjnych ze strony zakładów ubezpieczeń dotyczących m.in. sytuacji finansowej zakładu ubezpieczeń oraz przebiegu likwidacji szkody.

W tym okresie niezmiernie ważne dla Rzecznika były także prace nad kształtem  rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów oraz zgłaszanie propozycji zmian do projektu tego rozporządzenia. W trakcie tych prac Rzecznik zabiegał zawsze o zagwarantowanie jak najszerszej ochrony zarówno dla poszkodowanych, jak i samych ubezpieczonych (kwestia franszyzy integralnej; kwestia ograniczeń w przypadku pojazdów: wolnobieżnych, niedopuszczonych do ruchu i zabytkowych, odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń do szkód powstałych na drodze publicznej; konieczność doprecyzowania przepisów dotyczących terminu wypłaty odszkodowania oraz obowiązków informacyjnych związanych z ustaleniem odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń i wysokością odszkodowania - w tamtym okresie działalności problematyka nieterminowości realizacji zobowiązań i braku dostatecznej informacji o przebiegu likwidacji szkody były bardzo częstym tematem skarg indywidualnych).

Niestety, pomimo znacznych wysiłków na końcowym etapie prac, nie powiodła się próba wprowadzenia tzw. pakietu ustaw ubezpieczeniowych oraz wprowadzenia do ustawodawstwa prokonsumenckich przepisów postulowanych przez Rzecznika. Znowelizowana ustawa o działalności ubezpieczeniowej, ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych oraz ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym w sierpniu 2001 r. zostały uchwalone przez Sejm, ale Prezydent odmówił ich podpisania uzasadniając swoją decyzję nadmiernym obciążeniem budżetu Państwa, które wynikałoby z konieczności poniesienia koszów wprowadzenia w życie nowych przepisów. Ustawa o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. pozostała wówczas obowiązującym aktem prawnym. W ogólnej ocenie Rzecznika ówcześnie wypracowany pakiet trzech ustaw ubezpieczeniowych zawierał wiele korzystnych rozwiązań dla ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia.

W tamtym czasie Rzecznik Ubezpieczonych był także zwolennikiem rozszerzenia zakresu ochrony ubezpieczonych w przypadku niewypłacalności zakładu ubezpieczeń. Z inicjatywy Prezesa Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń przy poparciu Rzecznika Ubezpieczonych planowano rozszerzenie zakresu ochrony ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia w przypadku upadłości zakładu ubezpieczeń, bądź zagrożenia upadłością, bowiem ówczesne regulacje prawne były niedostateczne. W marcu 2001 r. Rzecznik zorganizował, przy udziale Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, konferencję w sprawie rozszerzenia zakresu gwarancji na wypadek upadłości zakładu ubezpieczeń. Jej celem było skupienie uwagi organów państwowych oraz przedstawicieli instytucji ubezpieczeniowych na tym temacie i wspólne działanie dla poprawy gwarancji prawnych w tym zakresie.

Istniejący w latach 1990 - 1995 stosunkowo szeroki zakres tejże ochrony, ograniczony został w istotny sposób w nowelizacji ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 22 sierpnia 1995 r. Zlikwidowano wówczas Fundusz Ochrony Ubezpieczonych, powierzając cały zakres ochrony Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu. Gwarancje w przypadku upadłości zakładu ubezpieczeń utrzymano jedynie wobec osób poszkodowanych w wyniku zdarzeń zaistniałych w związku z tzw. powszechnymi ubezpieczeniami obowiązkowymi odpowiedzialności cywilnej tj. OC posiadaczy pojazdów mechanicznych i OC rolników. Wierzytelności w wysokości 50% - zamiast jak poprzednio 90% - otrzymywać miały osoby uprawnione z tytułu umów ubezpieczeń na życie (nie więcej jednak niż 30 000 euro). Zlikwidowano natomiast istniejące uprawnienie do świadczeń w wysokości 50% wierzytelności wynikających z pozostałych umów ubezpieczenia. Wprowadzając te zmiany kierowano się przede wszystkim założeniami: konieczności zwiększenia roli mechanizmów rynkowych na funkcjonującym już od kilku lat i w miarę rozwiniętym rynku ubezpieczeniowym, rosnącej świadomości ubezpieczających a z drugiej strony - zmniejszeniem kosztów funkcjonowania rozbudowanego systemu ochrony[3].

Lata dziewięćdziesiąte niestety przyniosły kilka upadłości zakładów ubezpieczeń. Wiele osób zostało wówczas bez możliwości uzyskania odszkodowania, czy też świadczenia.

Pod wpływem tych wydarzeń w nowym ust. 7 art. 51 nowelizacji z dnia 21 lipca 2000 r.[4] rozszerzono zakres, w którym wypłaty świadczeń miały następować w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub umorzenia postępowania upadłościowego, gdy majątek dłużnika nie wystarczał na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego oraz zarządzenia likwidacji przymusowej zakładu.

Jednocześnie w pracach nad wyżej wspomnianym pakietem ustaw ubezpieczeniowych przewijała się dyskusja nad dalej idącymi zmianami i częściowym przynajmniej powrotem do dawnych rozwiązań. Propozycje takie, wysuwane m.in. przez Rzecznika Ubezpieczonych, nie znalazły szerokiego poparcia i w efekcie nie doszło do zasadniczych zmian prawa w tym zakresie. Dopiero obecnie postulaty te mają szansę zostać spełnione za sprawą działań podjętych w strukturach Unii Europejskiej[5].

Rok 2002 był dla Rzecznika Ubezpieczonych czasem wytężonych prac legislacyjnych, gdyż podjęto kolejną próbę stworzenia pakietu ustaw regulujących prawo ubezpieczeń gospodarczych. Rzecznik Ubezpieczonych i jego przedstawiciele brali czynny udział w pracach nad rządowym projektem pakietu ustaw ubezpieczeniowych. W trakcie tych prac (Sejmowej Podkomisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw dotyczących ubezpieczeń a następnie prac Sejmowej Komisji Finansów Publicznych) ze strony Rzecznika Ubezpieczonych przekazane zostały opinie i projekty zmian. W szczególności Rzecznik zabiegał o wprowadzenie do ustawy o działalności ubezpieczeniowej przepisów regulujących sferę ochrony ubezpieczających, ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia. Propozycje dotyczyły m.in. ujęcia w ustawie wymogów, jakie powinny spełniać ogólne warunki ubezpieczenia oraz dokumenty ubezpieczenia (polisy), a także określenie trybu zwierania umów ubezpieczenia oraz ochrony przed stosowaniem w umowach ubezpieczenia klauzul niedozwolonych. Rzecznik zwracał również uwagę na daleko idące wzmocnienie pozycji konsumenta w procesach likwidacji szkód w szczególności takich jak precyzyjne określanie wymogów dokumentowych ze strony poszkodowanego, terminowość w postępowaniu likwidacyjnym, szeroka informacja kierowana przez zakład ubezpieczeń do uprawnionego z umowy ubezpieczenia podczas postępowania likwidacyjnego oraz na każdym jego etapie pełna jawność czynności likwidacyjnych.

W wyniku uchwalenia pakietu czterech ustaw ubezpieczeniowych dnia 22 maja 2003 r., w szczególności w ustawie o działalności ubezpieczeniowej oraz w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych i ustawie o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych, m.in. z inicjatywy Rzecznika Ubezpieczonych znalazły się regulacje wzmacniające pozycję konsumentów, takie jak doprecyzowanie kwestii udostępniania przez zakłady ubezpieczeń ubezpieczonym, uposażonym, uprawnionym z umowy oraz poszkodowanym informacji i dokumentów związanych ze zdarzeniem i oceną szkody, uściślenie przepisów określających termin wypłaty odszkodowania, określenie wymogów w zakresie tworzenia ogólnych warunków umów oraz upoważnienie Rzecznika Ubezpieczonych do występowania do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienia spornych interpretacji przepisów prawnych.

Ponadto w wyniku kompleksowych zmian dokonana została nowelizacja przepisów kodeksu cywilnego poprzez dodanie w art. 384 k.c. § 5 nadającego status prawny konsumenta wszystkim ubezpieczającym. Mimo, iż regulacja miała krytyków, stała się bardzo ważnym instrumentem ochrony ubezpieczających.

Kolejne lata, w których obowiązywały już nowe regulacje prawne pakietu ustaw ubezpieczeniowych oraz kodeksu cywilnego, wiązały się z wytężonymi pracami związanymi z nowelizacją wówczas nowych przepisów, z których niektóre jak się okazało były kłopotliwe w stosowaniu, bądź też niewystarczające.  

Ze strony Rzecznika Ubezpieczonych przekazywane były propozycje zmian oraz uwagi do projektów ustaw. Swoje propozycje Rzecznik Ubezpieczonych opierał w głównej mierze na wieloletnich doświadczeniach i zagadnieniach wynikających z postępowań skargowych oraz innych sygnałach napływających do Biura Rzecznika. Z obserwacji Rzecznika Ubezpieczonych wynikało, że pierwszy rok obowiązywania nowych regulacji przyniósł wiele pozytywnych zmian z punktu widzenia ochrony klientów zakładów ubezpieczeń. Nie udało się jednak uniknąć pewnych trudności, czy też wątpliwości w stosowaniu nowego prawa. Wydaje się jednak, że większość z nich wynikała z faktu, iż nie wszyscy uczestnicy rynku ubezpieczeniowego byli przygotowani na przyjęte w nowym ustawodawstwie przełomowe rozwiązania, umacniające pozycję klientów zakładów ubezpieczeń i wiążącymi się z tym nowymi obowiązkami dla tych ostatnich. Rzecznik zabiegał w szczególności o doprecyzowanie, bądź rozszerzenie przepisów regulujących sferę interesów ubezpieczających, ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia. W projekcie ustawy o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej Rzecznik, m.in. z uwagi na liczne rozbieżności interpretacyjne odnośnie przepisu, wnosił o doprecyzowanie i uzupełnienie art. 16 ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz art. 14 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Rzecznik sprzeciwiał się także projektowanym niekorzystnym dla ubezpieczających i ubezpieczonych zmianom  art. 21 oraz 22 ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Rzecznik był m.in. przeciwny ograniczaniu dostępu do badań wykonywanych na żądanie zakładu ubezpieczeń oraz nakładaniu na ubezpieczającego nadmiernych obowiązków związanych z przekazywaniem zakładom ubezpieczeń dokumentacji medycznej.

W zakresie prac nad zmianą ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, które toczyły się na przełomie 2004 i 2005 r., Rzecznik Ubezpieczonych zgłaszał uwagi do projektowanej definicji „wprowadzenie pojazdu do ruchu", która zdaniem Rzecznika nie pokrywała się z celem i gwarancyjnym obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, prowadząc w praktyce do pozostawienia pewnych zdarzeń poza zakresem ochrony ubezpieczeniowej.

Rzecznik zwracał ponadto uwagę na zbyt niski poziom sumy gwarancyjnej w szczególności w przypadku szkód na osobie, ale także na mieniu. Rzecznik postulował od początku prac nowelizacyjnych wzorowanie się na planowanych wówczas rozwiązaniach do Piątej Dyrektywy Komunikacyjnej. Dodatkowo Rzecznik proponował doprecyzowanie różnie interpretowanego przepisu art. 38 w celu jednoznacznego zagwarantowania ochrony ubezpieczeniowej osobom, które korzystają z kredytu lub leasingu w jednym banku lub towarzystwie leasingowym oraz przepisu art. 28 w kontekście występującego często zjawiska podwójnego ubezpieczenia.

Podnosił również, pominiętą w obowiązującym od dnia 1 stycznia 2004 r. stanie prawnym, kwestię ustalania przebiegu ubezpieczenia w sytuacji, gdy zostało wypłacone odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia OC za szkodę będącą następstwem wypadku spowodowanego przez kierującego, który wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa.

Z uwagi na daleko idącą dowolność w sposobie likwidacji szkód, a tym samym rozbieżne interpretowanie przez ubezpieczycieli ogólnych norm kodeksu cywilnego określonych w art. 361 w zw. z art. 363 przy ubezpieczeniu OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, Rzecznik poddał pod rozwagę próbę zdefiniowania w art. 34 - dla potrzeb tego ubezpieczenia - pojęcia „naprawy ekonomicznie nieuzasadnionej".

Rzecznik proponował także rozważyć uregulowanie w ustawie kwestii pokrywania przez zakłady ubezpieczeń kosztów dodatkowego badania technicznego, o którym mowa w art. 81 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym.

W konsekwencji prac nad powyższymi projektami w dniu 8 lipca 2005 r. zostały uchwalone przez Sejm ustawa o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz niektórych ustaw[6] oraz ustawa o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym[7].

Wśród licznych działań legislacyjnych, które były prowadzone przez Rzecznika Ubezpieczonych w 2006 r. należy wymienić przede wszystkim udział w pracach nad nowelizacją przepisów kodeksu cywilnego o umowie ubezpieczenia oraz projektem ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw.

Projekt nowelizacji kodeksu cywilnego w części poświęconej umowie ubezpieczenia opracowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego działającą przy Ministrze Sprawiedliwości przewidywał m.in. uchylenie w art. 384 k.c. wspomnianego wcześniej § 5 nadającego status prawny konsumenta każdemu ubezpieczającemu. Rzecznik sprzeciwiał się tej zmianie, wnosząc jednocześnie w przypadku utrzymania stanowiska projektodawcy, propozycje regulacji kompromisowych.

Po rozpoczęciu prac nad projektem przez Sejmową Podkomisję Nadzwyczajną Rzecznik zaproponował aby w sytuacji odrzucenia zasadniczych propozycji statusem konsumenta objąć wyłącznie małe i średnie podmioty, nieprzekraczające określonych kwotowo obrotów, bądź osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą.

Ostatecznie przyjęto, iż w art. 805 zostanie dodany § 4 w brzmieniu: „Przepisy art. 385¹- 385³ stosuje się odpowiednio, jeżeli ubezpieczającym jest osoba fizyczna zawierająca umowę związaną bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową". Przyjęcie takiego rozwiązania - w ocenie Rzecznika - zagwarantowało drobnym przedsiębiorcom ochronę przed niedozwolonymi klauzulami umownymi.

W trakcie prac Podkomisji uwzględniona została także inna zgłoszona przez Rzecznika propozycja modyfikacji propozycji nowego brzmienia art. 808 odnoszącego się do regulacji umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. Rzecznik zwracał wówczas uwagę na konieczność rozszerzenia omawianego przepisu o regulacje mające zapewnić ubezpieczonemu, będącemu konsumentem w rozumieniu art. 22¹ k.c., możliwość korzystania z ochrony w przypadku stosowania przez ubezpieczyciela niedozwolonych klauzul umownych oraz o uregulowania w zakresie dostarczania ubezpieczonemu informacji o zawartej umowie. Ostatecznie dodano regulację, zgodnie z którą w przypadku jeżeli umowa ubezpieczenia nie wiąże się bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową ubezpieczonej osoby fizycznej, art. 385¹- 385³ k.c. stosuje się odpowiednio w zakresie, w jakim umowa dotyczy praw i obowiązków ubezpieczonego. Między innymi dzięki postulatom Rzecznika wprowadzono także normę, która zapewniła, że ubezpieczony w ramach umowy ubezpieczenia zawartej na cudzy rachunek może żądać również by ubezpieczyciel udzielił mu informacji o postanowieniach zawartej umowy oraz o.w.u. w zakresie, w jakim dotyczą praw i obowiązków ubezpieczonego.

Do budzącego wiele kontrowersji projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw, Rzecznik co do zasady odnosił się w ten sposób, iż generalne cele i kierunki reformy w nim przewidzianej uznał za słuszne, jednakże z wieloma szczegółowymi zastrzeżeniami do treści projektu.

Jako wysoce problematyczną kwestię Rzecznik wskazywał objęcie obowiązkiem pokrywania kosztów leczenia ofiar wypadków wyłącznie posiadaczy pojazdów mechanicznych i pozostawienie poza regulacją innych podmiotów zobowiązanych do odszkodowania. Mogłoby to rodzić zarzut niekonstytucyjności polegający chociażby na nierównym traktowaniu obywateli przez prawo (powołano przy tym orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące innych podobnych problemów). Podobne zagrożenie - zdaniem Rzecznika - powodowało równe ryczałtowe obciążanie kosztami leczenia ofiar wypadków wszystkich posiadaczy bez względu na to, czy będą oni w danym okresie ubezpieczenia sprawcami wypadku czy nie.

Zagrożenie niekonstytucyjności proponowanego rozwiązania Rzecznik widział we wprowadzeniu podwójnego obciążenia posiadaczy pojazdów mechanicznych kosztami leczenia ofiar wypadków w postaci składki za ubezpieczenie OC i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Na kolejną podniesioną przez Rzecznika problematyczną kwestię, odnoszącą się do obciążenia ubezpieczających określonymi kosztami ryczałtu, wpłynęły sygnalizowane wcześniej kwestie cywilnoprawne związane z odpowiedzialnością odszkodowawczą sprawców czynów niedozwolonych - deliktów (m.in. wypadków drogowych). W ocenie Rzecznika oprócz wprowadzanych zmian w ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz w niektórych innych ustawach konieczne byłoby przygotowanie, a następnie przeprowadzenie gruntownych zmian w prawie cywilnym w zakresie zasadniczych dla odpowiedzialności odszkodowawczej przepisów prawa.

Innym problematycznym rozwiązaniem pierwotnego projektu, z którego w nowym brzmieniu zrezygnowano była regulacja dająca realną możliwość pozostawienia poza obowiązkiem odszkodowawczym z ubezpieczenia OC części nierefundowanych ze środków NFZ kosztów leczenia i rehabilitacji osób poszkodowanych. Rzecznik zwracał uwagę, iż znaczna część poszkodowanych w wypadkach drogowych korzysta prywatnie z zabiegów rehabilitacyjnych - nierefundowanych przez NFZ, ponosząc z tego tytułu znaczne obciążenia finansowe. Okres oczekiwania na niektóre zabiegi i leczenie w ramach publicznej służby zdrowia pozostaje wyjątkowo długi i uzasadnia ich wykonanie szybciej z wykorzystaniem prywatnych środków, we własnym zakresie. Rzecznik wskazywał, że zgodnie z przepisem art. 444 § 1 k.c. poszkodowany ma prawo do zwrotu poniesionych kosztów leczenia i rehabilitacji.

Innym mankamentem początkowo projektowanej regulacji, na który Rzecznik zwrócił uwagę była kwestia wyceny kosztów leczenia poszkodowanych. Rzecznik zauważył, iż obecnie nie ma precyzyjnej ogólnodostępnej informacji o kosztach postępowania związanego z leczeniem poszkodowanych w różnego rodzaju wypadkach. Brak cennika świadczeń medycznych powodowałby poważne utrudnienia w stosowaniu proponowanych wówczas przepisów.

W 2007 r., a także w kolejnych latach bardzo ważny był udział Rzecznika Ubezpieczonych w pracach, powołanej w marcu 2007 r., Grupy Roboczej ds. przeglądu regulacji prawa ubezpieczeń gospodarczych, powołanej w ramach Rady Rozwoju Rynku Finansowego w Ministerstwie Finansów.

Z punktu widzenia potrzeby szybkich zmian ustawodawczych w początkowej fazie prac Grupy najistotniejsze dla Rzecznika były trzy najczęściej występujące w skargach problemy:

-   w zakresie tzw. podwójnego obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC) posiadaczy pojazdów mechanicznych (Rzecznik proponował, aby w razie równoległego zawarcia przez posiadacza pojazdu mechanicznego dwóch lub nawet kilku umów ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, była możliwość ich „zredukowania" do jednej umowy; dodatkowo, aby rozszerzyć instrumentarium pozwalające na ograniczenie zjawiska podwójnego ubezpieczenia Rzecznik Ubezpieczonych, wzorem regulacji stosowanych w procedurze cywilnej i administracyjnej, a także ordynacji podatkowej, do których jest przyzwyczajona większość obywateli, zaproponował, aby za datę złożenia oświadczenia woli o rezygnacji umowy ubezpieczenia w terminie, uważana była data nadania listu na poczcie (tzw. klauzula stempla pocztowego); problem ten miejmy nadzieję zostanie rozwiązany w najbliższej nowelizacji ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych);

-   zakresu odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń wynikającego z umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych w kontekście szkód osobowych wyrządzonych osobom bliskim (problem rozwiązany później orzeczeniem Sądu Najwyższego wydanym w następstwie wniosku Rzecznika Ubezpieczonych skierowanego do Sądu), oraz

-   obowiązkowych umów ubezpieczenia zawieranych w systemie direct.

Wśród innych spornych zagadnień, o których rozwiązanie w drodze zmian legislacyjnych zabiegał Rzecznik można wymienić przykładowo następujące kwestie: doprecyzowujące zmiany przepisów w ustawie o działalności ubezpieczeniowej, w tym m.in. kwestia zwrotu kosztów badania technicznego  na podstawie art. 17 tej ustawy.

W ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych Rzecznik dostrzegał konieczność rozstrzygnięcia m.in. następujących kwestii:

-   uporządkowania oraz skorelowania regulacji dotyczących warunków i terminów przeprowadzania postępowań likwidacyjnych ze szczególnym uwzględnieniem dokonanej w 2007 r. nowelizacji art. 817 k.c.;

-   przedawnienia roszczeń wobec Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w sytuacji, gdy sprawca szkody nie został ustalony;

-   prawa konsumenta do odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia zawartej na odległość;

-   określenia terminu zwrotu składki za niewykorzystany okres obowiązkowego ubezpieczenia;

-   czasowego wycofania pojazdu z ruchu w rozumieniu ustawy z dnia z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym oraz demontażu pojazdu zgodnie z ustawą z dnia 20 stycznia 2005 r. o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji w kontekście obowiązku  posiadania umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC oraz wysokości składki w tym okresie.

Innym, niezmiernie istotnym dla Rzecznika tematem zgłoszonym do omówienia i wypracowania w tym zakresie zadowalających rozwiązań dla poszkodowanych był problem wyczerpywania się sum gwarancyjnych w przypadku obowiązkowych ubezpieczeń OC. Rzecznik w oparciu o odnotowane w ramach postępowań skargowych sygnały o ryzyku, iż w przypadku osoby otrzymujące stałe periodyczne świadczenia z tytułu umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych - renty i bieżące zwroty kosztów leczenia i rehabilitacji - mogą zostać tych świadczeń pozbawione ze względu na wyczerpanie się sumy gwarancyjnej, poddał pod rozwagę Ministerstwa Finansów przeprowadzenie nowelizacji przepisów ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych mającą na celu wyeliminowanie potencjalnych zagrożeń tego typu. Rzecznik przedstawił m.in. propozycje przepisu, w myśl którego w przypadkach wyczerpania sumy gwarancyjnej świadczenia wypłacałby UFG z prawem roszczenia regresowego do sprawcy szkody.

W ramach prac Grupy przedstawiciele Rzecznika podnosili także postulowaną w Raporcie Rzecznika Ubezpieczonych - „Podstawowe problemy bancassurance w Polsce" potrzebę podjęcia prac legislacyjnych mających na celu uporządkowanie zasad funkcjonowania bancassurance na polskim rynku. Prace te zostały wstrzymane z uwagi na przygotowywaną przez Związek Banków Polskich Rekomendację dotyczącą dobrych praktyk na polskim rynku bancassurance. Przedstawiciele Polskiej Izby Ubezpieczeń i Związku Banków Polskich podczas spotkań Grupy zapewniali, że prace legislacyjne mające na celu uregulowanie działalności bancassurance nie są konieczne, gdyż Rekomendacja dotycząca dobrych praktyk na polskim rynku bancassurance ich zdaniem wyeliminuje dotychczasowe problemy dotyczące w szczególności doboru produktów pod kątem rzeczywistych potrzeb klienta oraz zwrotu składki ubezpieczeniowej w przypadku wcześniejszego wygaśnięcia umowy.

Problematyka powyższa została także zaprezentowana Rzecznikowi Praw Obywatelskich oraz Ministrowi Sprawiedliwości.

Rzecznik przedstawił również propozycję ujęcia w ramy prawne działalności podmiotów trudniących się dochodzeniem odszkodowań od zakładów ubezpieczeń - tzw. kancelarii, biur i doradców odszkodowawczych. Istotą omawianej propozycji była reglamentacja działalności gospodarczej w zakresie dochodzenia roszczeń cywilnoprawnych, polegająca na nałożeniu na te podmioty wymogów w zakresie ich funkcjonowania, zbieżnych m.in. z tymi stawianymi pośrednikom ubezpieczeniowym, z uwzględnieniem zakresu działalności tych podmiotów (pomoc prawna, usługi o charterze ubezpieczeniowym, czasami medycznym jak konsultacje medyczne, usługi rehabilitacyjne, inne usługi finansowe, takie jak pomoc w inwestowaniu środków uzyskanych z odszkodowania).

Zdaniem Rzecznika najważniejsze wydawało się wprowadzenie pewnych ograniczeń w przypadku prowadzenia takiej działalności, ukierunkowanych na wyeliminowanie patologicznych zachowań ze strony nierzetelnych podmiotów, np. dotyczących wysokości i warunków pobierania wynagrodzeń oraz nałożenie na te podmioty obowiązków informacyjnych. Rzecznik wskazywał, że warto skorzystać z rozwiązań, które są obecne w polskim ustawodawstwie, wzorując się na regulacjach w tym obszarze obowiązujących adwokatów, radców prawnych, komorników czy notariuszy, precyzyjnie określających wysokość taksy za podejmowanie czynności.

W odniesieniu do tej specyficznej działalności warto było też rozważyć instrumenty gwarantujące poszkodowanym w takiej sytuacji zaspokojenie ich słusznych roszczeń i to inne niż ubezpieczenie OC.  

Kolejną ważną inicjatywą Rzecznika Ubezpieczonych w kręgu działalności legislacyjnej było przygotowanie projektu zmiany ustawy - Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw, dotyczącego dwóch kwestii: uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego, a w szczególności: podniesienia rangi zawodu rzeczoznawcy samochodowego, zobiektywizowania i podniesienia jakości opinii wydawanych przez rzeczoznawców oraz poprawy pozycji poszkodowanego w procesie likwidacji szkody w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, który w polskim modelu procesu likwidacji ma wyjątkową słabą pozycję w odróżnieniu chociażby do modelu niemieckiego, gdzie poszkodowany na koszt ubezpieczyciela może zwrócić się do niezależnego rzeczoznawcy o sporządzenie oceny technicznej i kosztorysu naprawy.

Przedmiotowy projekt Rzecznika stał się również przedmiotem prac Grupy Roboczej ds. przeglądu regulacji prawa ubezpieczeń gospodarczych. Rzecznik zaproponował w tym zakresie klika wariantów rozwiązań prawnych.

Wreszcie Rzecznik Ubezpieczonych zgłosił propozycję związaną ze zgłoszeniami od osób ubezpieczonych w ramach obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, w stosunku do których w związku z wypłatą świadczeń, np. na podstawie ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Policji[8], czy też ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową[9], Skarb Państwa wystąpił z roszczeniem regresowym. Rzecznik zaproponował, aby w granicach sumy gwarancyjnej ubezpieczenia obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych zakład ubezpieczeń był obowiązany zwrócić ubezpieczającemu koszty poniesione na rzecz Skarbu Państwa w związku ze zwrotem świadczeń wypłaconych z tytułu wypadków przy pracy na podstawie odrębnych ustaw. Następnie po szerszym przedyskutowaniu problemu Polska Izba Ubezpieczeń oraz Rzecznik Ubezpieczonych wystąpiły wspólnie do Ministerstwa Finansów z propozycją zmiany przepisów prawa, które z kolei uniemożliwiłyby Skarbowi Państwa dochodzenie od sprawcy wypadku zwrotu wypłaconych z tytułu wypadków przy pracy świadczeń. Zarówno uposażenie funkcjonariusza, o którym mowa w ustawie o Policji, jak również jednorazowe odszkodowanie pieniężne określone w ustawie o odszkodowaniach przysługujących w związku ze służbą w Policji mają bowiem charakter zabezpieczenia społecznego, do którego zapłaty Skarb Państwa zobowiązany jest z mocy ustawy. Wyjątkiem od tej zasady byłaby sytuacja, gdy sprawca wypadku wyrządził szkodę umyślnie lub w stanie po użyciu alkoholu (albo pod wpływem środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych w rozumieniu przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii), bądź zbiegł z miejsca zdarzenia.

Innym tematem, wypływającym z postępowań skargowych prowadzonych przez Rzecznika, była kwestia praktyki w zakresie stosowania art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych[10], zgodnie z którym organizatorzy turystyki, organizujący imprezy turystyczne za granicą, mają obowiązek zawarcia na rzecz osób uczestniczących w tych imprezach umów ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków i kosztów leczenia. Ze spraw napływających do Rzecznika Ubezpieczonych wynikało, że obowiązek ten nie zawsze był wypełniany tak, aby zapewnić klientom ochronę ubezpieczeniową na odpowiednim poziomie i w adekwatnym do potrzeb klienta zakresie. Rzecznik zwrócił się więc do Ministerstwa Sportu i Turystyki o rozważenie stworzenia regulacji prawnych, które określałyby wysokość minimalnych sum ubezpieczenia dla ww. umów ubezpieczenia, aby zawarte umowy ubezpieczenia obejmowały swoim zakresem także pokrycie niezbędnych kosztów transportu poniesionych w związku z nagłym zachorowaniem lub wypadkiem za granicą.

W ostatnich latach niezwykle ważny był dla Rzecznika temat sposobów finansowania skutków szkód wyrządzonych przez żywioły, szczególnie w zakresie ochrony mienia, tj. budynków i ruchomości. W piśmie skierowanym do Ministerstwa Finansów Rzecznik wskazał potrzebę podjęcia działań w tym zakresie, wskazując, że funkcjonujące w naszym kraju rozwiązania stanowią przypadkowy i incydentalny zbiór inicjatywy publicznej i prywatnej, a rozwiązania publiczne mają charakter doraźny. Rzecznik Ubezpieczonych zwrócił uwagę na cztery mechanizmy stosowane w innych krajach europejskich, które można byłoby wykorzystać także w naszym kraju:

-   ulgi i zwolnienia podatkowe dla osób ubezpieczających mienie w zakresie ryzyk klęskowych;

-   system dopłat państwa do składek ubezpieczeniowych;

-   stworzenie Funduszu klęskowego gwarantującego dopłaty dla ubezpieczonych, w przypadku których z umowy ubezpieczenia nie zostały pokryte wszystkie straty;

-   wprowadzenie ubezpieczeń obowiązkowych.

            Zdaniem Rzecznika istotne byłyby zarówno działania prewencyjne, budowanie systemów wczesnego ostrzegania przed klęskami oraz wypracowanie systemów zarządzania kryzysowego koordynowanych przez państwo, jak i aktywność społeczna z wykorzystaniem ubezpieczeń mienia.

Niedawną, ostatnią propozycją Rzecznika Ubezpieczonych była propozycja nowelizacji ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Rzecznik, bazując na informacjach z postępowań skargowych, zaproponował, aby w ustawie dodana została regulacja, zgodnie z którą zakład ubezpieczeń miałby obowiązek przechowywać gromadzone, w związku likwidacją szkody, informacje i dokumenty, do czasu upływu okresu przedawnienia roszczeń z umowy ubezpieczenia.

Wniosek ten pojawił się w następstwie uzyskanych przez Rzecznika zgłoszeń o braku możliwości uzyskania dostępu do dokumentacji gromadzonej przez ubezpieczyciela w związku ze szkodą, nawet w okresie, w którym nie upłynął jeszcze termin przedawnienia roszczeń przysługujących poszkodowanym. Dostęp ten staje się niemożliwy z powodu zniszczenia akt szkody na podstawie wewnętrznych procedur ubezpieczyciela w zakresie archiwizowania akt szkodowych. Procedury takie są stosowane w sytuacji, gdy zakład ubezpieczeń, z powodu wypłacenia osobie, która wystąpiła z roszczeniem odszkodowania lub świadczenia, uważa postępowanie likwidacyjne za zakończone.

Przypomnieć trzeba również, że obecnie obowiązujący art. 442_­¹ § 1 k.c. stanowi, iż roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.­

Przepis powyższy nie dotyczy jednak szkód na osobie, w przypadku których, zgodnie z art. 442_­¹ § 3 k.c. przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Oznacza to, iż niezależnie od tego, kiedy miało miejsce zdarzenie wyrządzające szkodę, roszczenie o naprawienie tej szkody osobowej poszkodowany może kierować do jej sprawcy - a więc i do zakładu ubezpieczeń - przez okres trzech lat od ujawnienia się tej szkody.­

Jeszcze inny termin przedawnienia roszczeń dla szkód wynikłych ze zbrodni lub występku przewiduje regulacja zawarta w art. 442_­¹ § 2 k.c. Roszczenie o naprawienie takich szkód ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Wypada tutaj zaznaczyć, iż termin ten ma zastosowanie do niestety nierzadkich szkód na osobie powstałych w wyniku wypadków drogowych[11].­

W art. 442¹ § 4 k.c. znajduje się również uregulowanie, w myśl którego przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej, niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nią pełnoletności. Norma ta ma na celu umożliwienie osobom, które osiągnęły pełnoletność dochodzenia roszczeń o odszkodowanie w przypadku, gdy opiekun prawny nienależycie wykonywał swe obowiązki, przez co pozbawił małoletniego możliwości zaspokojenia roszczenia o naprawienie szkody.

2. Zabezpieczenie emerytalne

W roku 2002 kompetencje Rzecznika Ubezpieczonych zostały rozszerzone przez ustawę z dnia  1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw. Odtąd, do zadań Rzecznika Ubezpieczonych należy także reprezentowanie i ochrona interesów członków otwartych funduszy emerytalnych, reprezentowanie i ochrona interesów uczestników pracowniczych programów emerytalnych, opiniowanie projektów aktów  prawnych dotyczących ubezpieczeń, funduszy emerytalnych i pracowniczych programów emerytalnych, informowanie organu nadzoru o dostrzeżonych nieprawidłowościach w działalności zakładów ubezpieczeń, funduszy emerytalnych i pracowniczych programów emerytalnych, inicjowanie i prowadzenie działalności edukacyjno-informacyjnej w zakresie ubezpieczeń, działalności funduszy emerytalnych oraz funkcjonowania pracowniczych programów emerytalnych.

Rzecznik Ubezpieczonych brał aktywny udział w pracach legislacyjnych dotyczących zmian w przepisach o organizacji otwartych funduszy emerytalnych (OFE), przy powstawaniu i zmianie przepisów o pracowniczych programach emerytalnych (PPE) oraz o indywidualnych kontach emerytalnych (IKE), a także przy konstruowaniu nowego system wypłat emerytur z kapitałowej części systemu.

Uczestnicząc w pracach legislacyjnych, Rzecznik Ubezpieczonych kieruje się doświadczeniem wynikającym z otrzymywanych skarg przez osoby ubezpieczone.

Podczas prac nad pierwszą zasadniczą nowelizacją przepisów o OFE w roku 2003, Rzecznik Ubezpieczonych zabiegał o zapewnienie ochrony interesów osób objętych systemem zabezpieczenia emerytalnego, a w szczególności o obniżenie kosztów funkcjonowania kapitałowej części systemu emerytalnego, uregulowanie kwestii uzyskania członkostwa w otwartym funduszu w taki sposób, aby uniknąć powstawania kolejnych martwych rachunków w rejestrach OFE, określenie szczegółowych procedur zawarcia umowy o członkostwo w otwartym funduszu emerytalnym wraz ze wskazaniem informacji, jakie przedstawiciel OFE powinien przekazać na piśmie osobie zawierającej umowę, umożliwienie wystąpienia z OFE osobom, które zawarły umowę pod wpływem istotnego błędu i uzyskają prawo do wcześniejszej emerytury, rozszerzenie uprawnień organu nadzoru w celu zapewnienia skutecznej kontroli nad instytucjami zaufania publicznego, jakimi są otwarte fundusze emerytalne. Postulaty te zostały w przeważającej mierze zaakceptowane i zawarte w uchwalonych aktach prawnych.

Rzecznik Ubezpieczonych uczestniczył także w pracach Podkomisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o indywidualnych kontach emerytalnych, rządowego projektu ustawy o pracowniczych programach emerytalnych oraz poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o pracowniczych programach emerytalnych oraz o zmianie niektórych ustaw. W trakcie prac przedstawiciele Biura Rzecznika Ubezpieczonych przekazywali opinie i projekty prokonsumenckich zmian. Rzecznik zabiegał w szczególności o upowszechnienie indywidualnych kont emerytalnych i zwiększenie gromadzonego w ich ramach kapitału poprzez umożliwienie dokonywania wpłat na konto ubezpieczonego przez osobę trzecią, podwyższenie kwoty rocznego ograniczenia wpłat na IKE, aby emerytura z wypracowana z III filaru zapewniała emerytom dostatni poziom życia, zwłaszcza kobietom, w przypadku których stopa zastąpienia z systemu bazowego może wynieść nawet 30%, wprowadzenie możliwości przeniesienia środków emerytalnych z IKE do PPE oraz z PPE do IKE, ograniczenie części ochronnej w przypadku indywidualnego konta emerytalnego w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Prace nad powyższymi projektami zakończyło przyjęcie ustaw o indywidualnych kontach emerytalnych oraz o pracowniczych programach emerytalnych, które nastąpiły w 2004 r.

Rzecznik Ubezpieczonych zaangażował się także w prace nad ustawami dotyczącymi wypłat emerytur z kapitałowej części systemu emerytalnego. Kierując się przesłanką dbałości o uzasadniony interes uczestników systemu OFE, odnosząc się do konstrukcji projektu ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych, szczególną uwagę zwrócił na propozycje regulujące formę świadczeń emerytalnych oraz ich konstrukcję, bezpieczeństwa zgromadzonych środków oraz zachowania siły nabywczej świadczeń.  

Rzecznik Ubezpieczonych w szczególności wyraził obawę, iż zaproponowane rozwiązania są nadmiernie skomplikowane, szczególnie w odniesieniu do ekwiwalentu emerytury kapitałowej oraz emerytur okresowych. Rzecznik Ubezpieczonych zwrócił uwagę, iż zaproponowany system wypłat (dożywotnie emerytury kapitałowe, okresowe emerytury kapitałowe, trzyletnie okresowe emerytury kapitałowe) zobowiązuje do przeprowadzenia wyprzedzającej, dobrze przygotowanej i szerokiej akcji informacyjnej członków OFE o zasadach wypłat środków z kapitałowej części systemu emerytalnego. Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił także zastrzeżenia odnośnie rozwiązania dotyczącego wprowadzenia okresowych emerytur kapitałowych (wypłat programowanych) tylko dla kobiet w wieku 60-65 lat w aspekcie równości płci. Rzecznik Ubezpieczonych postulował także, aby wraz z wprowadzeniem emerytur okresowych nastąpiły zmiany w limitach inwestycyjnych dla OFE, gdyż brak takiego rozwiązania może spowodować, iż kapitały zgromadzone w OFE będą maleć wskutek recesji i spadku wartości jednostek rozrachunkowych. Rzecznik Ubezpieczonych proponował zatem, aby w przypadku konieczności wprowadzenia wypłat programowanych z OFE, umożliwić stopniową zmianę struktury aktywów funduszu (na bezpieczniejszą) dla osób korzystających z tej formy, jak również dla innych członków OFE. Rzecznik Ubezpieczonych negatywnie oceniał brak przepisów przewidujących gwarancję waloryzacji dożywotnich emerytur kapitałowych.

Podobnie, Rzecznik Ubezpieczonych aktywnie uczestniczy w rozpoczętych w 2009 r. pracach nad „Założeniami nowelizacji ustawy o organizacji i funkcjonowaniu otwartych funduszy emerytalnych". Rzecznik Ubezpieczonych pozytywnie ocenił kierunkową koncepcję istnienia trzech multifunduszy o różnych strategiach inwestycyjnych. Rzecznik Ubezpieczonych uznał, iż konieczne są zmiany w sposobie prowadzenia akwizycji przez OFE. Obserwowane bowiem praktyki budzą poważne wątpliwości co do ich rzetelności a czasem nawet legalności. Dlatego też, słusznym rozwiązaniem zdawała się likwidacja możliwości prowadzenia akwizycji przez OFE, a wystarczający byłby wówczas model oparty na łatwo dostępnej infolinii i stronie internetowej. W związku z umożliwieniem korzystania z szerszych instrumentów inwestycyjnych, w ocenie Rzecznika to właśnie wyniki finansowe powinny być zasadniczym elementem konkurencji, a nie rozbudowana sieć akwizycji. Dodatkowo wyrażono wątpliwości, dotyczące ograniczania udziału OFE w losowaniu z jakiegokolwiek powodu. Nie wydawało się, aby było konieczne ograniczanie uczestnictwa w losowaniu OFE, ze względu na ich udział w rynku. Podobnie nie wydawało się słusznym wprowadzanie regulacji, na podstawie której osoby, które nie wybrały samodzielnie OFE, automatycznie przydzielane są do nowopowstałego OFE.

W trakcie prac Rzecznik Ubezpieczonych podkreślił, iż ubezpieczenie emerytalne jest ubezpieczeniem powszechnym i obowiązkowym a zatem nie jest więc konieczne przekonywanie ubezpieczonych do przystąpienia do OFE co do zasady, ale do przystąpienia do konkretnego OFE. Dlatego też, godną rozważenia propozycję stanowiło poważne ograniczenie działań akwizycyjnych OFE. Wystarczające będą aktualnie dostępne nośniki reklamy poparte eksponowaniem okresowych wyników inwestycyjnych przedstawianych, np. przez KNF. Jednocześnie podkreślono, iż w związku z tym, iż z jednej strony pozyskanie każdego nowego członka OFE, z jego potencjalnymi dochodami, z których część jest stałym wynagrodzeniem także PTE zarządzającego OFE, jest bardzo ważne dla samego OFE, a z drugiej strony uzyskanie nowego członka OFE jest znacznym zyskiem dla akwizytora występującego w imieniu OFE, należy się spodziewać, iż system ten będzie zawsze rodził nieprawidłowości. Jest rzeczą oczywistą, iż takie zagrożenie nie może powodować likwidacji całej działalności, której jest ona tylko efektem ubocznym. Jednakże, przy skorelowaniu kosztów działalności akwizycyjnej OFE z jej wynikami, a w szczególności w widocznej przypadkowości obserwowanej przy zmianie OFE oraz z metodami prowadzenia działalności akwizycyjnej, należało postawić pytanie o sens jej kontynuowania w niezmienionej postaci. W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych ograniczenie działalności akwizycyjnej wyłącznie do zakazu prowadzenia jej na rynku wtórnym w zasadzie nie zmienia obecnej sytuacji bowiem zdecydowanie zmniejszyłaby się liczba potencjalnych klientów akwizytorów, co skutkowałoby pogłębieniem konkurencji akwizytorów, a tym samym mogłoby doprowadzić do nasilenia obecnie obserwowanych nieprawidłowości.

Jednocześnie, Rzecznik Ubezpieczonych pod rozwagę poddał wprowadzenie zmian do przepisów regulujących wypłatę środków na podstawie art. 131 ustawy o OFE. Obecnie środki zmarłego członka OFE wypłacane są na rachunek jego małżonka w OFE. Częste są jednak sytuacje, w których małżonek nie przystąpił do OFE ponieważ nie był do tego zobowiązany. W takim przypadku Rzecznik zaproponował wprowadzenie możliwości wyboru sposobu wypłaty środków w analogiczny sposób do konstrukcji zawartej w art. 132 ustawy. Jednocześnie sygnalizował problem osób nabywających prawo do części środków zgromadzonych w OFE na podstawie art. 131, a które popełniły zbrodnię zabójstwa na swoim małżonku. Obecne rozwiązanie wydaje się niewłaściwym choćby w oparciu o przepisy prawa cywilnego dotyczące dziedziczenia przez osobę niegodną (art. 928 i 929 k.c.).

[1] Dz. U. z 1995 r., nr 96, poz. 478.

[2] Dalej: ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych.

[3] S. Rogowski, Ochrona konsumentów w przypadku upadłości zakładu ubezpieczeń, PUSiG 6/01.

[4] Dz. U. z 2000 r., nr 70, poz. 819.

[5]Por. propozycje Komisji Europejskiej (w:) Biała Księga dotycząca ubezpieczeniowych funduszy gwarancyjnych, lipiec 2010.

[6] Dz. U. nr 143, poz. 1204.

[7] Dz. U. nr 167, poz. 1396.

[8] Dz. U. nr 53, poz. 345 z późn. zm.

[9] Dz. U. nr 83, poz. 760 z późn. zm.

[10] Dz. U. z 2004 r., nr 223, poz. 2268 z późn. zm.

[11] Por. przypadki określone w art. 177 § 1 i § 2 k.k.