Proces starzenia się społeczeństw oraz zmiany współczesnym modelu rodziny, określane często mianem "cichej rewolucji" doprowadzają, również w Polsce, do stopniowego wzrostu znaczenia ryzyka niedołęstwa starczego (ang. old-age infirmity) oraz odzwierciedlają się równocześnie w narastaniu problemów związanych z dłu­goterminową opieką nad zniedołężniałymi osobami w wieku starczym (ang. long-term care).[1] Dominującą kwestią staje się temat źródeł finansowania opieki długoterminowej, w tym możliwości zastosowanie dobrowolnego ubezpieczenia niedołęstwa starczego. Jako niedołęstwo starcze (starcza niewydolność życiowa) określany jest to "taki stan starego człowieka, gdy na skutek zaniku i niewydolności na­rządów lub przewle­kłej ciężkiej choroby, staje się on niezdolny do wyko­nywania co­dzien­nych czynności, koniecznych w normalnym życiu".[2] Za osobę niedo­łężną należa­łoby zatem uznać każdą osobę w wieku starczym (powyżej 65 roku życia), która potrze­buje wspar­cia przy­najmniej w zakresie jednej czynności życia codzien­nego.

Obiektywną oceną występowania niedołęstwa starczego są skale oceny wy­dolności czynnościowej wykorzystywane podczas Całościowej Oceny Geriatrycznej:

Wynikiem realizacji ryzyka niedołęstwa starczego jest potrzeba opieki długo­terminowej.[3] Pod pojęciem opieki długo­terminowej kryje się szerokie wsparcie - od pomocy w przygotowywaniu zwykłych posiłków i mieszkania w domach z wyżywieniem i opieką, do skomplikowa­nych i trudnych zabiegów, takich jak dożylne podawanie leków lub obserwacja w spe­cjalistycznych od­działach.[4] Z kolei opiekę prowadzoną przez instytucje, dokładnie przez wykwalifikowaną kadrę medyczną, określa się terminem "opieka pielęgnacyjna". Dlatego też ubezpieczenia niedołęstwa starczego często określane są mianem ubezpieczeń pielęgnacyjnych (niem. Pflegeversicherung) bądź ubezpieczeń opieki długoterminowej (ang. long-trem care), ponieważ w tego typu produktach to właśnie długo­terminowa opieka sprawowana przez wykwalifikowaną kadrę medyczną jest świad­czeniem oferowanym przez zakłady ubezpieczeń. Jednakże, w niniejszym artykule zostanie przyjęte nazewnictwo typów ubezpieczeń od nazw ryzyk, których negatywne konsekwencje finansowe są przejmowane przez zakład ubezpieczeń (a nie od nazw świadczeń).

Pierwsze dobrowolne ubezpieczenia niedołęstwa starczego pojawiły się w Stanach Zjednoczonych w latach 60-tych XX w.[5] Obecnie produkty takie ofero­wane są na wielu rynkach, między innymi w: Izraelu, Ja­ponii, Francji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii - przede wszystkim są to kraje, które posiadają, wyodrębniony z systemu zabezpieczenia społecznego, podsystem zabezpieczenia opieki długoterminowej.

Z uwagi na fakt, iż charakter tych ubezpie­czeń jest długotermi­nowy, ubezpieczenia niedołęstwa starczego oferowane są przede wszystkim przez zakłady ubezpieczeń na życie (ang. life insurer) i zdrowotne zakłady ubez­pieczeń (ang. health insurer). W Polsce są to zakłady ubezpieczeń prowadzące działalność w zakresie działu i ubezpieczeń (ubezpieczenia życiowe) Aczkolwiek w niektórych krajach, jak np. Japo­nia, ubezpieczenia te stanowią również ofertę za­kładów ubezpieczeń mająt­kowych. W Polsce są to zakłady ubezpieczeń prowadzące działalność w zakresie działu II ubezpieczeń (ubezpieczenia pozostałe osobowe i mająt­kowe).

Stosując charakter świadczenia jako kryterium podziału można wyróżnić dwa typy ubezpieczeń ryzyka niedołęstwa starczego:[6]

Innym podziałem ubezpieczeń ryzyka niedołęstwa starczego jest podział oparty na kryterium powiązania z innymi typami ubezpieczeń. Ubezpie­czenie ryzyka niedołęstwa starczego oferowane jest najczęściej jako jedna z pięciu niżej wymienio­nych form: [7]

Świadczenie z ubezpieczenia niedołęstwa starczego jest wypłacane wów­czas, gdy zajdzie wypadek ubezpiecze­niowy - realizacja ryzyka niedołęstwa starczego - określonego zgodnie ze skalą ADL bądź IADL. Pomimo tego, że metodologia definiowania niedołęstwa starczego (na pod­stawie starości czynnościowej) jest taka sama w większości zakładów ubezpieczeń oferujących ubezpieczenia tego typu, to liczba czynności (uprawniających do otrzymania świadczenia), które są wzięte pod uwagę, może się znacznie różnić po­między poszczególnymi kra­jami i zakładami ubezpieczeń. Przykładowo brane są pod uwagę takie czynności jak:

Różnice pomiędzy poszczególnymi krajami i zakładami ubezpieczeń pojawiają się również w minimalnej liczbie czynności dnia codziennego, któ­rych osoba nie może wykonywać, uprawniających do otrzymania świadczenia. Przykła­dowo w Sta­nach Zjednoczonych zazwyczaj nabycie praw do wypłaty tych świadczeń może na­stąpić w dwojaki sposób:[11]

Jak już zostało powiedziane: zgodnie z umową ubezpieczenia, świad­czenie zostanie wypłacone w razie wypadku przewidzianego w tej umowie. W ubezpieczeniach niedołęstwa starczego wypadkiem tym jest realizacja ryzyka niedołęstwa starczego i wynikająca z tego potrzeba opieki długoterminowej. Dlatego też wypłata świadczenia nie jest uzależniona od tego, czy opieka długoterminowa będąca wynikiem realizacji tego ryzyka udzielana jest w domu, czy też jest to opieka półotwarta lub zamknięta. Aczkolwiek istnieją takie produkty, które wypłatę świadczenia warunkują zmianą miejsca zamieszkania - przeprowadzeniem się do instytu­cji świadczącej opiekę długoterminową.[12] Takie uwa­runkowanie ochrony ubezpieczeniowej jedynie na wypadek potrzeby opieki dłu­goterminowej zamkniętej jest bardzo krytykowane:

Ochrona ubezpieczeniowa w ubezpieczeniu ryzyka niedołęstwa starczego jest również ograniczona szeregiem wyłączeń odpowiedzialności. Najczęstsze wyłącze­nia to:[14]

W ubezpiecze­niach niedołęstwa starczego ocena ryzyka dokonywana na etapie underwritingu różni się znacznie od klasycznej oceny ryzyka przepro­wadzanej w ubezpieczeniach życiowych i chorobowych.[15][16] W literaturze wyróżnia się dwa czyn­niki decydujące o istnieniu wyso­kiej antyselekcji ryzyka w ubezpieczeniach niedołęstwa starczego:[17] W ubezpieczeniach tych istnieje wysokie zagrożenie antyselekcją ryzyka (tendencja do zawierania umów ubezpieczenia przez osoby, u których prawdopodobieństwo wystąpienia niedołęstwa starczego jest wyższe niż przeciętne ), dlatego też niezmiernie istotne jest wypracowanie narządzi do oceny tego ryzyka.

Jednakże, nawet jeżeli ryzyko niedołęstwa starczego jest sub­standar­dowe (ponadstandardowe), w ubezpieczeniach ryzyka niedołęstwa starczego, w których świadczenie zdefiniowane jest w formie renty, nie ma ko­nieczności stosowania zwyżki składki ubezpieczeniowej, w szczególności w przypadku składki opłacanej jednora­zowo. W tym przypadku wzrost prawdopodobieństwa re­alizacji ryzyka jest rekom­pensowany skróceniem przecięt­nej długości wypłaty świadczenia wynikającym ze skrócenia przeciętnej dal­szej długości życia tych osób.[18]

Jak już zostało wspomniane, ubezpieczenia ryzyka niedołęstwa starczego ofe­rowane są przede wszystkim osobom, które przekroczyły wiek emerytalny. Mówi się o tej grupie, że posiada znaczne zasoby materialne z wyjątkiem gotówki (ang. asset reach and cash poor), zatem posiadają oni ograniczoną zdolność opłacania składki ubezpieczeniowej. Dlatego też zakłady ubezpieczeń proponują możliwość opłacania składek na ubezpieczenie ryzyka nie­dołęstwa starczego z innych źródeł niż bieżące zasoby go­tówkowe.

Ponieważ największym zasobem finansowym, jaki zwykle posiadają osoby w wieku starczym jest nieruchomość (dom, mieszkanie), skonstru­owane zostały sche­maty ubezpieczeniowe oparte na finansowaniu składki ubezpieczeniowej z wartości nieruchomości. Takie instrumenty dają rzeczy­wiste wygładzenie funkcji konsumpcji w czasie, można wręcz rzec "pełne zużytkowanie oszczędności życiowych".

Pierwsze takie produkty zostały sprzedane w latach 80-tych w Wielkiej Bryta­nii, która do tej pory jest największym rynkiem instrumentów opartych na majątku (ang. equity release).[19] Produkty te są popularne również na rynku amerykańskim jak i japońskim. Obecnie najbardziej popularne są trzy główne typy instru­mentów opartych na majątku. Wszystkie one są pewnym połączeniem dwóch instrumentów finansowych: hipoteki i renty płatnej natychmiast. Ofe­rowane produkty to:

W Polsce zbliżona konstrukcją do instrumentów opartych na majątku jest umowa dożywocia regulowana przepisami kodeksu cywilnego (Tytuł XXXIV, Dział II. Dożywocie: Art. 908 - Art. 916 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.). Zgod­nie z tą umową właściciel nieruchomości zobowiązuje się przenieść jej wła­sność na nabywcę, na­bywca zaś zobowiązuje się zapewnić zbywcy lub/i osobie mu bliskiej dożywotnie utrzymanie. Dożywotnie utrzymanie oznacza, (w przypadku braku odmiennych po­stanowień w umowie) następujące obo­wiązki:

Zbywcą nieruchomości może być wyłącznie osoba fizyczna. Nabywcą nato­miast może być zarówno osoba fizyczna jak i osoba prawna np. zgro­madzenia za­konne prowadzące domy opieki z powodzeniem mogą wykony­wać obowiązki wyni­kające z umowy dożywocia.

Wysokość i rodzaje świadczeń gwarantowanych w ramach ubezpieczenia niedołęstwa starczego zależą przede wszystkim od typu ubezpieczenia. W przypadku ubezpieczeń ryzyka niedołęstwa starczego, w których świadcze­nie wypłacanie jest w formie jednorazowej, wysokość świadczenia najczęściej zależy od:[20]

Podobne zróżnicowanie świadczeń stosowane jest przy ubezpiecze­niach niedołęstwa starczego gwarantującego wypłatę świadczenia w formie renty. Przykładem takich zróżnicowań jest zastosowanie wcześniej opisa­nych systemów kwalifikacji do wypłaty świadczenia funkcjonujących w Stanach Zjed­noczonych. Wysokość świadczenia zależy tutaj od: [21]

Ubezpieczenia niedołęstwa starczego, w których wysokość świadcze­nia nie jest zdefiniowana w dacie początku ochrony ubezpieczenio­wej, gwarantują najczęściej świadczenia pokrywające (bądź zwracające) koszty (bądź część kosz­tów) opieki pielęgnacyjnej niezależnie od miejsca jej udzielania. Dodatkowe świad­czenia obejmują:[22]

W początkowym okresie funkcjonowania rynku dobrowolnych ubez­pieczeń ry­zyka niedołęstwa starczego większość zakładów ubezpieczeń pokrywała koszty opieki długoterminowej bezpośrednio na konta świadczeniodawców tej opieki w celu ominięcia opodatkowa­nia świadczeń. Jednakże, od momentu zniesienia w niektórych krajach opodatkowania świadczeń bezpo­średnio wypłacanych na konto beneficjenta, następuje wzrost liczby ubezpieczeń ze świadczeniem gwarantującym zwrot (części) ponoszonych kosztów.[23]

W związku z wysoką inflacją w opiece medycznej (odzwierciedlającą się w kosztach opieki pielęgnacyjnej) zaczęła się nasilać tendencja do zawierania kon­taktów pomiędzy zakładami ubezpieczeń a instytucjami udzielającymi świadczenia opieki długoterminowej (np. domami opieki dla przewlekle cho­rych i niepełnospraw­nych) na gwarancję stałego, przez okre­ślony czas, poziomu opłat za opiekę.[24] Jest to korzystne nie tylko dla zakładów ubezpieczeń (ograni­cza ryzyko niedoszacowania wartości przyszłych świadczeń), ale również dla ubezpieczających - składka ubezpieczeniowa jest niższa niż w przypadku braku takiej umowy (nie zawiera wzrostu kosztów spowodowanych inflacją).

Innym sposobem ograniczenia kosztów zakładu ubezpieczeń związa­nych z wypłacanymi świadczeniami jest ograniczenie wysokości sumy wszystkich wy­płaco­nych świadczeń, bądź świadczeń wypłacanych w ciągu jed­nego roku polisowego. Ograniczenia mogą dotyczyć również długości okresu wypłacania świadczeń (doty­czy to ubezpieczeń ryzyka niedołęstwa starczego zdefiniowanych w formie renty).

Podsumowując, ubezpieczenia niedołęstwa starczego gwarantują środki bądź bezpośrednio pokrywają koszty opieki długoterminowej niezbędnej dla osób nie mogących samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu. Zatem stanowią one naturalne uzupełnienie zakresu ochrony oferowanego w ramach ubezpieczeń chorobowych.

Należy również podkreślić, że ubezpieczenia niedołęstwa starczego zapewniają wzrost poziomu bezpieczeństwa socjalnego gospodarstwa domowego wobec zakresu opieki długoterminowej gwarantowanej w ramach systemu zabezpieczenia społecznego. Jednakże, bez ściśle zdefiniowanego, wyodrębnionego podsystemu zabezpieczenia opieki długoterminowej, wprowadzenie produktów tego typu w warunkach polskich jest działaniem o dużym stopniu trudności oraz obarczone znacznym ryzykiem niepowodzenia.

Barbara Więckowska

asystent w Katedrze Ubezpieczenia Społecznego

w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie

[1] Więcej patrz: B. Więckowska, Demograficzne oraz socjologiczne determinanty popytu na formalną opiekę długoterminową dla niedołężnych osób starszych, [w:] Inwestycje finansowe i ubezpieczenia - tendencje światowe a polski rynek, W. Ronka-Chmielowiec (red.), K. Jajuga (red.), Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 2004, Tom II, s. 355-366.

[2] L. Jabłoński, J. Wysokińska-Miszczuk, Podstawy gerontologii i wybrane za­gadnienia z geriatrii, Czelej, Lublin 2000, s. 75-76.

[3] Niekiedy zamiast terminu "opieka długoterminowa" używany jest termin "działania opiekuńcze", zaś opieka długoterminowa jest zarezerwo­wana dla opieki instytucjonalnej (Ku godnej aktywnej starości. Raport o rozwoju społecznym Polska 1999, S. Golinowska (red.), UNDP, Warszawa 1999, s. 65).

[4] E. Getzen, Ekonomika zdrowia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000 s. 36.

[5] C. Randall, J. Fisher, I. Lennox, The Long Term Care Opportunity, Swiss Re Life&Health, Londyn, 1998, s. 38.

[6] Podobny podział może być zastosowany w przypadku ubezpieczeń chorobowych patrz: B. Więckowska, Polski rynek ubezpieczeń chorobowych - perspektywy rozwoju, MonitorUbezpieczeniowy, Warszawa, październik 2003.

[7] S. Haberman, E. Pitacco, Actuarial Models for Disability Insurance, Cha­p­man&Hall/CRC, New York 1999, s. 186-187.

[8] Cover of the Long Term Care Risk, Munich Reinsurance Company, 1993, s. 5.

[9] Long Term Care Data Pack, op. cit., s. 66.

[10] P. Gatenby, Long Term Care, Staple Inn Actuarial Society, Londyn 1991, s. 13.

[11] P. Gatenby, Long Term Care, Staple Inn Actuarial Society, Londyn 1991, s. 13.

[12] Cover of the Long Term Care Risk, op. cit., s. 5.

[13] Więcej na temat typów hazardu w ubezpieczeniach patrz: E. Kowalewski, Ryzyko w działalności człowieka i możliwości jego ograniczenia, [w:] Ubezpieczenia gospodarcze T. Sangowski (red.), Poltext, Warszawa 1998, s. 23 - 27.

[14] Long Term Care Data Pack, op. cit., s. 67.

[15] Cover of the Long Term Care Risk, op. cit., s. 9.

[16] Szeroki opis metod oceny ryzyka w ubezpieczeniach ryzyka niedołęstwa starczego można znaleźć w: R. Ainslie, Annuity and Insurance Products for Impaired Lives, Paper Presented to the Staple Inn Actuarial Society, Londyn 2000, s. 16-23.

[17] Cover of the Long Term Care Risk, op. cit., s. 9.

[18] Cover of the Long Term Care Risk, op. cit., s. 9.

[19] W. A. Phillips, S. B. Gwin, Reverse Mortgages, Transactions of Society of Actuaries 1992, Vol. 44, s. 290.

[20] Long Term Care Data Pack, op. cit., s. 66.

[21] P. Gatenby, Long Term Care, op. cit., s. 14.

[22] Ibidem, s. 66.

[23] Long Term Care Data Pack, op. cit., s. 66.

[24] P. Gatenby, Long Term Care, op. cit., s. 15.