W dniu 12 maja 2009 roku Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił propozycje legislacyjne dotyczące zmiany ustawy Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych

ustaw[1]⁾. Niniejsza propozycja została skierowana do Ministra Infrastruktury oraz Ministra Finansów jako resortów właściwych ze względu na materię propozycji, jak również do wiadomości szerokiego grona zainteresowanych środowisk ( m.in. Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego, Prezesa Polskiej Izby Ubezpieczeń, Przewodniczących właściwych komisji sejmowych czy też przedstawicieli rzeczoznawców oraz branży rzemieślniczej i motoryzacyjnej ). Przedmiotowa propozycja legislacyjna wraz z uzasadnieniem oraz pismem przewodnim, kierując się zasadą transparentności została również zamieszczona na stronie internetowej Rzecznika Ubezpieczonych: www.rzu.gov.pl, w zakładce aktualności.

Propozycja Rzecznika Ubezpieczonych dotyczy dwóch kwestii. Po pierwsze w ocenie Rzecznika, obecnie obowiązujące unormowania prawne dotyczące działalności rzeczoznawców samochodowych, ze względu na zakres czynności prowadzonych przez rzeczoznawców oraz niezwykle istotne znaczenie wydawanych przez nich opinii i ekspertyz, zarówno w procesie likwidacji szkód komunikacyjnych jak również podczas sporów cywilnych czy też procesów karnych są niewystarczające i wymagają nowelizacji. Głównym celem zmian w zakresie nowego uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego jest zatem: podniesienie rangi zawodu rzeczoznawcy samochodowego, zobiektywizowanie opinii wydawanych przez rzeczoznawców oraz spowodowanie, iż osoby zajmujące się rzeczoznawstwem samochodowym będą wybitnej klasy specjalistami, których cechować będzie obiektywizm, szczególna staranność, etyka, bezstronność oraz wysokie standardy w prowadzonych badaniach i formułowanych ocenach. Stąd też propozycja Rzecznika, w zakresie projektowanych zmian w ustawie Prawo o ruchu drogowym w szczególności zakłada, iż: rzeczoznawcą samochodowym może być tylko osoba fizyczna posiadająca uprawnienia zawodowe i została wpisana do centralnego rejestru rzeczoznawców samochodowych prowadzonego przez ministra właściwego do spraw transportu, uprawniania rzeczoznawcy samochodowego nadaje się osobie, która będzie spełniała określone w ustawie wymagania, tytuł zawodowy „ rzeczoznawcy samochodowego " podlega ochronie prawnej, biegłych sądowych powołuje się spośród osób posiadających tytuł zawodowy „ rzeczoznawcy samochodowego ", rzeczoznawca samochody podlegałby obowiązkowemu ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej, rzeczoznawcy samochodowi mieliby obowiązek stałego doskonalenia kwalifikacji zawodowych oraz wykonywania swoich obowiązków zgodnie z przepisami prawa, standardami zawodowymi oraz zasadami etyki, jak również rzeczoznawcy samochodowi ponosiliby odpowiedzialność zawodową za niewypełnianie lub niewłaściwe wypełnianie obowiązków określonych ustawą.

Po drugie przedstawione przez Rzecznika propozycje legislacyjne zakładają również zmiany w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Genezą przedstawienia propozycji zmian zapisów w wyżej wymienionej ustawie, było poprawienie pozycji poszkodowanego w procesie likwidacji szkody w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, który w polskim modelu procesu likwidacji ma wyjątkową słabą pozycję w odróżnieniu chociażby do modelu niemieckiego, gdzie poszkodowany na koszt ubezpieczyciela może zwrócić się do niezależnego rzeczoznawcy o sporządzenie oceny technicznej i kosztorysu naprawy i wówczas rola ubezpieczyciela nie polega na jednostronnym ustalaniu swoich własnych zobowiązań ( jak ma to obecnie miejsce w polskim modelu ), ale na wypłaceniu odszkodowania w oparciu o opinię niezależnego, obiektywnego, profesjonalnego podmiotu. Rzecznik Ubezpieczonych formując swoje propozycje legislacyjne kierował się również wytycznymi płynącymi z orzecznictwa Sądu Najwyższego, w szczególności tezą zawartą w uchwale SN z dnia 18 maja 2004 roku[2], w której Sąd stwierdził, że odszkodowanie przysługujące z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów może - stosownie do okoliczności sprawy - obejmować także koszty ekspertyzy wykonanej na zlecenie poszkodowanego. SN podkreślił, że pojęcie szkody ubezpieczeniowej, gdy podstawą odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń jest umowa odpowiedzialności cywilnej, jest tożsame z pojęciem szkody zawartym w art. 361 k.c. W skład takiej szkody, według ugruntowanego stanowiska doktryny i orzecznictwa, wchodzą wydatki i koszy związane ze zdarzeniem wywołującym szkodę. Ocena czy poniesione koszty ekspertyzy sporządzonej na zlecenie poszkodowanego w postępowaniu przesądowym są objęte odszkodowaniem przysługującym od ubezpieczyciela z umowy odpowiedzialności cywilnej, musi być dokonana przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, a w szczególności uzależniona od ustalenia, czy zachodzi normalny związek przyczynowy pomiędzy poniesieniem tego wydatku a wypadkiem, oraz czy poniesienie tego kosztu było obiektywnie uzasadnione i konieczne także w kontekście ułatwienia określenia prawidłowo konkretnego ubezpieczyciela, jak i ułatwienia zakładowi ubezpieczeń ustalenia okoliczności wypadku i rozmiarów szkody. Głównym celem zmian przedstawionych przez Rzecznika jest zatem, umożliwienie skorzystania przez poszkodowanych z systemu niezależnej wyceny szkody w sytuacji zastrzeżeń związanych z ustaleniami dokonanymi przez zakłady ubezpieczeń oraz nałożenia ustawowego obowiązku pokrywania przez zakłady ubezpieczeń kosztów weryfikacyjnych opinii niezależnych rzeczoznawców samochodowych. 

Pierwotnie projekt zakładał dodanie nowego art. 36b w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK.  Zgodnie z jego treścią odszkodowanie przysługujące z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmowałoby również koszty ekspertyzy rzeczoznawcy samochodowego wykonanej na zlecenie poszkodowanego, jeżeli wycena wartości pojazdu mechanicznego przed zdarzeniem, wartości jego pozostałości po szkodzie, bądź też kosztów naprawy, określona w tej zleconej opinii, różniłaby się o więcej niż 10% w stosunku do ustaleń dokonanych przez zakład ubezpieczeń. Rzecznik proponował również, aby odszkodowanie obejmowało także koszty ekspertyzy rzeczoznawcy samochodowego wykonanej na zlecenie poszkodowanego, w sytuacji kiedy jej wykonanie było istotne dla ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń lub jeżeli miało wpływ na zmianę stanowiska zakładu ubezpieczeń. W sytuacji kiedy zakład ubezpieczeń będzie kwestionował prawidłowość ustaleń dokonanych przez rzeczoznawcę samochodowego działającego na zlecenie poszkodowanego, zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych to właśnie ubezpieczyciel powinien wykazać te nieprawidłowości i na nim powinien spoczywać ciężar dowodu ( propozycja brzmienie - art. 36b ust. 3 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK ).     

Przedstawiając wskazane wyżej propozycje zmian, Rzecznik dostrzegał i zauważał również potrzebę przeprowadzenia dyskusji oraz zebrania opinii na powyższy temat wszystkich zainteresowanych środowisk, zarówno zrzeszających rzeczoznawców, przedsiębiorców zajmujących się naprawą pojazdów mechanicznych, ubezpieczycieli, przedstawicieli administracji rządowej, organizacji, stowarzyszeń konsumentów jak również innych podmiotów zainteresowanych omawianą problematyką.

Przedstawione przez Rzecznika propozycje zmian spowodowały zarówno burzliwą reakcje rynku, czego wyrazem były zawarte w prasie komentarze, jak również pozytywny odzew m.in. samych zainteresowanych środowisk rzeczoznawczych. Z inicjatywy Krajowego Porozumienia Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych, w dniu 8 września 2009 roku, w siedzibie Rzecznika Ubezpieczonych doszło do spotkania, na którym całe środowisko rzeczoznawców skupione w Krajowym Porozumieniu bardzo pozytywnie oceniło propozycję uregulowania zawodu rzeczoznawcy, jak również wskazało, iż zmiany w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK stwarzają ogromną szansę na zwiększenie ochrony praw konsumenta ( poszkodowanego ) w procesie likwidacji szkody. Krajowe Porozumienie Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych zgłosiło również kilka uwag merytorycznych mających głównie charakter doprecyzowujący, które w ocenie Rzecznika przy wprowadzeniu pewnych niezbędnych legislacyjnych korekt zasługują na akceptację.   

Przedmiotowy projekt Rzecznika Ubezpieczonych, stał się również przedmiotem prac Grupy Roboczej ds. przeglądu regulacji prawa ubezpieczeń gospodarczych powołanej w ramach Rady Rozwoju Rynku Finansowego działającej przy Ministrze Finansów. W dniu     22 września 2009 roku Grupa Robocza, zajmowała się propozycją Rzecznika Ubezpieczonych dotyczącą kompleksowego uregulowania zasad prowadzenia działalności przez rzeczoznawców samochodowych oraz zaproponowanych zmian w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. Na posiedzeniu oprócz przedstawicieli Rzecznika Ubezpieczonych, obecni byli również przedstawiciele Polskiej Izby Ubezpieczeń, Stowarzyszenia ProMotor, Komisji Nadzoru Finansowego, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego oraz Krajowego Porozumienia Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych. Podczas posiedzenia PIU, UFG oraz przedstawiciele Stowarzyszenia ProMotor zgłosili uwagi, które zostały przesłane również do Rzecznika Ubezpieczonych. Dotyczyły one m.in. propozycji zapisu art. 13 i 36b ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Zgodnie z art. 13 zakład ubezpieczeń miałby wypłacać odszkodowanie lub świadczenie z tytułu ubezpieczenia obowiązkowego na podstawie uznania roszczenia uprawnionego z umowy ubezpieczenia w wyniku ustaleń, zawartej z nim ugody, wyceny sporządzonej przez rzeczoznawcę samochodowego lub prawomocnego orzeczenia sądu, zaś art. 36b wprowadza granicę 10% jako próg obowiązkowego pokrycia wynagrodzenia rzeczoznawcy przez ubezpieczyciela. Przedstawiciele Rzecznika Ubezpieczonych złożyli zobowiązanie przeanalizowania wszystkich podnoszonych uwag i wątpliwości                          i zaproponowania rozwiązań legislacyjnych, które zostaną przedstawione członkom Grupy Roboczej i wyeliminują wątpliwości i nie będą budzić poprzednio formułowanych problemów.  

W związku z powyższym, w nawiązaniu do ustaleń z posiedzenia Grupy Roboczej z dnia 22 września 2009 roku, Rzecznik Ubezpieczonych w dniu 30 listopada 2009 przedstawił zmodyfikowane propozycje zmian w odniesieniu do ustawy Prawo o ruchu drogowym oraz przedstawione w kilku wariantach propozycje wykorzystania niezależnych rzeczoznawców samochodowych w procesie likwidacji szkód komunikacyjnych poprzez zmiany w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. Formułując wariantowo propozycje, Rzecznik Ubezpieczonych szczegółowo przeanalizował wszystkie przedstawione podczas posiedzenia uwagi i wątpliwości dotyczące przedmiotowego projektu, jak również uwagi Krajowego Porozumienia Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych, Polskiej Izby Ubezpieczeń oraz Stowarzyszenia ProMotor. Ponadto Rzecznik przy formułowaniu propozycji zapisów korzystał także z opinii prawnej Pana dr M. Orlickiego do pierwotnego projektu Rzecznika.

            Rzecznik Ubezpieczonych w odniesieniu do ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK przedstawił dwie propozycje, w ramach których zostały przedstawione szczegółowe wariantowe legislacyjne uregulowania.

Propozycja pierwsza jest zdecydowanie szersza bowiem zakłada, że poszkodowanemu przysługuje zwrot wszelkich poniesionych kosztów, ponoszonych przez poszkodowanego w trakcie dochodzenia uzasadnionych roszczeń. Uzasadniając tą propozycję, Rzecznik wskazał m.in. w piśmie kierowanym do Sekretariatu Rady Rozwoju Rynku Finansowego, iż poszkodowany powinien mieć zagwarantowane prawo do uzyskania pomocy w dochodzeniu roszczeń i weryfikacji ustaleń dokonanych przez osobę odpowiedzialną za szkodę i ubezpieczyciela świadczącego ochronę w ramach ubezpieczenia OC. W sytuacji gdy zakład ubezpieczeń kwestionuje zasadność wypłaty odszkodowania, poszkodowany niejako zmuszony jest do poparcia swoich roszczeń opinią biegłego, czy też eksperta dysponującego fachową specjalistyczną wiedzą. Koszt jej sporządzenia jest stratą w majątku poszkodowanego, która pozostaje w związku przyczynowym z działaniem sprawcy skutkującym wyrządzeniem szkody i zaniechaniu zakładu ubezpieczeń polegającym na odmowie wypłaty całości bądź też części należnej kwoty odszkodowania. Rzecznik Ubezpieczonych jest zdania, iż koszty opinii przedsądowych ( nie tylko opinii sporządzonych przez rzeczoznawców samochodowych ), powinny podlegać kompensacji w sytuacji, kiedy poniesienie tego kosztu było obiektywnie uzasadnione i konieczne zarówno w kontekście ułatwienia zakładowi ubezpieczeń ustalenia okoliczności wypadku i rozmiarów szkody oraz uzasadnienia i poparcia swoich roszczeń w przypadku kwestionowania przez zakład ubezpieczeń zasadności wypłaty całości bądź też części kwoty odszkodowania.

Ponadto inspiracją do sformułowania takiej propozycji były wnioski płynące z wystąpienia Pana dr M. Orlickiego na międzynarodowej konferencji „ Nowoczesne rozwiązania w likwidacji szkód komunikacyjnych z perspektywy konsumentów ", a także opinia Pana dr M. Orlickiego, który posiłkując się przemyśleniami M. Kalińskiego[3] wskazuje, iż konieczność formułowania roszczenia odszkodowawczego i specjalistycznej weryfikacji oferty odszkodowania są następstwem wyrządzonej szkody - ich koszty powinny być więc pokryte przez osobę odpowiedzialną lub przez ubezpieczyciela OC.

Propozycja druga, która została przedstawiona przez Rzecznika Ubezpieczonych w trzech wariantach zapisów legislacyjnych nawiązuje do pierwotnej propozycji Rzecznika. Mianowicie nakłada na zakład ubezpieczeń obowiązek zwrotu kosztów ekspertyzy wykonanej na zlecenie poszkodowanego przez rzeczoznawcę samochodowego, jeżeli jej wykonanie było celowe, potrzebne lub istotne dla ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, okoliczności wypadku lub rozmiaru szkody. Wprowadzenie takiej regulacji prawnej w opinii Rzecznika byłoby pierwszym krokiem w kierunku zobiektywizowania przede wszystkim wyceny wartości szkody, ale także innych ustaleń zakładu ubezpieczeń w ramach postępowania likwidacyjnego, jak ustalenie okoliczności, przebiegu wypadku (stanu faktycznego), a tym samym odpowiedzialności, co do zasady. Propozycja ta stanowi więc zalążek do stworzenia w Polsce systemu niezależnej wyceny szkody przez profesjonalne podmioty wzorem rozwiązań przyjętych w wielu innych państwach UE. W ocenie Rzecznika wprowadzenie takiej regulacji, wpłynie korzystnie na sytuacje poszkodowanego, który będzie mógł w razie wątpliwości odnośnie stanowiska zakładu ubezpieczeń skorzystać z opinii weryfikującej owe stanowisko przez niezależnego rzeczoznawcę - nie będzie się tak działo w każdym przypadku, gdyż po jego stronie istnieje zagrożenie poniesienia kosztów takiej opinii w sytuacji, gdy będzie ona zbieżna z ustaleniami zakładu ubezpieczeń.

Rzecznik przedkładając propozycję bazował również na wnioskach płynących ze stanowiska Sądu Najwyższego zawartego w uchwale SN z dnia 18 maja 2004 roku, w której Sąd stwierdził, że odszkodowanie przysługujące z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów może - stosownie do okoliczności sprawy - obejmować także koszty ekspertyzy wykonanej na zlecenie poszkodowanego.

Przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych propozycje, wkrótce staną się przedmiotem dyskusji na posiedzeniu Grupy Roboczej. Rzecznik wyraża nadzieję, iż w gronie fachowców i przedstawicieli administracji rządowej oraz samorządu rzeczoznawców samochodowych przy pełnym konsensusie, uda się wypracować propozycje rozwiązań, które będą korzystne przede wszystkim dla konsumentów ( poszkodowanych ), ale również dla całej branży ubezpieczeniowej.  

Bartłomiej Chmielowiec

Biuro Rzecznika Ubezpieczonych

[1]⁾  Propozycja zakłada również  zmiany w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,   

    Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz  

    ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej.

[2] Orzeczenie SN z dnia 18 maja 2004 roku, sygn. akt III CZP 24/04, publ. OSNC 2005/7-8/117.

[3] M.Kaliński (w:) A. Olejniczak (red.) System Prawa Prywatnego, Prawo zobowiązań - część ogólna, Tom 6, Warszawa 2009, s. 114