Ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym[1], która znowelizowała zapisy ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych[2], poszerzyła uprawnienia Rzecznika o dwie nowe kompetencje:

• prawo do wytaczania powództw na rzecz konsumentów w sprawach dotyczących nieuczciwej praktyki rynkowej w działalności ubezpieczeniowej, jak również za zgodą powoda wzięcie udziału w toczącym się już postępowaniu (art. 26 ust. 4a ustawy o Rzeczniku Ubezpieczonych);
• uprawnienie do przedstawiania sądowi w trybie art. 63 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego[3], istotnego poglądu w sprawie ( art. 26 ust. 7 ustawy o RZU).
  

1. Wytaczanie powództwa na rzecz konsumentów w sprawach dotyczących nieuczciwej praktyki rynkowej w działalności ubezpieczeniowe

Począwszy od dnia 21 grudnia 2007 r.[4], Rzecznik Ubezpieczonych dysponuje prerogatywą do wytaczania powództwa na rzecz konsumentów w sprawach dotyczących nieuczciwej praktyki rynkowej dotyczącej działalności ubezpieczeniowej. Ponadto Rzecznik ma możliwość za zgodą powoda (konsumenta) wzięcia udziału w toczącym się przed sądem postępowaniu. Zgodnie z treścią art. 26 ust. 4a ustawy o RZU, w przypadkach opisanych powyżej, odnośnie Rzecznika stosuje się odpowiednio przepisy o prokuraturze, zawarte w szczególności w art. 55 - 60 k.p.c. W świetle powyższego, Rzecznik Ubezpieczonych może wytoczyć powództwo na rzecz oznaczonej osoby, którą należy określić w pozwie, samo wytoczenie powództwa może nastąpić bez zgody tejże wskazanej w pozwie osoby, jak również istnieje możliwość wytoczenia powództwa wobec wszystkich stron stosunku prawnego, przy czym mogą to być tylko strony umowy ubezpieczenia, bowiem uprawnienie Rzecznika Ubezpieczonych w sprawach dotyczących nieuczciwej praktyki rynkowej związane jest wyłącznie z działalnością ubezpieczeniową.

Normy prawne definiujące pojęcie nieuczciwych praktyk rynkowych zostały zawarte przez ustawodawcę w ustawie o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, która stanowi implementację w polskim porządku prawnym postanowień dyrektywy 2005/29/WE o nieuczciwych praktykach stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym. Tak więc, aby można było dokonać subsumcji stanu faktycznego i w konsekwencji Rzecznik Ubezpieczonych mógłby wytoczyć powództwo, należy dokonać szczegółowej analizy czy działania, czy też zaniechania danego zakładu ubezpieczeń można uznać, iż stanowią wyraz nieuczciwych praktyk rynkowych, które to praktyki są zakazane na podstawie art. 3 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Zgodnie zatem z treścią art. 4 ust. 1 ww. ustawy, praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców wobec konsumentów jest nieuczciwa jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcać zachowania rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Za nieuczciwą praktykę rynkową ustawodawca unijny i co za tym idzie również polski ustawodawca, w szczególności uznał praktykę rynkową wprowadzającą w błąd (zarówno w formie działania jak i zaniechania), agresywną praktykę rynkową, a także stosowanie sprzecznego z prawem kodeksu dobrych praktyk (art. 4 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym), jeżeli w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcać zachowania rynkowe przeciętnego konsumenta. Przy czym za działanie przedsiębiorcy wprowadzające w błąd uznaje się każde działanie, które w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął (art. 5 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym). Stosownie zaś do treści art. 6 przedmiotowej ustawy, praktykę rynkową uznaje się za zaniechanie wprowadzające w błąd, jeżeli pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Za nieuczciwą praktykę rynkową uznaje się również prowadzenie działalności w formie systemu konsorcyjnego lub organizowanie grupy z udziałem konsumentów w celu finansowania zakupu w systemie konsorcyjnym.

Ponadto należy również wskazać, iż ustawodawca w sposób enumeratywny w art. 7 oraz 9 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym zawarł katalog sytuacji, które w każdych okolicznościach są uznawane za praktyki wprowadzające w błąd oraz agresywne praktyki rynkowe, a zatem w każdej sytuacji zakazane. Wskazana przez ustawodawcę lista nieuczciwych zachowań wprowadzających konsumentów w błąd (23 praktyki rynkowe) oraz lista zachowań uznanych za agresywną praktykę rynkową (8 praktyk rynkowych) stanowi tzw. „czarną listę praktyk", która ma charakter numerus clausus. Praktyki w niej wskazane nie podlegają ocenie pod kątem spełnienia przesłanek nieuczciwości, które określone są w art. 4 ustawy. Jak wskazuje M. Sieradzka, można zatem stwierdzić, że stanowią one zamknięty zbiór praktyk kwalifikowanych jako nieuczciwe w każdych okolicznościach oraz ich stosowanie jest zakazane ex lege[5].  Wśród katalogu praktyk, które w każdych okolicznościach są uznane za zakazane w kontekście działań instytucji Rzecznika Ubezpieczonych należy zwrócić uwagę na treść art. 9 ust. 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, zgodnie z którym nieuczciwą praktyką rynkową jest żądanie od konsumenta zgłaszającego roszczenie, w związku z umową ubezpieczenia przedstawienia dokumentów, których w sposób racjonalny nie można uznać za istotne dla ustalenia zasadności roszczenia lub nieudzielanie odpowiedzi na stosowną korespondencję w celu nakłonienia konsumenta do odstąpienia od zamiaru wykonania jego praw wynikających z umowy ubezpieczenia. Reasumując zatem, żądanie zakładu ubezpieczeń przedstawienia przez konsumenta dokumentów nieistotnych z punktu widzenia roszczeń dochodzonych w ramach umowy ubezpieczenia, czy też systematyczne nieudzielanie odpowiedzi na korespondencję należy traktować jako utrudnienie konsumentowi dochodzenia swoich praw i takie praktyki należy uznać w świetle przedstawionej wyżej normy prawnej za zakazane.

Zgodnie z treścią art. 12 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, Rzecznik Ubezpieczonych podobnie jak sam konsument, Rzecznik Praw Obywatelskich, krajowa lub regionalna organizacja, której celem statutowym jest ochrona interesów konsumentów oraz powiatowy rzecznik konsumentów - może wystąpić z roszczeniem zaniechania tej praktyki, złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, jak również zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej, ochroną dziedzictwa narodowego lub ochroną konsumentów. Treścią roszczenia o zaniechanie stosowania nieuczciwej praktyki rynkowej jest żądanie zaniechania konkretnych nieuczciwych działań wypełniających znamiona czynu nieuczciwej praktyki, zakwalifikowanych na podstawie klauzuli generalnej (art. 4 przedmiotowej ustawy), bądź też w ramach wyspecjalizowanych czynów nazwanych, czyli tzw. czarnej listy nieuczciwych praktyk[6].

Odpowiedzialność za dokonanie czynu nieuczciwej praktyki rynkowej może podlegać reżimowi prawnemu z dwóch różnych tytułów. Po pierwsze, może stać się przedmiotem postępowania administracyjnego przed Prezesem Urzędu Ochrony Konkurenci i Konsumentów w ramach ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów[7] lub postępowania cywilnego, w ramach którego legitymację czynną do wystąpienia z powództwem ma konsument, który może wystąpić z roszczeniem: zaniechania praktyki, usunięcia skutków tej praktyki, złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i formie, naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych oraz zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny. Legitymację czynną do wystąpienia w z powództwem cywilnym, z zawężonym zakresem przedmiotowym roszczeń określonych w art. 12 ust. 1 pkt 1,3,5 mają również takie podmioty jak: Rzecznik Ubezpieczonych, Rzecznik Praw Obywatelskich, krajowa lub regionalna organizacja, której celem statutowym jest ochrona interesów konsumentów oraz powiatowy rzecznik konsumentów.          

2. Prerogatywa Rzecznika Ubezpieczonych do przedstawiania istotnego poglądu w sprawie w ramach postępowania cywilnego[8]

Rzecznik Ubezpieczonych, stosownie do treści art. 26 ust. 7 ustawy o RZU może przedstawić sądowi istotny pogląd dla sprawy w sporach pomiędzy podmiotami, których interesy reprezentuje (ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, członków funduszy emerytalnych, uczestników pracowniczych programów emerytalnych, osób otrzymujących emeryturę kapitałową lub osób przez nie uposażonych) a zakładami ubezpieczeń, powszechnymi towarzystwami emerytalnymi, Ubezpieczeniowym Funduszem Gwarancyjnym, Polskim Biurem Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Powyższy przepis znajdzie zastosowanie w tych stanach faktycznych, gdzie Rzecznik Ubezpieczonych nie wytacza powództwa, ani nie wstępuje za zgodą konsumenta do toczącego się postępowania na rzecz konsumentów. Przedstawiony przez Rzecznika pogląd w sprawie nie będzie dla sądu wiążący, jednakże niewątpliwie będzie miał bardzo istotny walor w sferze opiniodawczej oraz  pomocniczej i jak pokazuje doświadczenie Rzecznika Ubezpieczonych w praktyce - o czym szerzej poniżej - pomaga osobom kierującym roszczenia skutecznie dochodzić swoich praw na drodze postępowania sądowego.    

Rzecznik Ubezpieczonych może przedstawić istotny pogląd w sprawie albo na wniosek strony postępowania albo na wniosek skierowany przez właściwy sąd. Należy jednak podkreślić, iż przedstawienie przez Rzecznika Ubezpieczonych istotnego poglądu dla sprawy niezależnie czy wniosek zostanie skierowany przez stronę postępowania, czy też przez sąd rozpatrujący powództwo - ma charakter fakultatywny, co potwierdza również orzecznictwo Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 11 grudnia 1980 r.[9] SN wskazał, iż: „Wypowiedzenie poglądu istotnego dla sprawy przez organizację społeczną jest pośrednią formą udziału organizacji w postępowaniu sądowym. Przedstawienie przez organizację poglądu nie wywołuje bezpośredniego udziału organizacji w postępowaniu rozpoznawczym. Brak jest więc podstaw prawnych do wezwania w takiej sytuacji organizacji społecznej na rozprawę, a tym bardziej brak jest podstaw prawnych do wezwania na rozprawę, gdy organizacja nie przekaże sądowi poglądu. Przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy jest prawem organizacji, a nie obowiązkiem". W praktyce osoba poszukująca pomocy Rzecznika Ubezpieczonych (najczęściej będzie to osoba składająca uprzednio skargę na działalność zakładu ubezpieczeń albo powszechnego towarzystwa emerytalnego) w celu otrzymania oświadczenia Rzecznika Ubezpieczonych zawierającego istotny dla sprawy pogląd może postąpić w dwojaki sposób:

-  w żądaniach pozwu skierowanego do sądu, należy, powołując się na art. 26 ust. 7 ustawy o RZU w zw. z art. 63 k.p.c., zgłosić sądowi wniosek o wezwanie Rzecznika Ubezpieczonych do przedstawienia pisemnego poglądu istotnego dla sprawy. Najprawdopodobniej sąd przychylając się do takiego wniosku wystąpi bezpośrednio do Rzecznika o przedstawienie ww. poglądu w sprawie. Z takim wnioskiem skarżący może wystąpić także w kolejnym piśmie procesowym lub zgłosić taki wniosek podczas rozprawy ustnie do protokołu;

-  wystąpić z wnioskiem bezpośrednio do Rzecznika Ubezpieczonych o przedstawienie poglądu w sprawie, gdyż skierowano pozew do sądu wobec zakładu ubezpieczeń, powszechnemu towarzystwu emerytalnemu, UFG, czy też  PBUK.

               W 2009 r. do Biura Rzecznika Ubezpieczonych wpłynęło 16 wniosków o przedstawienie sądowi poglądu istotnego dla sprawy na podstawie art. 63 k.p.c. W odniesieniu  do 9 spraw wniosek wpłynął bezpośrednio od powodów, a w 6 przypadkach został przekazany za pośrednictwem ich pełnomocników. W jednej sprawie o przedstawienie poglądu zwrócił się do Rzecznika bezpośrednio Sąd Rejonowy w Gnieźnie. W minionym roku otrzymane przez Rzecznika Ubezpieczonych wnioski o przedstawienie poglądu dotyczyły w 2 przypadkach ubezpieczeń na życie, a w pozostałych 14 ubezpieczeń majątkowych, tj.: obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych - 9 wniosków, ubezpieczenia mieszkania/domu - 3 wnioski, ubezpieczenia autocasco - 1 wniosek, ubezpieczenia maszyn rolniczych - 1 wniosek. W 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych, działając na podstawie art. 63 k.p.c., w odniesieniu do 9 wniosków przedstawił sądowi rozpatrującemu sprawę istotny pogląd wyrażony w oświadczeniu, w tym w jednej sprawie na wniosek Sądu Rejonowego w Gnieźnie. W przypadku 7 wniosków otrzymanych w 2009 r., Rzecznik Ubezpieczonych odmówił przedstawienia poglądu w sprawie, głównie z uwagi, iż pogląd w treści mógłby okazać się dla wnioskodawcy niekorzystny. W 2010 r. do Rzecznika Ubezpieczonych wpłynęło 8 wniosków o przedstawienie istotnego poglądu w sprawie, z czego w 3 przypadkach taki pogląd został przedstawiony, w przypadku 1 wniosku - Rzecznik odmówił przedstawienia poglądu z uwagi, iż byłby on negatywny w treści dla wnioskodawcy, zaś w przypadku 4 wniosków - trwa ich analiza w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych.

               Do chwili obecnej Rzecznik otrzymał informacje o 5 zakończonych sprawach rozpatrzonych przez sąd na korzyść skarżącego konsumenta, z uwzględnieniem oświadczenia Rzecznika Ubezpieczonych zawierającego istotny dla sprawy pogląd, co jednoznacznie pokazuje skuteczność tej formy pomocy prowadzonej przez Rzecznika na rzecz konsumentów. W szczególności w pierwszej ze spraw, która dotyczyła nieuzasadnionej - zdaniem Rzecznika - odmowy wypłaty odszkodowania przez zakład ubezpieczeń w związku z zalaniem budynku w następstwie awarii rury wodociągowej w  ramach ubezpieczenia nieruchomości - Sąd Okręgowy w Koszalinie uznał, iż pozwany ubezpieczyciel jest zobowiązany do wypłaty odszkodowania na rzecz powodów za powstałą szkodę zalaniową, zaś wysokość należnego odszkodowania została określona przez sąd na kwotę 88.288,72 zł. W drugiej sprawie, w której Rzecznik przedstawił istotny pogląd, przedmiotem sporu pomiędzy poszkodowanym a zakładem ubezpieczeń sprawcy zdarzenia było roszczenie z tytułu utraty wartości handlowej pojazdu dochodzone w ramach ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych, roszczenie o ubytek wartości handlowej pojazdu mieściło się w granicach normalnych następstw powodujących obowiązek gwarancyjny po stronie pozwanego zakładu ubezpieczeń i powinno ono zostać przez ubezpieczyciela uwzględnione. Po zakończeniu sprawy powódka poinformowała Rzecznika o zasądzeniu przez Sąd Rejonowy w Gnieźnie od pozwanego zakładu ubezpieczeń kwoty 1.600,00 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania. Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił również pogląd w sprawie szkody kradzieżowej w ramach ubezpieczenia autocasco, w której ubezpieczyciel odmówił wypłaty odszkodowania, powołując się na zatajenie przez powoda danych mających wpływ na ocenę ryzyka i ustalenia wysokości składki. Rzecznik Ubezpieczonych na podstawie posiadanej dokumentacji, przedstawił swój pogląd w sprawie dotyczący podstaw prawnych zgłoszonych roszczeń, tj. zagadnień, które w istotny sposób rzutowały na prawa ubezpieczającego powoda. Rzecznik został pisemnie poinformowany przez powoda, iż w ocenie Sądu Rejonowego w Poznaniu, powód wygrał sprawę w 70% i w konsekwencji na rzecz powoda została zasądzona kwota odszkodowania w wysokości 31.033,15 zł wraz z ustawowymi odsetkami za czas zwłoki. Następny pogląd, Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił w sprawie o zapłatę odszkodowania za szkody poniesione w związku z wypadkiem komunikacyjnym, którego sprawcą był kierujący pojazdem ubezpieczonym w pozwanym zakładzie ubezpieczeń. Główną przyczyną sporu było zakwalifikowanie przez ubezpieczyciela szkody jako tzw. szkody całkowitej, natomiast w ocenie powoda szkoda powinna zostać zakwalifikowana jako szkoda częściowa i w konsekwencji wypłacone odszkodowanie zostało zaniżone. W przedmiotowej sprawie, zdaniem Rzecznika pozwany zakład ubezpieczeń rozliczył szkodę w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami i  ugruntowaną linią orzecznictwa SN wskazującą, iż za nadmierne należy uznać te koszty naprawy, które przekraczają 100% wartości pojazdu sprzed powstania szkody - ograniczając przysługujące powodowi prawo wyboru sposobu naprawienia szkody wynikające z treści art. 361 § 1 k.c. Po zakończeniu prowadzonego postępowania sądowego, Rzecznik Ubezpieczonych otrzymał informację od powoda o zawarciu pomiędzy stronami ugody na kwotę 15.630,00 zł tytułem wszystkich roszczeń zgłoszonych w pozwie wraz z odsetkami za zwłokę. Rzecznik przedstawił również pogląd w sprawie szkody kradzieżowej likwidowanej w ramach ubezpieczenia mienia od ognia i następstw kradzieży. W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych w rozpatrywanym stanie faktycznym, zakład ubezpieczeń niezasadnie odmówił wypłaty odszkodowania, nie przeprowadził w sposób profesjonalny postępowania likwidacyjnego celem bezspornego ustalenia czy ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność za zaistniałe zdarzenia, jak również brak jest dowodów, które uzasadniałyby brak staranności po stronie powoda w zabezpieczeniu mienia. Rzecznik Ubezpieczonych został poinformowany przez powodów o pozytywnym rozpatrzeniu sprawy przez Sąd Rejonowy w Kielcach, który zasądził na rzecz powodów kwotę 24.947,70 zł wraz z odsetkami za zwłokę oraz zwrotem kosztów procesu[10].

               Reasumując zatem, można zauważyć, iż przedstawienie sądowi istotnego poglądu w sprawie jako prerogatywy Rzecznika Ubezpieczonych zaczyna systematycznie nabierać znaczenia jako jedna z wielu form pomocy udzielanej stronie słabszej - czyli osobom ubezpieczonym, uposażonym lub uprawnionym z umów ubezpieczenia w sporach z zakładami ubezpieczeń. Jak pokazuje doświadczenie Rzecznika Ubezpieczonych, wskazana prerogatywa stanowi bardzo cenne wsparcie dla osób kierujących swoje roszczenia na drogę postępowania cywilnego i jednocześnie stanowi w części spraw naturalne przedłużenie uprzednio prowadzonych postępowań skargowych. Ponadto, na co warto również zwrócić uwagę, stanowi cenne źródło dostępu dla Rzecznika Ubezpieczonych do kształtującej się w praktyce linii orzecznictwa sądów powszechnych w zakresie ubezpieczeń gospodarczych.

[1] Dz. U. z 2007 r., nr 171, poz. 1206.

[2] Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1153 z późn. zm.; dalej: ustawa o RZU.

[3] Dz. U. z 1964 r., nr 43 poz. 296 z późn. zm.; dalej: k.p.c.

[4] Wejście w życie ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym oraz nowelizacji ustawy o RZU.

[5] M. Sieradzka, Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 168.

[6] Ibidem, s. 242.

[7] Dz. U. z 2007 r., nr 50, poz. 331 z późn. zm. 

[8] Szerzej na temat podstaw prawnych, charakterystyki kompetencji oraz praktycznych przykładów działalności Rzecznika Ubezpieczonych w ramach przedmiotowej prerogatywy: J. Szczepańska, Przedstawienie sądowi istotnego poglądu dla sprawy, Monitor Ubezpieczeniowy 2010, nr 43.

[9] Sygn. akt I PR 62/80, LEX 8288.

[10] Por. J. Szczepańska, op.cit., Monitor Ubezpieczeniowy 2010, nr 43.