Rzecznik Ubezpieczonych w dniu 14 maja 2009 roku przedstawił propozycje legislacyjne dotyczące zmiany ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym[1] oraz niektórych innych ustaw[2]. Przedmiotowa propozycja została skierowana do Ministra Infrastruktury oraz Ministra Finansów jako resortów właściwych ze względu na materię propozycji, jak również do wiadomości szerokiego grona zainteresowanych środowisk, w tym m.in. przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego, prezesa Polskiej Izby Ubezpieczeń, przewodniczącego Sejmowej Komisji Finansów Publicznych, przewodniczącego Sejmowej Komisji Infrastruktury, przedstawicieli rzeczoznawców oraz branży rzemieślniczej i motoryzacyjnej. Przedmiotowa propozycja legislacyjna wraz z uzasadnieniem oraz pismem przewodnim, kierując się zasadą transparentności została również zamieszczona na stronie internetowej Rzecznika Ubezpieczonych: www.rzu.gov.pl, w zakładce aktualności.

Geneza, cele oraz propozycje zmian w zakresie nowego uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego

Projekt legislacyjny Rzecznika Ubezpieczonych w głównej mierze związany jest z propozycją uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego w sposób, który odzwierciedlałby charakter i znaczenie zawodu rzeczoznawcy samochodowego. Należy bowiem zwrócić uwagę, iż działalność rzeczoznawców samochodowych i wydawane przez nich opinie są istotnym elementem zarówno czynności wykonywanych przez zakłady ubezpieczeń w zakresie ustalenia stanu faktycznego zdarzenia oraz zasadności i wysokości dochodzonych roszczeń w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, czy też w ramach dobrowolnego ubezpieczenia autocasco. Opinie biegłych rzeczoznawców samochodowych nierzadko również stanowią ważny element podstawy rozstrzygnięcia w postępowaniach sądowych. Niejednokrotnie to właśnie rzeczoznawcy samochodowi w swoich opiniach i ekspertyzach dokonują rekonstrukcji kolizji i wypadków drogowych określając czy dana osoba jest sprawcą kolizji, czy też wypadku drogowego. Powyższe rozstrzygnięcie rzeczoznawcy ma z kolei wpływ na przyjęcie przez zakład ubezpieczeń odpowiedzialności za przedmiotowe zdarzenie, a w konsekwencji na wypłatę przez ubezpieczyciela odszkodowania. Rzeczoznawcy samochodowi przygotowują również ekspertyzy dotyczące możliwości powstania szkody w okolicznościach podanych przez ubezpieczającego / poszkodowanego (zarówno w ramach ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, jak i autocasco), co z kolei w przypadku zwalczania patologii jaką jest przestępczość ubezpieczeniowa stanowi istotny element ich działalności, często umożliwiający wykrycie usiłowania popełnienia przestępstwa oszustwa. W ramach swoich kompetencji rzeczoznawcy samochodowi w większości przypadków dokonują również wycen wartości pojazdów, jak również wysokości kosztów napraw uszkodzonych pojazdów, co w konsekwencji ma wpływ na wysokość odszkodowania otrzymanego przez poszkodowanego. 

W trakcie wykonywania ustawowych kompetencji[3], Rzecznik Ubezpieczonych zdiagnozował również, iż niejednokrotnie, gdy spór dotyczy konkretnego stanu faktycznego zdarzają się sytuacje znacznych różnic w opiniach formułowanych przez rzeczoznawców analizujących konkretny stan faktyczny. Ekspertyza rzeczoznawcy przygotowana na zlecenie zakładu ubezpieczeń w kwestii dotyczącej np. wyliczenia wartości kosztów naprawy, znacznie odbiega i różni się od ekspertyzy przygotowanej przez rzeczoznawcę działającego na zlecenie poszkodowanego. Takie rozbieżności w ekspertyzach mają negatywne skutki dla zlecających wykonanie opinii, w tym szczególnie dla poszkodowanych. Przejawiają się one choćby w postaci wydłużenia postępowania, np. poprzez powołanie kolejnego rzeczoznawcy, naliczanie odsetek za zwłokę lub w skrajnych przypadkach konieczność wkraczania na drogę postępowania przed sądem powszechnym, celem dokonania ostatecznych rozstrzygnięć, co w konsekwencji powoduje, iż koszty postępowania likwidacyjnego znacząco wzrastają. W rezultacie dostrzeganych problemów osłabieniu ulega wizerunek i ocena zarówno całego środowiska rzeczoznawców, jak i branży ubezpieczeniowej i motoryzacyjnej.

Profesjonalnie wykonywane opinie i oceny dotyczące zagadnień motoryzacyjnych są potrzebne, tak dla użytkowników samochodów, jak dla zakładów ubezpieczeń, producentów oraz warsztatów naprawczych, jak również dla organów ścigania oraz sądów prowadzących sprawy związane z kolizjami i wypadkami drogowymi. Niezwykle istotna funkcja, jaką pełnią rzeczoznawcy powoduje, iż osoby które zajmują się powyższą działalnością powinny być wybitnej klasy specjalistami, których cechować powinien obiektywizm, rzetelność, solidna wiedza, szczególna staranność, etyka oraz bezstronność, jak również wysokie standardy w prowadzonych badaniach i formułowanych ocenach.

Obecnie obowiązujące przepisy normujące działalność rzeczoznawców samochodowych zostały określone w art. 79a ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym. Zgodnie z powyższym przepisem rzeczoznawcą samochodowym może zostać osoba, która:

-  posiada wyższe wykształcenie;

-  posiada 5-letnią wymaganą praktykę zawodową w dziedzinie związanej z  motoryzacją;

-  posiada prawo jazdy kategorii A, B oraz C1 lub C;

-  nie była karana wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne;

-  posiada certyfikat w zakresie rzeczoznawstwa samochodowego wydany przez jednostkę akredytowaną w polskim systemie akredytacji, oraz

-  została wpisana na listę rzeczoznawców samochodowych.

Normy prawne zawarte w przywołanym wyżej przepisie nie wykluczają z tej działalności osób, które świadczą usługi rzeczoznawców w ramach działalności gospodarczej, w oparciu o ustawę z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej[4] a nie poddały się procedurze certyfikacji, bądź też nie spełniają innych kryteriów przewidzianych ustawą (np. posiadania wyższego wykształcenia, bądź też wykazania 5-letniej praktyki zawodowej w dziedzinie związanej z motoryzacją). Tym samym osoby niespełniające wskazanych wyżej wymagań, mogą wykonywać działalność rzeczoznawczą bowiem w obecnie obowiązujących uregulowaniach brak jest zapisów, zgodnie z którymi tytuł zawodowy rzeczoznawcy samochodowego podlegałby ochronie prawnej. Uregulowania zawarte w ustawie - Prawo o ruchu drogowym nie nakładają również wymogu, aby osoba zajmująca się rzeczoznawstwem samochodowym miała obowiązek zawarcia obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem czynności rzeczoznawstwa samochodowego, choć taki obowiązek obecnie mają liczne grupy zawodowe, jak dla przykładu: rzeczoznawcy majątkowi, pośrednicy w obrocie nieruchomościami, zarządcy nieruchomościami (art. 175, art. 181, art. 186 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami[5]), rzecznicy patentowi (art. 16 ustawy z dnia 11 kwietnia 2001 r. o rzecznikach patentowych[6]), doradcy podatkowi (art. 44 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym[7]), czy też przedsiębiorcy wykonujący działalność gospodarczą w zakresie usług detektywistycznych (art. 24 ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o usługach detektywistycznych[8]). Jeżeli weźmie się pod uwagę liczbę kolizji i wypadków drogowych, oraz wydawanych w związku z tym opinii przez rzeczoznawców samochodowych, znaczenie ekspertyz rzeczoznawczych dla całego procesu likwidacji szkód komunikacyjnych oraz możliwość popełnienia błędu, który może skutkować wystąpieniem szkód, w opinii Rzecznika wymaga to wprowadzenia do sytemu prawnego ubezpieczenia, które kompensowałoby uszczerbki majątkowe wyrządzone przez takie osoby. Powszechnie stosowanym rozwiązaniem dla różnych grup zawodowych jest ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, które jak pokazuje doświadczenie jest jednym z najlepszych instrumentów zabezpieczających przed skutkami błędów potencjalnych zleceniobiorców usług, a więc zarówno przedsiębiorców, jak i konsumentów.

Obecnie obowiązujące przepisy regulujące działalność rzeczoznawców samochodowych nie normują również tak istotnej kwestii, jak odpowiedzialność zawodowa osób wykonywujących ekspertyzy dotyczące rzeczoznawstwa samochodowego. Osoby zajmujące się rzeczoznawstwem samochodowym nie mają również ustawowego obowiązku stałego doskonalenia swoich umiejętności zawodowych.

Reasumując, w ocenie Rzecznika, obecnie obowiązujące unormowania prawne dotyczące działalności rzeczoznawców samochodowych, ze względu na zakres czynności prowadzonych przez rzeczoznawców oraz ich znaczenie zarówno w procesie likwidacji szkód komunikacyjnych, jak również podczas procesów sądowych zarówno cywilnych jak i karnych są zdecydowanie niewystarczające. Mając zatem na uwadze fakt, iż wykonywane przez rzeczoznawców samochodowych opinie dotyczące zagadnień motoryzacyjnych, związane są z interesem oraz ochroną osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia, Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił kompleksową propozycję uregulowania działalności osób zajmujących się rzeczoznawstwem samochodowym wzorując się przy konstruowaniu tych propozycji na unormowaniach regulujących obecnie działalność zawodową rzeczoznawców majątkowych, które są określone w przepisach ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przedstawione propozycje są w ocenie Rzecznika konieczne do wprowadzenia do polskiego ustawodawstwa ze względu na znaczenie opinii i ekspertyz rzeczoznawców samochodowych w trakcie likwidacji szkód komunikacyjnych, rekonstrukcji kolizji oraz wypadków drogowych jak również problemów związanych z patologią jaką jest przestępczość ubezpieczeniowa. Regulacje te są również niezbędne ze względu na odpowiedzialność, jaka ciąży na osobach wykonujących czynności z zakresu: techniki samochodowej, ruchu drogowego w tym rekonstrukcji kolizji i wypadków drogowych oraz wyceny wartości oraz kosztów, jakości i sposobów napraw pojazdów samochodowych. Głównym celem zmian w zakresie nowego uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego jest zatem: podniesienie rangi zawodu rzeczoznawcy samochodowego oraz spowodowanie, aby osoby zajmujące się rzeczoznawstwem samochodowym były wybitnej klasy specjalistami, których cechować będzie obiektywizm, szczególna staranność, etyka, bezstronność oraz wysokie standardy w prowadzonych badaniach i formułowanych ocenach. W konsekwencji zaproponowane rozwiązania mają zatem na celu spowodowanie zobiektywizowania opinii wydawanych przez rzeczoznawców samochodowych, tak aby nie było - jak to jest obecnie obserwowane - tak poważnych rozbieżności w trakcie likwidacji szkód komunikacyjnych, zarówno na etapie prowadzonego postępowania likwidacyjnego przez zakłady ubezpieczeń, jak również na etapie postępowania sądowego.

W szczególności propozycje Rzecznika Ubezpieczonych zakładają, iż rzeczoznawcą samochodowym będzie mogła zostać osoba posiadająca uprawnienia zawodowe nabyte z dniem wpisu do centralnego rejestru rzeczoznawców po spełnieniu określonych wymagań. Zgodnie z propozycją zawartą w art. 79d projektu, uprawnienia rzeczoznawcy samochodowego nadawane byłyby osobie, która:

-  ma obywatelstwo polskie albo obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;

-  zna język polski w zakresie niezbędnym do wykonywania czynności rzeczoznawcy   samochodowego;

-  posiada pełną zdolność do czynności prawnych;

-  posiada wyższe wykształcenie techniczne lub uznane za równorzędne w państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;

-  posiada 5-letnią wymaganą praktykę zawodową w dziedzinie związanej z motoryzacją;

-  posiada prawo jazdy kategorii A, B oraz C1 lub C;

-  nie była prawomocnie skazana za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe;

-  posiada certyfikat w zakresie rzeczoznawstwa samochodowego, wydany przez jednostkę akredytowaną w polskim systemie akredytacji, na okres nie dłuższy niż 5 lat;

-  dokonała opłaty za wpis do centralnego rejestru rzeczoznawców samochodowych.

Tytuł rzeczoznawcy samochodowego podlegałby ochronie prawnej, tym samym tytułem tym mogliby się posługiwać tylko rzeczoznawcy samochodowi wpisani do centralnego rejestru rzeczoznawców (art. 79a ust. 5 projektu). Propozycja zakłada również, aby biegli sądowi wykonujący czynności z zakresu rzeczoznawstwa samochodowego byli powoływani lub ustanawiani spośród osób posiadających uprawnienia zawodowe uzyskane na podstawie ustawy i jednocześnie przewiduje się, iż  rzeczoznawca samochody nie mógłby odmówić pełnienia funkcji biegłego sądowego (art. 79a ust. 6 i 7 projektu). Projekt zmian w ustawie - Prawo o ruchu drogowym zobowiązuje rzeczoznawcę samochodowego do wykonywania czynności rzeczoznawczych zgodnie z zasadami wynikającymi z przepisów prawa oraz standardami zawodowymi. Same zaś standardy zawodowe byłyby ustalane przez organizacje zawodowe rzeczoznawców samochodowych w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw transportu.

Analogicznie jak w obecnie obowiązujących regulacjach dotyczących innych zawodów, projekt ustawy przewiduje zobowiązanie rzeczoznawców samochodowych do ustawicznego doskonalenia swoich kwalifikacji zawodowych (art. 79b ust. 2 projektu).

W ocenie Rzecznika, najlepszym instrumentem ochronnym dla osób korzystających z usług rzeczoznawców, w przypadku popełnienia przez nich błędu będzie możliwość dochodzenia odszkodowania za wyrządzoną szkodę w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Stąd też, pomimo zastrzeżeń prezentowanych przez środowiska naukowe (przedstawianych zarówno podczas konferencji „Nowoczesne rozwiązania w likwidacji szkód komunikacyjnych z perspektywy konsumentów", a także podczas konferencji „Kierunki reformy prawa ubezpieczeń w zakresie ubezpieczeń obowiązkowych", która odbyła się w dniu 21 października 2009 r. w Poznaniu), odnośnie obejmowania nowych grup zawodowych obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej, w ocenie Rzecznika Ubezpieczonych rzeczoznawcy samochodowi powinni zostać zobowiązani do zawarcia obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem czynności związanych z rzeczoznawstwem samochodowym. Należy również wskazać, iż wprowadzenie tego typu zabezpieczenia oczekują również i popierają organizacje rzeczoznawców samochodowych skupionych w Krajowym Porozumieniu Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych. Zakres ubezpieczenia obowiązkowego, termin powstania obowiązku ubezpieczenia oraz minimalną sumę gwarancyjną określałby w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw finansów w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw transportu, po zasięgnięciu opinii Polskiej Izby Ubezpieczeń.

W przedłożonym projekcie ustawy proponuje się również wprowadzenie odpowiedzialności zawodowej dla rzeczoznawców, którzy nie wypełnialiby lub niewłaściwie wypełnialiby obowiązki nakreślone ustawą, tzn. nie prowadziliby swojej działalności zgodnie z zasadami prawa, standardami zawodowymi oraz zasadami etyki zawodowej, nie doskonaliłyby swoich umiejętności zawodowych, czy też nie posiadaliby obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. W takich sytuacjach wobec rzeczoznawcy samochodowego mogą być orzeczone następujące kary dyscyplinarne: upomnienie, nagana, zawieszenie uprawnień zawodowych na okres od 3 miesięcy do 1 roku, pozbawienie uprawnień zawodowych z możliwością ponownego ubiegania się o ich nadanie, pozbawienie uprawnień zawodowych z możliwością ubiegania się o ponowne ich nadanie po upływie 3 lat od dnia ich pozbawienia. Projekt ustawy zakłada również pozbawienie uprawnień zawodowych rzeczoznawcy samochodowego z mocy prawa, z dniem w którym orzeczenie sądu stało się prawomocne w przypadku: utraty pełnej zdolności do czynności prawnych, skazania za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe, sądowego zakazu wykonywania zawodu rzeczoznawcy samochodowego oraz sądowego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie rzeczoznawstwa samochodowego.

Postępowanie z tytułu odpowiedzialności zawodowej, wszczynałby minister właściwy do spraw transportu i po wszczęciu postępowania minister przekazywałby sprawę do Komisji Odpowiedzialności Zawodowej w celu przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Na podstawie wyników postępowania wyjaśniającego, minister właściwy do spraw transportu w drodze decyzji orzekałby o zastosowaniu jednej z kar dyscyplinarnych wymienionej powyżej albo o umorzeniu postępowania z tytułu odpowiedzialności zawodowej. Proponuje się również, aby wykonanie decyzji następowało w ciągu 14 dni od dnia, w którym bezskutecznie upłynął termin do wniesienia skargi na decyzję do sądu administracyjnego.

Zgodnie z propozycją, Komisję Odpowiedzialności Zawodowej powołuje i odwołuje w drodze zarządzenia minister właściwy do spraw transportu. W skład Komisji wchodziłyby również osoby wskazane przez organizacje zawodowe rzeczoznawców samochodowych. Sposób i tryb przeprowadzenia postępowania z tytułu odpowiedzialności zawodowej, sposoby ustalania i rodzaje kosztów tego postępowania, organizację Komisji Odpowiedzialności Zawodowej, regulamin jej działania, a także wysokość wynagrodzenia członków Komisji określałby w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw transportu.

Ostatnia cześć projektu ustawy dotycząca nowelizacji ustawy - Prawo o ruchu drogowym przewiduje również kary, które nakładane byłyby w trybie przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. W szczególności penalizowane byłyby przypadki prowadzenia bez uprawnień zawodowych działalności zawodowej w zakresie rzeczoznawstwa samochodowego oraz działania przedsiębiorcy, który powierzałby wykonywanie czynności związanych z rzeczoznawstwem osobom nieposiadającym uprawnień zawodowych.

Projekt zakłada również w przepisach przejściowych, odpowiednio długi okres czasu (12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy) na dostosowanie się - przez rzeczoznawców wpisanych zgodnie z obecnie obowiązującą ustawą na listę rzeczoznawców samochodowych - do wymagań określonych w projekcie. Propozycje zapisów przejściowych zawarte w projekcie dotyczące biegłych sądowych, mają na celu zapobieżenie ewentualnemu utrudnieniu i wydłużeniu trwających przed wejściem i po wejściu w życie ustawy procesów sądowych (zarówno cywilnych jak i karnych), w ramach których sądy zleciły sporządzenie stosownych ekspertyz. Stąd też właśnie propozycja, aby osoby ustanowione i wpisane przed dniem wejścia w życie ustawy na listę biegłych sądowych mogły prowadzić działalność bez uprawnień zawodowych, przez okres 2 lat od dnia wejścia w życie ustawy. Ponadto w projekcie proponuję się w stosunku do osób wpisanych na listę rzeczoznawców samochodowych na mocy obecnie obowiązującej ustawy, aby wymóg posiadania wyższego wykształcenia technicznego konieczny do zdobycia uprawień zawodowych nie musiał być spełniony, jeżeli osoba taka wykonywała działalność w zakresie rzeczoznawstwa samochodowego przez okres dłuższy niż 5 lat.

Należy również wskazać, iż z inicjatywy Krajowego Porozumienia Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych, w dniu 8 września 2009 r., w siedzibie Rzecznika Ubezpieczonych doszło do spotkania ze środowiskiem rzeczoznawców, które związane było z przedstawioną propozycją zmian w ustawie - Prawo o ruchu drogowym oraz ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[9]. Na wspomnianym wyżej spotkaniu środowisko rzeczoznawców samochodowych bardzo pozytywnie oceniło propozycję uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego, jako dalsze podniesienie rangi i kompetencji tytułu „rzeczoznawca samochodowy" jako zawodu określonego w ustawie - Prawo o ruchu drogowym. W szczególności środowisko rzeczoznawców podkreśliło zwrócenie w projekcie ustawy na konieczność wprowadzenia ochrony prawnej tytułu zawodowego „rzeczoznawca samochodowy" przy jednoczesnym zwiększeniu odpowiedzialności za sporządzenie opinii i ekspertyz. Krajowe Porozumienie Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych skupiające 6 największych organizacji rzeczoznawczych w Polsce, przedstawiając swoją opinię dotyczącą przedmiotowego projektu, przedstawiło również swoje uwagi[10]. W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych przedstawione przez rzeczoznawców propozycje, po dokonaniu niewielkich korekt legislacyjnych zasługują na akceptację, z zastrzeżeniem uwagi dotyczącej wykreślenia zdania drugiego w projektowanym art. 79d ust. 1 pkt. 1 ustawy - Prawo o ruchu drogowym. Wydaje się bowiem, iż zaakceptowanie tej propozycji mogłoby skutkować, niezgodnością zapisu z prawem wspólnotowym, m.in. dyrektywą 73 / 148 dotyczącą zniesienia ograniczeń przepływu i pobytu na terenie Wspólnoty obywateli państw członkowskich w zakresie wykonywania przedsiębiorczości i świadczenia usług oraz dyrektywą 2005 / 36 / WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych[11].

Geneza, cele oraz propozycje zmian w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK

     Propozycje legislacyjne przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych, poza uregulowaniem zawodu rzeczoznawcy samochodowego zakładają również zmiany w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. Genezą przedstawienia propozycji zmian zapisów w wyżej wymienionej ustawie, było poprawienie pozycji poszkodowanego w procesie likwidacji szkody w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, który w odróżnieniu od rozwiązań przyjętych w innych państwach europejskich, w polskim modelu procesu likwidacji szkód komunikacyjnych ma wyjątkowo słabą pozycję. Model procesu likwidacji szkód komunikacyjnych zakłada, iż ubezpieczyciel, prowadząc tzw. postępowanie likwidacyjne zmierzające do ustalenia stanu faktycznego zdarzenia, zasadności zgłoszonych roszczeń i wysokości odszkodowania, de facto w sposób jednostronny ustala wysokość swojego zobowiązania opierając się na wycenach i analizach faktycznych i prawnych sporządzonych przez pracowników działów likwidacji szkód komunikacyjnych, co potencjalnie może powodować konflikt interesów. Podczas typowego przebiegu likwidacji szkody komunikacyjnej w ramach obowiązkowego ubezpieczenia OC sprawcy szkody, poszkodowany w praktyce pozbawiony jest pomocy eksperckiej, a nierzadko wstępuje w spór z profesjonalistą - zakładem ubezpieczeń - dysponującym szerokim zapleczem zarówno finansowym, jak i kadrowym. Poszkodowany pozbawiony takiej pomocy, np. niezależnego rzeczoznawcy, niejednokrotnie nie ma możliwości zweryfikowania ustaleń, czy też wycen sporządzonych przez zakład ubezpieczeń, w szczególności w sytuacji, kiedy odszkodowanie ustalane jest według cen części zamiennych i usług, czyli tzw. metodą kosztorysową. Stąd też, analizując skargi kierowane do Rzecznika Ubezpieczonych, coraz częściej zauważalna jest konieczność wprowadzenia do procesu likwidacji szkód komunikacyjnych, niezależnego, obiektywnego w ocenach podmiotu, który bezstronnie mógłby opiniować lub proponować ustalenia dotyczące wysokości odszkodowania w zakresie dotyczącym uszkodzenia lub zniszczenia pojazdu. Pewnym wzorem do naśladowania, może być model niemiecki procesu likwidacji szkody, gdzie poszkodowany dochodzący odszkodowania w ramach ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ma możliwość do zwrócenia się na koszt sprawcy szkody (de facto zakładu ubezpieczeń w ramach jego odpowiedzialności gwarancyjnej) do niezależnego rzeczoznawcy samochodowego, który w imieniu poszkodowanego sporządzi ocenę techniczną i kosztorys naprawy. Wówczas rola ubezpieczyciela nie polega na jednostronnym ustalaniu swoich własnych zobowiązań, ale wypłaceniu odszkodowania, oczywiście po dokonanej analizie ekspertyzy, w oparciu o opinię niezależnego, obiektywnego i profesjonalnego podmiotu. Na marginesie należy również wskazać, iż w niemieckim modelu likwidacji szkód komunikacyjnych w ramach ubezpieczenia OC sprawcy szkody, poszkodowanemu przysługuje również zwrot nakładów finansowych na pomoc prawną przy formułowaniu roszczeń ponoszoną przez poszkodowanego jeszcze na etapie przedsądowym.

     Jednocześnie wraz z przedstawionymi propozycjami dotyczącymi uregulowania zawodu rzeczoznawcy samochodowego, w celu usprawnienia i uporządkowania procesu likwidacji szkód komunikacyjnych, Rzecznik Ubezpieczonych zaproponował wprowadzenie do polskiego systemu prawa rozwiązań dających poszkodowanemu możliwość skorzystania z usług niezależnego eksperta oraz obowiązku pokrywania przez zakłady ubezpieczeń kosztów ponownych „weryfikacyjnych" opinii rzeczoznawców samochodowych.

Rzecznik Ubezpieczonych, formując swoje propozycje legislacyjne kierował się również wytycznymi płynącymi z orzecznictwa Sądu Najwyższego, w szczególności tezą zawartą w uchwale SN z dnia 18 maja 2004 r.[12], w której Sąd stwierdził, iż odszkodowanie przysługujące z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów może - stosownie do okoliczności sprawy - obejmować także koszty ekspertyzy wykonanej na zlecenie poszkodowanego. SN podkreślił, że pojęcie szkody ubezpieczeniowej, gdy podstawą odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń jest umowa odpowiedzialności cywilnej, jest tożsame z pojęciem szkody zawartym w art. 361 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny[13]. Do zakresu takiej szkody, według ugruntowanego stanowiska doktryny[14] i orzecznictwa[15], wchodzą wydatki i koszty związane ze zdarzeniem wywołującym szkodę, np. koszty holowania uszkodzonego pojazdu do warsztatu naprawczego, koszty parkowania uszkodzonego pojazdu, uzasadnione okolicznościami zdarzenia wydatki poniesione w związku z prowadzoną akcją ratowniczą, koszty dojazdów poszkodowanego do warsztatu naprawczego. Ocena czy poniesione koszty ekspertyzy sporządzonej na zlecenie poszkodowanego w postępowaniu przesądowym są objęte odszkodowaniem przysługującym od ubezpieczyciela z umowy odpowiedzialności cywilnej, musi być dokonana przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, a w szczególności uzależniona jest od ustalenia, czy zachodzi normalny związek przyczynowy pomiędzy poniesieniem tego wydatku a wypadkiem, oraz czy poniesienie tego kosztu było obiektywnie uzasadnione i konieczne także w kontekście ułatwienia określenia prawidłowo konkretnego ubezpieczyciela, jak i ułatwienia zakładowi ubezpieczeń ustalenia okoliczności wypadku i rozmiarów szkody. „W sytuacji gdy zakład ubezpieczeń kwestionuje zasadność wypłaty odszkodowania, poszkodowany niejako zmuszony jest do poparcia swoich roszczeń opinią rzeczoznawcy. Koszt jej sporządzenia jest stratą w majątku poszkodowanego, która pozostaje w związku przyczynowym z działaniem sprawcy polegającym na spowodowaniu kolizji drogowej i zaniechaniu zakładu ubezpieczeń polegającym na odmowie wypłaty odszkodowania"[16].

Przed przedstawieniem szczegółowych propozycji związanych z ustawą o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK, należy wyjaśnić jakimi przesłankami kierował się Rzecznik Ubezpieczonych, ograniczając się tylko do obowiązkowych ubezpieczeń OC posiadaczy pojazdów mechanicznych z pominięciem uregulowań w zakresie dobrowolnych ubezpieczeń autocasco.

Po pierwsze należy wskazać, iż umowa ubezpieczenia autocasco jest umową dobrowolną. Zawarcie umowy oznacza przystąpienie do warunków umowy, jakie dany zakład ubezpieczeń określił we wzorcu - ogólnych warunkach ubezpieczenia autocasco pojazdów (o.w.u. AC), których tekst jest integralną częścią umowy. Ogólne warunki ubezpieczenia określają, co jest przedmiotem ubezpieczenia, jaki jest zakres ubezpieczenia i jakie są wyłączenia, sposób zawierania umowy, zakres i czas trwania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, prawa i obowiązki stron umowy, oraz sposób ustalania odszkodowań. Korzystający z ubezpieczenia autocasco przed jej zawarciem powinien otrzymać również wzorzec umowy - tekst ogólnych warunków umowy. Obowiązująca w polskim prawie cywilnym zasada swobody umów (art. 353¹ k.c.) pozwala na wprowadzenie do treści o.w.u. AC takich ograniczeń, jakie strony umowy zaakceptują i jakie nie są sprzeczne z ogólnie obowiązującymi przepisami prawa, dobrymi obyczajami i istotą danego ubezpieczenia.

Zawierane przez poszczególne zakłady ubezpieczeń umowy ubezpieczenia autocasco zawierają różnorakie zasady ustalania wyceny wysokości szkody, odmienne również w zależności od wykupionego wariantu ubezpieczenia (np. ustalenie wysokości odszkodowania następuje w oparciu o: ceny materiałów i nieoryginalnych części zamiennych o porównywalnej jakości, o których mowa w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień wertykalnych w sektorze pojazdów samochodowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję; cen części zamiennych zakwalifikowanych do wymiany pochodzących z baz producentów i oficjalnych importerów pojazdów; cen części zamiennych zakwalifikowanych do wymiany pochodzących z baz producentów i oficjalnych importerów pojazdów ale pomniejszonych w zależności od okresu eksploatacji pojazdu, itp.).

Po drugie, należy zauważyć, iż w przypadku wypłaty odszkodowania w ramach umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, osoba która dochodzi roszczenia jest osobą poszkodowaną na skutek deliktu wyrządzonego przez osobę sprawcy. Z tych zasadniczych względów relacje odszkodowawcze pomiędzy poszkodowanym - sprawcą (ponoszącym odpowiedzialność gwarancyjną zakładem ubezpieczeń) są różne od relacji pomiędzy stronami umowy: ubezpieczonym - a zakładem ubezpieczeń świadczącym ochronę w ramach dobrowolnej umowy ubezpieczenia autocasco.

W związku z powyższym, z uwagi na dobrowolność umów ubezpieczenia autocasco oraz różnorodną treść zawieranych umów, w ocenie Rzecznika zaproponowane rozwiązania w projekcie ustawy o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK są trudne do implementacji w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej i mogłyby stanowić asumpt dla argumentów o nieuzasadnionej ingerencji ustawodawcy w zasadę swobody kształtowania umów.

W szczególności zatem, propozycja legislacyjna Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 14 maja 2009 r. zakładała dodanie art. 36b w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. Zgodnie z jego treścią odszkodowanie przysługujące z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmowałoby również koszty ekspertyzy rzeczoznawcy samochodowego wykonanej na zlecenie poszkodowanego, jeżeli wycena wartości pojazdu mechanicznego przed zdarzeniem, wartości jego pozostałości po szkodzie, bądź też kosztów naprawy, określona w tej zleconej opinii, różniłaby się o więcej niż 10% w stosunku do ustaleń dokonanych przez zakład ubezpieczeń. Rzecznik proponował również, aby odszkodowanie obejmowało także koszty ekspertyzy rzeczoznawcy samochodowego wykonanej na zlecenie poszkodowanego, w sytuacji kiedy jej wykonanie było istotne dla ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń lub jeżeli miało wpływ na zmianę stanowiska zakładu ubezpieczeń. W sytuacji, kiedy zakład ubezpieczeń będzie kwestionował prawidłowość ustaleń dokonanych przez rzeczoznawcę samochodowego działającego na zlecenie poszkodowanego, zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych to właśnie ubezpieczyciel powinien wykazać te nieprawidłowości i na nim powinien spoczywać ciężar dowodu (propozycja brzmienie - art. 36b ust. 3 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK). 

Zgodnie z ogólną regułą dowodową wynikającą z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Jednakże wszakże w ustawodawstwie polskim, funkcjonują odstępstwa od zasady wyrażonej w art. 6 k.c., czyli ustawowe zwolnienie z dowodzenia poprzez m.in. domniemania prawne lub też w drodze tzw. odwrócenia ciężaru dowodu. Dla przykładu art. 471 k.c. przewiduje rozłożenie ciężaru dowodu na każdą ze stron - wierzyciela oraz dłużnika. W szczególności dłużnik może wykazać, iż niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Komentowany przepis kodeksu cywilnego uzależnia zatem egzonerację dłużnika od obalenia domniemania prawnego, że uchybienie w spełnieniu zobowiązania jest następstwem obciążających dłużnika okoliczności. Innym przykładem odwrócenia ciężaru dowodu funkcjonującym w prawodawstwie jest norma prawna zawarta w art. 13 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym[17], zgodnie z którą: ciężar dowodu prawdziwości oznaczeń lub informacji umieszczonych na towarach albo ich opakowaniach lub wypowiedzi zawarte w reklamie spoczywa na osobie, której zarzuca się czyn nieuczciwej konkurencji związany z wprowadzeniem w błąd. W uzasadnieniu do wskazanej wyżej ustawy, projektodawca, argumentując zasadność przyjętego rozwiązania wskazywał, iż: wprowadzenie rozwiązania, o którym mowa w art. 13, miało na celu ułatwienie konsumentom korzystania z instrumentów ochronnych przewidzianych w projekcie ustawy. Odwrócenie ciężaru dowodu w przypadku praktyk wprowadzających w błąd uznaje się za celowe. Wielokrotnie bowiem udowodnienie przez konsumenta faktu, że dana praktyka rynkowa jest nieuczciwa, np. w przypadku podważenia wiarygodności twierdzeń zawartych w reklamie bądź w oznaczeniu produktu, jest w praktyce niemożliwe, a co najmniej wysoce utrudnione. Konsument musiałby udowadniać, że produkt nie posiada właściwości, o których zapewniał przedsiębiorca przez przeprowadzenie bardzo drogich badań lub ekspertyz na produkcie. Natomiast nie wydaje się, że przeprowadzenie dowodu co do prawdziwości takich twierdzeń rodzi nadmierne uciążliwości po stronie przedsiębiorcy[18].

Rzecznik Ubezpieczonych proponując rozwiązanie legislacyjne, w którym ciężar dowodu wykazania nieprawidłowości ustaleń dokonanych w ekspertyzach sporządzonych przez rzeczoznawcę samochodowego na zlecenie poszkodowanego spoczywałby na zakładzie ubezpieczeń, kierował się zatem następującymi przesłankami:

• osoba, która dochodzi roszczenia w ramach umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest osobą poszkodowaną na skutek deliktu wyrządzonego przez osobę sprawcy;
• poszkodowany powinien mieć prawo do uzyskania fachowej pomocy przy formułowaniu swego roszczenia i weryfikacji ustaleń dokonanych przez zakład ubezpieczeń;
• dowód jaki przedstawi poszkodowany będzie miał formę opinii, ekspertyzy  sporządzonej przez niezależnego rzeczoznawcę samochodowego ponoszącego odpowiedzialność zawodową oraz cywilną;
• należy zapewnić ochronę strony słabszej, którą w relacjach poszkodowany - ubezpieczyciel, jest ten pierwszy;
• zakład ubezpieczeń jako profesjonalista dysponuje odpowiednim zapleczem finansowo - technicznym, który umożliwia wykazanie nieprawidłowości ustaleń dokonanych przez rzeczoznawcę samochodowego, jeżeli takowe wystąpią.

Reasumując zatem, w ocenie Rzecznika Ubezpieczonych odwrócenie ciężaru dowodu przewidziane w art. 36b ust. 3 projektu należy uznać za celowe i jednocześnie nie rodzące po stronie przedsiębiorcy - zakładu ubezpieczeń nadmiernych uciążliwości.

Ponadto propozycja Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 14 maja 2009 r., zakładała również zmiany w art. 13 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK jako konsekwencję propozycji zawartej w art. 36b projektu.

Propozycje zmian legislacyjnych w odniesieniu do ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych UFG i PBUK zawierające wariantowe propozycje wykorzystania niezależnych rzeczoznawców samochodowych w procesach likwidacji szkód komunikacyjnych

Przedstawiając wskazane wyżej propozycje zmian, Rzecznik Ubezpieczonych wskazywał na potrzebę przeprowadzenia dyskusji oraz zebrania opinii na powyższy temat wszystkich zainteresowanych środowisk, zarówno zrzeszających rzeczoznawców, przedsiębiorców zajmujących się naprawą pojazdów mechanicznych, ubezpieczycieli, przedstawicieli administracji rządowej, organizacji, stowarzyszeń konsumentów, jak również innych podmiotów zainteresowanych omawianą problematyką. Przedstawione przez Rzecznika propozycje zmian spowodowały burzliwą reakcje rynku, czego wyrazem było m.in. spotkanie Rzecznik Ubezpieczonych Haliny Olendzkiej z Prezesem Polskiej Izby Ubezpieczeń Grzegorzem Prądzyńskim, w trakcie którego dyskutowano o omawianej propozycji legislacyjnej. Projekt Rzecznika Ubezpieczonych, stał się również przedmiotem prac Grupy Roboczej ds. Przeglądu Regulacji Prawa Ubezpieczeń Gospodarczych powołanej w ramach Rady Rozwoju Rynku Finansowego działającej przy Ministrze Finansów na posiedzeniu w dniu 22 września 2009 r. Na spotkaniu oprócz przedstawicieli Rzecznika Ubezpieczonych, obecni byli przedstawiciele Polskiej Izby Ubezpieczeń, Stowarzyszenia ProMotor, Komisji Nadzoru Finansowego, Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego oraz Krajowego Porozumienia Stowarzyszeń Rzeczoznawców Samochodowych. Podczas posiedzenia przedstawiciele PIU, UFG oraz Stowarzyszenia ProMotor zgłosili uwagi, które zostały przesłane również do Biura Rzecznika Ubezpieczonych[19]. Dotyczyły one m.in. propozycji kształtu przepisów zawartych w art. 13 i 36b ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. W szczególności zostało podniesione, iż proponowane brzmienie art. 13 tej ustawy może być niezgodne z ogólną zasadą ustalenia przez zakład ubezpieczeń prawa do otrzymania świadczenia ubezpieczeniowego; w szczególności mogą powstać wątpliwości czy zakład ubezpieczeń będzie miał możliwość odmowy spełniania świadczenia wobec osoby występującej z roszczeniem, jeżeli przedstawi ona ekspertyzę rzeczoznawcy samochodowego. Podnoszone były również wątpliwości dotyczące konieczności pokrywania przez zakłady ubezpieczeń kosztów ekspertyz wykonywanych przez rzeczoznawców samochodowych na zlecenie poszkodowanych.

W związku z powyższym, w nawiązaniu do ustaleń z posiedzenia Grupy Roboczej z dnia 22 września 2009 r., Rzecznik Ubezpieczonych w dniu 30 listopada 2009 r. przedstawił w kilku wariantach propozycje wykorzystania niezależnych rzeczoznawców samochodowych w procesie likwidacji szkód komunikacyjnych poprzez zmiany w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK. Przy formułowaniu wariantowych propozycji Rzecznik Ubezpieczonych wykorzystał wnioski oraz propozycje przedstawione w opinii prawnej M. Orlickiego do pierwotnego projektu Rzecznika[20].

            Rzecznik Ubezpieczonych w odniesieniu do ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK przedstawił dwie propozycje, w ramach których zostały przedstawione szczegółowe wariantowe legislacyjne uregulowania.

Propozycja pierwsza jest zdecydowanie szersza bowiem zakłada, że poszkodowanemu przysługuje zwrot wszelkich poniesionych kosztów, ponoszonych przez poszkodowanego w trakcie dochodzenia uzasadnionych roszczeń. Uzasadniając tę propozycję, Rzecznik w piśmie kierowanym do Sekretariatu Rady Rozwoju Rynku Finansowego wskazał, iż poszkodowany powinien mieć zagwarantowane prawo do uzyskania pomocy w dochodzeniu roszczeń oraz weryfikacji ustaleń dokonanych przez osobę odpowiedzialną za szkodę i ubezpieczyciela świadczącego ochronę w ramach ubezpieczenia OC. W sytuacji, gdy zakład ubezpieczeń kwestionuje zasadność wypłaty odszkodowania, poszkodowany niejako zmuszony jest do poparcia swoich roszczeń opinią biegłego, czy też eksperta dysponującego fachową specjalistyczną wiedzą. Koszt jej sporządzenia jest stratą w majątku poszkodowanego, która pozostaje w związku przyczynowym z działaniem sprawcy czynu, który spowodował szkodę i zaniechaniu zakładu ubezpieczeń polegającym na odmowie wypłaty całości, bądź też części należnej kwoty odszkodowania.

Rzecznik Ubezpieczonych jest zdania, iż koszty opinii przedsądowych (nie tylko opinii sporządzonych przez rzeczoznawców samochodowych), powinny podlegać kompensacji w sytuacji, kiedy poniesienie tego kosztu było obiektywnie uzasadnione i konieczne zarówno w kontekście ułatwienia zakładowi ubezpieczeń ustalenia okoliczności wypadku i rozmiarów szkody oraz uzasadnienia i poparcia swoich roszczeń w przypadku kwestionowania przez zakład ubezpieczeń zasadności wypłaty całości, bądź też części kwoty odszkodowania. Pierwszy wariant propozycji zakłada w szczególności, iż ciężar dowodu na okoliczność, że poniesienie kosztów opinii, ekspertyzy czy wyceny było celowe dla ustalenia okoliczności wypadku lub rozmiarów szkody albo wykazania zasadności i wysokości dochodzonych roszczeń, spoczywa na poszkodowanym. W drugim wariancie natomiast, ciężar dowodu wykazania braku celowości sporządzenia ekspertyz został przeniesiony na zakład ubezpieczeń. Ponadto wariant drugi zakłada zwrot wszelkich kosztów poniesionych przez poszkodowanego jeżeli były one celowe dla ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, okoliczności wypadku lub rozmiaru szkody, natomiast wariant pierwszy wskazuje, iż zakład ubezpieczeń będzie obowiązany do zwrotu kosztów opinii, ekspertyz lub wycen sporządzonych na zlecenie poszkodowanego, jeżeli ich poniesienie było celowe dla ustalenia okoliczności wypadku lub rozmiarów szkody.

Ponadto inspiracją do sformułowania takiej propozycji były wnioski płynące z wystąpienia M. Orlickiego na międzynarodowej konferencji „Nowoczesne rozwiązania w likwidacji szkód komunikacyjnych z perspektywy konsumentów", a także jego opinia, w której, posiłkując się przemyśleniami M. Kalińskiego[21] wskazał, iż konieczność formułowania roszczenia odszkodowawczego i specjalistycznej weryfikacji oferty odszkodowania są następstwem wyrządzonej szkody, dlatego też ich koszty powinny być pokryte przez osobę odpowiedzialną lub przez ubezpieczyciela OC.

Propozycja druga, która została przedstawiona przez Rzecznika Ubezpieczonych w trzech wariantach nawiązuje do pierwotnej propozycji Rzecznika. Mianowicie nakłada na zakład ubezpieczeń obowiązek zwrotu kosztów ekspertyzy wykonanej na zlecenie poszkodowanego przez rzeczoznawcę samochodowego, jeżeli jej wykonanie było celowe, potrzebne lub istotne dla ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, okoliczności wypadku lub rozmiaru szkody. Wprowadzenie takiej regulacji w opinii Rzecznika byłoby pierwszym krokiem w kierunku zobiektywizowania przede wszystkim wyceny wartości szkody, ale także innych ustaleń zakładu ubezpieczeń w ramach postępowania likwidacyjnego, jak ustalenie okoliczności i przebiegu wypadku (stanu faktycznego), a tym samym odpowiedzialności co do zasady.

Propozycja ta stanowi więc zalążek do stworzenia w Polsce systemu niezależnej wyceny szkody przez profesjonalne podmioty wzorem rozwiązań przyjętych w wielu innych państwach UE. W ocenie Rzecznika, wprowadzenie takiej regulacji wpłynie korzystnie na sytuację poszkodowanego, który będzie mógł w razie wątpliwości odnośnie stanowiska zakładu ubezpieczeń skorzystać z opinii weryfikującej owe stanowisko przez niezależnego rzeczoznawcę - nie będzie się tak działo w każdym przypadku, gdyż po jego stronie istnieje zagrożenie poniesienia kosztów takiej opinii w sytuacji, gdy będzie ona zbieżna z ustaleniami zakładu ubezpieczeń.

Przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych propozycje staną się wkrótce przedmiotem dyskusji na posiedzeniu Grupy Roboczej i należy mieć nadzieję, iż w gronie fachowców i przedstawicieli administracji rządowej oraz samorządu rzeczoznawców samochodowych przy pełnym konsensusie, uda się wypracować propozycje rozwiązań, które będą korzystne przede wszystkim dla konsumentów (poszkodowanych), ale również dla całej branży ubezpieczeniowej.

Mgr Bartłomiej Chmielowiec, Biuro Rzecznika Ubezpieczonych

Summary of the article

Legislative proposal of the Polish Insurance Ombudsman concerning car experts and changes recently introduced into liquidation proceedings of damage occurring in road accidents; origin, goals, legislative model

            Legislative proposal of the Insurance Ombudsman pertains to two substantial issues. Firstly, according to the Insurance Ombudsman, legal provisions included in the Traffic Law rules, also regulating the work of car experts, are insufficient especially in the context of the importance and scope of  car experts' work. Generally, the project aims to encourage car experts to improve their qualifications which will assure that opinions given by them are objective, thorough and characterized by high standards of investigation and evaluation with simultaneous obligation to take responsibility for opinions and evaluations provided. Among the basic assumptions of the Insurance Ombudsman's proposal are: car expertise as an occupation performed by a natural person included in central register of car experts,  professional title car expert should be protected by law, court experts should be appointed among experts registered, car experts should be obliged to have third party liability insurance, they should also be obliged to constantly improve their qualifications and fulfill their duties in compliance with law, professional standards and work ethics. The project underscores also that car experts who fail to fulfill or neglect their statutory duties should take legal responsibility for committed  mistakes.

            Secondly, this legislative proposal aims at improving the situation of aggrieved party in the whole process of damage liquidation on the basis of motor third party liability insurance. Thereupon, the  Insurance Ombudsman suggests to introduce such solutions that will give the aggrieved party a possibility to ask an independent car expert for opinion and assure that the insurance company will cover the costs of "opinion's verification" in case it is deemed purposeful and vivid in determining the liability of the insurance company, accident circumstances or the scope of  damage.

            Amendments suggested by the Insurance Ombudsman to be introduced to Act on Obligatory Insurance, Insurance Guarantee Fund and Polish Motor Insurers' Bureau is a step forward in creating system of independent valuation of property loss and undoubtedly strengthen the position of aggrieved party in an insurance dispute introducing a possibility to ask an independent and professional entity for the opinion.

[1] Tekst jedn. Dz.U. z 2005 r., nr 108, poz. 908 z późn. zm.

[2] Propozycja zakłada również  zmiany w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1152 z późn. zm.) oraz ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., nr 11, poz. 66).

[3] Rozpatrywanie skarg w indywidualnych sprawach kierowanych do Rzecznika Ubezpieczonych - art. 20 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1153 z późn. zm.).

[4] Tekst jedn. Dz. U. z 2007 r., nr 155, poz. 1095 z późn. zm.

[5] Tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., nr 261, poz. 2603.

[6] Dz. U. z 2001 r., nr 49, poz. 509 z późn. zm.

[7] Tekst jedn. Dz. U. z 2008 r., nr 73, poz. 443.

[8] Dz. U. z 2002 r., nr 12, poz. 110 z późn. zm.

[9] Dalej: ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK.

[10] Pismo z dnia 3 września 2009 r., znak: 336 / 09.

[11] Dz. U. UE.L. z 2005 r., nr 255, s. 22.

[12] Orzeczenie SN z dnia 18 maja 2004 r. (III CZP 24 / 04, OSNC 2005 / 7-8 / 117).

[13] Dz. U. z 1964 r., nr 16, poz. 93 z późn. zm.; dalej: k.c.

[14] Por. A. Szpunar, Odszkodowanie za szkodę majątkową. Szkoda na mieniu i osobie, Branta, Bydgoszcz 1998, s. 33; W. Warkałło, Odpowiedzialność odszkodowawcza. Funkcje, rodzaje, granice, PWN, Warszawa 1962, s. 84; A. Wąsiewicz, M. Orlicki, Koszt usługi likwidacji szkody jako element odszkodowania z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, Prawo Asekuracyjne 1999, nr 3, s. 7 i nast.

[15] Por. Orzeczenia SN z dnia 2 września 1975 r. (I CR 505 / 75, LEX nr 7747); z dnia 16 maja 2002 r. (V CKN 1273 / 00, LEX nr 55515), z dnia 7 sierpnia 2003 r. ( IV CKN 387 / 01, LEX 141410).

[16] Ewa Tomaszewska, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2004 roku, GSP - Przegląd Orzecznictwa 2006 / 1 / 9-t. 1.

[17] Dz. U. z 2007 r., nr 171, poz. 1206.

[18] Rządowy projekt ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, druk sejmowy nr 1682, http: // orka.sejm.gov.pl / proc5.nsf / opisy / 1682.htm.

[19] Pismo PIU z dnia 18 września 2009 r., znak: PIU-1302 / 2009.

[20] M. Orlicki, Opinia prawna z dnia 3 listopada 2009 r.

[21] M. Kaliński, (w:) A. Olejniczak (red.), System Prawa Prywatnego, Prawo zobowiązań - część ogólna, t. VI, C.H. Beck, Warszawa 2009, s. 114.