Dariusz Fuchs

Niedopuszczalność zastosowania art. 384¹ k.c. do umowy ubezpieczenia wobec wejścia w życie art. 805 § 4 k.c.

Uwagi wstępne

W procesie ewolucji polskiego prawa ubezpieczeń gospodarczych można wyznaczyć kilka dat, które stanowią zarazem symboliczne cezury dla rozwoju prawa konsumenckiego, np. rok 1996 (utworzenie urzędu Rzecznika Ubezpieczonych), rok 2000 (wejście w życie ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów i odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny)[1]. Zarazem biorąc pod uwagę ścisły związek pomiędzy rozwojem wspólnotowego prawa ubezpieczeń gospodarczych a polityką konsumencką, czego najlepszym przykładem są tzw. orzeczenia koasekuracyjne,[2] można przyjąć, iż także na płaszczyźnie prawa europejskiego wzajemne przenikanie oraz oddziaływania są nieprzypadkowe, ze względu na powszechnie dostrzeganą potrzebę ochrony interesów konsumenta, szczególnie w usługach finansowych, w tym ubezpieczeniowych. Powyżej przywołane zależności dotyczą nie tylko prawa materialnego, ale także ważkiego dla praktyki funkcjonowania rynku (zarówno krajowego jak i wspólnotowego) zagadnienia właściwości sądowej,[3] co także oznacza  w tym ostatnim przypadku obowiązywanie odrębnego reżimu prawnego w odniesieniu do sporów wynikających z umowy ubezpieczenia oraz sporów konsumenckich.

Znaczenie definicji konsumenta z art. 22¹ k.c. wobec zakresu zastosowania poprzednio obowiązującego   art. 384 § 5 k.c.

W nawiązaniu do powyższego, w sferze rodzimego prawa materialnego, na szczególną uwagę zasługuje również 25 września 2003 roku, tj. data wejścia w życie kiedy to wszedł w życie, w księdze pierwszej kodeksu cywilnego[4] przepis zawierający definicję konsumenta (art. 22 ¹ k.c.)[5]. Artykuł 22¹ k.c. jest wprawdzie kolejną próbą ustawowej definicji konsumenta[6] (vide: poprzednio obowiązujący w tej materii art. 384 § 3 k.c.), ale stanowiącą o ważkich dla teorii i praktyki odmiennościach wobec stanu dotychczas obowiązującego, chociażby ze względu na ograniczenie zakresu podmiotowego definicji wyłącznie do osoby fizycznej a także, co jest równie istotne, z powodu rezygnacji w treści definicji normatywnej konsumenta z kryterium rozgraniczającego sferę obrotu konsumenckiego od obrotu handlowego sensu stricto i szerzej: obrotu niekonsumenckiego, tj. faktu zawarcia (lub nie) umowy z przedsiębiorcą w celu niezwiązanym bezpośrednio z działalnością gospodarczą, jak w poprzednim stanie prawnym stanowił art. 384 § 3 kodeksu cywilnego.[7] W to miejsce wprowadzono pojęcie czynności prawnej, której dokonuje osoba fizyczna poza bezpośrednim zakresem działalności gospodarczej lub zawodowej.

Zasadniczo równolegle w stosunku do prac legislacyjnych, których efektem było wprowadzenie definicji konsumenta do księgi pierwszej kodeksu cywilnego, trwały prace nad tzw. pakietem ustaw ubezpieczeniowych[8], z ustawą o działalności ubezpieczeniowej (dalej: ustawa ubezpieczeniowa) na czele. Właśnie w art. 233 ustawy ubezpieczeniowej zawarto katalog zmian do k.c., które można uznać za „małą" nowelizacją przepisów o umowie ubezpieczenia. Między innymi, na mocy tego artykułu dodano do art. 384 k.c. § 5, który wprawdzie nie wniósł innowacji do samej definicji konsumenta ale zasadniczo zmienił zakres podmiotowy zastosowania norm o charakterze ochronnym, przewidzianych pierwotnie przez rodzimego ustawodawcę w celu zrównoważenia braku równorzędności ekonomiczno - organizacyjnej pomiędzy stronami danego stosunku prawnego. 

Należy przyjąć, iż jest to zasadniczo wynikiem kilku ważnych przesłanek, z których najistotniejszą jest dysonans pomiędzy zasadą równości podmiotów stosunków cywilnoprawnych, a więc również stron umowy, które posiadają autonomię (swobodę) kontraktową (por. art. 353¹ k.c.), a wynikającą z tej swobody tendencją do narzucania słabszej organizacyjnie i ekonomicznie stronie postanowień dla niej niekorzystnych lub zapewniających kontrahentowi niewspółmierne korzyści.[9]

Jest to szczególnie jaskrawe w przypadku, gdy jedna ze stron, zazwyczaj będąca profesjonalistą, w celu prowadzenia określonej działalności musi sprostać podwyższonym wymogom organizacyjnym i merytorycznym stawianym przez ustawodawcę. Konieczna z tego powodu wiedza i przygotowanie organizacyjne umożliwia uzyskanie w ten sposób przewagi nad kontrahentem[10]. Jeżeli powyższa dysproporcja pomiędzy stronami wzrasta w sposób nieuzasadniony, zazwyczaj prawodawca dokonuje ingerencji, regulując normami o charakterze  bezwzględnie obowiązującym, dany stosunek prawny w celu ochrony „słabszej" strony. Jak słusznie podkreślono, dla konsumenta znaczenie ma nie tyle formalny wymiar takiej ochrony, ale jego praktyczne urzeczywistnienie[11] i należy sądzić, iż taka również myśl przyświecała ustawodawcy w trakcie dokonywania nowelizacji art. 384 oraz wprowadzenia art. 22¹ k.c. Można założyć, iż rodzimy prawodawca, już w trakcie prac legislacyjnych, miał świadomość, iż powyżej wskazana dysproporcja, dotyczy nie tylko relacji pomiędzy profesjonalistą, który bardzo często korzysta z wzorców umownych, nie wspominając o wyspecjalizowanej obsłudze prawno - ekonomicznej a konsumentem w rozumieniu art. 22¹ k.c., ale również stosunków wyspecjalizowanego profesjonalisty z przedsiębiorcą, którego jednakże profesjonalizm obejmuje zupełnie inną sferę, niż usługi ubezpieczeniowe. Tym samym taki przedsiębiorca jest analogicznie nieprzygotowany do wykonywania obowiązków wynikających z zawartej umowy ubezpieczenia, jak osoba fizyczna, która zawiera umowę w zakresie bezpośrednio niezwiązanym z działalnością gospodarczą i zawodową. Zarazem skala prowadzonej działalności jak i często brak doświadczenia, powoduje, iż przedsiębiorca nie jest w stanie realnie skorzystać z usług doradczych w zakresie zawieranej umowy ubezpieczenia, co także jest powodem braku przygotowania, a w konsekwencji: możliwości realnej oceny skutków zawieranych umów ubezpieczenia. Z tego powodu, w celu zrównoważenia występującej w praktyce dysproporcji, ustawodawca zdecydował się na  rozwiązanie, którego ratio legis stanowiła chęć zapewnienia ochrony konsumenckiej ubezpieczającemu, niezależnie od tego, czy spełnia kryteria wprowadzone w art. 22¹ k.c., czy nie, a tym samym czy posiada czy posiada status konsumenta w rozumieniu kodeksu cywilnego, czy też jest profesjonalnym uczestnikiem obrotu gospodarczego.

Przekonanie o konieczności wprowadzenia takiego rozwiązania zaowocowało w szczególny sposób w art. 384 § 5 k.c. , stanowiąc zarazem ewenement w skali europejskiej. Ostatecznie wprowadzono do polskiego systemu prawnego normę o charakterze, co do dyspozycji bardziej uniwersalną, nie odnoszącą się expressis verbis do zagadnienia ochrony ubezpieczeniowej, a mianowicie: „W przypadku umowy ubezpieczenia przepisy niniejszego tytułu stosuje się do stron umowy, także gdy ubezpieczający nie jest konsumentem." Tym tytułem jest tytuł III księgi trzeciej k.c., gdzie ustawodawca przede wszystkim wprowadził przepisy odnoszące się do problematyki ochrony podmiotu, zdefiniowanego w art. 22¹ k.c., ale także określił instytucje mające charakter o wiele bardziej uniwersalny, jak np. konflikt wzorców (battle of forms) - art. 385⁴ k.c. czy też wyzysk (art. 388 k.c.), a także normy, które ex definitione osłabiają ochronę konsumencką ubezpieczającego, jeżeli są stosowane do stosunków z jego udziałem, jak art. 384 ¹ k.c. Rodziło to w poprzednio obowiązującym stanie prawnym zasadne pytanie, czy wobec tego, zawarty w treści art. 384 § 5 k.c. obowiązek stosowania wprost przepisów niniejszego tytułu do ubezpieczającego, odnosi się także do sytuacji, gdy takie zastosowanie może budzić wątpliwości z punktu widzenia jego interesów, co wydawało się przeczyć intencji ustawodawcy, który zadecydował o wprowadzeniu do polskiego porządku prawnego art. 384 § 5 k.c.

Tym samym powstało pytanie, czy ze względu na swą specyfikę , przynajmniej do niektórych stosunków umownych o charakterze ciągłym, nie ma zastosowania art. 384¹ k.c. Przykład omawiany w rodzimej literaturze, doniosły praktyki rynku ubezpieczeniowego, odnosił się do umowy ubezpieczenia na życie.[12] Powyższy stan prawny uległ zmianie po wejściu w życie 10 sierpnia 2007 r. kolejnej nowelizacji kodeksu cywilnego i powstało pytanie, jakie to może mieć znaczenie dla korzystania w obrocie ubezpieczeniowym przez ubezpieczycieli z art. 384¹ k.c.

Znaczenie wejścia w życie art. 805 § 4 k.c.

            W dniu 11 maja 2007 roku opublikowano bardzo istotną dla dalszego funkcjonowania polskiego rynku ubezpieczeniowego ustawę  z 13 kwietnia 2007r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (dalej: ustawa z 13.04.2007).[13] Między innymi uchylono na jej podstawie art. 384 § 4 k.c., a jako remedium wprowadzono art. 805 § 4 k.c., stanowiący, iż „Przepisy art. 385¹-385³ stosuje się odpowiednio, jeżeli ubezpieczającym jest osoba fizyczna zawierająca umowę związaną bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową". Prima facie ustawodawca, w porównaniu do art. 384§4 k.c., dokonał w ten sposób czterech zasadniczych zmian.

            Przede wszystkim nastąpiła zmiana systemowa, gdyż odpowiednią regulację, która po raz kolejny w istocie odnosi się do zagadnienia rozszerzenia zakresu podmiotowego ochrony ubezpieczeniowej na podmioty, które nie spełniają przesłanek z art. 22¹ k.c., umieszczono w księdze trzeciej kodeksu cywilnego, poświęconej umowie ubezpieczenia, a dokładnie: w art. 805 k.c., który skądinąd zawiera definicję umowy ubezpieczenia (§ 1) oraz przykładowy katalog świadczeń, które w wyniku udzielonej ochrony ubezpieczeniowej, spełnia ubezpieczyciel (§ 2 i 3). Tym samym, spełniając podnoszone postulaty w literaturze ubezpieczeniowej, polski ustawodawca uczynił podstawę prawną omawianego rozszerzenia ochrony ubezpieczeniowej o ochronę konsumencką sensu stricte, zgodnie z logiką z zasadami techniki prawodawczej, w części poświęconej temu szczególnemu stosunkowi prawnemu, a nie przy okazji regulacji instytucji ogólnych, odnoszących się do zobowiązań umownych per toto. Na marginesie, należy zwrócić uwagę, iż ze względu na umiejscowienie treści § 4 w art. 805 k.c., można stąd wywieść dwa istotne wnioski. Po pierwsze, zakres zastosowania odnosi się jedynie do sytuacji zawarcia umowy ubezpieczenia, bo inaczej też nie da się, nawet odpowiednio, pogodzić go z treścią art. 385¹-385³  k.c. art. 805 § 4 k.c. Po drugie, dokonanie innej czynności prawnej, nie mającej postaci umowy ubezpieczenia, przez osobę fizyczną która to czynność będzie związana bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową ubezpieczającego, lub innej osoby dokonującej tej czynności, nie powoduje de lege lata możliwości skorzystania z art. art. 385¹-385³  k.c., nawet jeżeli czynność ta ma bezpośredni związek z powstałym na podstawie umowy, stosunkiem ubezpieczenia.

            Kolejną istotną różnicą, względem poprzedniego stanu prawnego, jest nakaz odpowiedniego stosowania norm poświęconych ogólnym zagadnieniom dotyczącym klauzul antykonsumenckich, do stosunków prawnych, gdzie występuje ubezpieczający, o kwalifikacjach, określonych w art. 805 § 4 k.c. Tę zmianę można, ze względu na ramy niniejszego opracowania, skwitować stwierdzeniem, iż jest ona ze wszech miar pożądana i zezwala w praktyce na uwzględnianie kontekstu stanu faktycznego oraz prawnego in concreto stosowania przepisów o niedozwolonych klauzulach umownych do obrotu ubezpieczeniowego.

Należy zwrócić uwagę, iż ustawodawca zadecydował, iż jeżeli ubezpieczający zawiera umowę z ubezpieczycielem, to przysługuje mu uprawnienie np. do ubezskutecznienia wobec niego niedozwolonych postanowień umownych, zawartych w o.w.u., ale jedynie pod warunkiem, iż spełnia on (kryterium podmiotowe) jedną zasadniczą przesłankę tj.: jest osobą fizyczną. Sama umowa ubezpieczenia, może mieć bezpośredni związek z działalnością gospodarczą lub zawodową danej osoby fizycznej (wówczas ochrona przysługuje poprzez zastosowanie art. 805 § 4 k.c.) albo takiego związku nie ma lub istnieje on pośrednio (wówczas ochrona przysługuje na podstawie art. 385¹ k.c. w związku z art. 22¹ k.c.). A contrario, brak tego związku lub związek pośredni z działalnością zawodową lub gospodarczą ubezpieczającego nie jest relewantnym kryterium ustawowym, jeżeli umowę zawiera inny podmiot prawa cywilnego niż osoba fizyczna, gdyż wówczas nie ma zastosowania art. 805 § k.c., co stanowi właśnie dlatego idące zawężenie podmiotowe ochrony konsumenckiej, w stosunku do stanu prawnego obowiązującego jeszcze do dnia 9 sierpnia 2007 r. włącznie.

Ostatnia z fundamentalnych różnic, jaką można dostrzec pomiędzy treścią poprzednio obowiązującego art. 384 § 5 k.c., a obecnym art. 805 § 4 k.c. odnosi się do zakresu stosunków regulowanych przepisami tytułu III księgi trzeciej k.c. Poprzednio, w razie zawarcia umowy ubezpieczenia, ustawodawca nakazywał stosowanie do ubezpieczającego (ale już nie innych podmiotów stosunku ubezpieczenia, np. ubezpieczonego, czy uposażonego) przepisów zawartych w tymże tytule. Obecnie ustawodawca zezwala jedynie na stosowanie wobec ubezpieczającego przepisów o niedozwolonych klauzulach umownych.

Powstaje w związku z tym zasadnicze pytanie, czy to oznacza, iż pozostałe przepisy tytułu III księgi trzeciej k.c., mają zastosowanie do praw i obowiązków stron umowy ubezpieczenia, a szczególności; do ubezpieczającego, czy też nie in gremio, wobec kategorycznej treści art. 805 § 4 k.c.?

Charakter prawny oraz dopuszczalność stosowania art. 384¹ k.c. do umowy ubezpieczenia

Za szczególny przykład może służyć art. 384¹ k.c., który jest explicite pominięty przez ustawodawcę w art. 805 § 4 k.c. (bo mowa w nim jedynie o art. 385¹-385³), a którego zastosowanie do umowy ubezpieczenia zostało w praktyce oraz literaturze dostrzeżone w poprzednio obowiązującym stanie prawnym, a to wobec treści art. 384 § 5 k.c.[14] Stanowi on (będąc odpowiednikiem nieobowiązującego już art. 385 § 3 k.c.), iż „wzorzec wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym wiąże drugą stronę, jeżeli zostały zachowane wymagania określone w art. 384, a strona nie wypowiedziała umowy w najbliższym terminie wypowiedzenia"

Po pierwsze należy rozstrzygnąć zasadniczą kwestię, czy jest to norma przynależna jedynie do obrotu konsumenckiego, tzn., taka, która ma zastosowanie, gdy stroną umowy jest konsument w rozumieniu art. 22¹ k.c. Odpowiedź twierdząca dowodziłaby, iż można go stosować do umowy ubezpieczenia, co najwyżej, jedynie w przypadku, gdy ubezpieczający jest konsumentem. Jednak zarówno wykładnia językowa jak i systemowa skłania do przeciwnego wniosku, gdyż w treści art. 384¹ k.c. nie nawiązuje do pojęcia konsumenta i obrotu konsumenckiego, a przecież tytuł III księgi trzeciej kodeksu cywilnego nie stanowi o obrocie konsumenckim ale, o ogólnych przepisach dotyczących zobowiązań umownych.

Jeżeli powyższa konstatacja jest prawidłowa, to rodzi się kolejne pytanie, czy za pomocą wykładni językowej oraz systemowej dochodzimy w sposób uprawniony do kolejnego wniosku, iż art. 384¹ k.c. ma zastosowanie do wszystkich stosunków umownych o charakterze ciągłym, gdzie ma miejsce stosowanie wzorca w sposób opisany w hipotezie?

W odniesieniu do powyższego, w rodzimej literaturze słusznie zauważono, iż nie do wszystkich umów o charakterze ciągłym można stosować art. 384¹ kodeksu cywilnego (por. dawny art. 385 § 3 k.c.), co przede wszystkim jest uzależnione od tego, czy długość okresu ma ścisły związek z charakterem świadczenia (jak w przykładzie umowy ubezpieczenia), czy też jest dla charakteru zobowiązania neutralna.[15] Jeżeli taki immanentny związek istnieje, to modyfikacja w tym trybie jest niemożliwa, gdyż czyni iluzoryczną ochronę kontrahenta proponenta, chociaż, jak się zauważa, do wniosków odwrotnych mogłaby skłaniać dosłowna redakcja przepisu, chociaż w tym kontekście zasadniczo nie zwraca się uwagi na szczególne ciągłe zobowiązania umowne.[16] Powyższe stanowisko znalazło swoje poparcie w orzecznictwie, dotyczącym analogicznych do umowy ubezpieczenia stosunków prawnych, jak na przykład: umowy rachunku bankowego.[17]

Jeżeli takie stanowisko jest uzasadnione, a wobec tego można z powodzeniem reprezentować pogląd, iż w zgodzie z wykładnią celowościową, nie należy ex definitione dopuszczać do stosowania art. 384¹ k.c. we wszystkich stosunkach umownych o charakterze ciągłym. Jeżeli uznamy, iż w umowie ubezpieczenia świadczeniem ubezpieczyciela jest udzielenie ochrony ubezpieczeniowej, która ze swej istoty ma charakter rozciągnięty w czasie, i co do zasady, uzależniony od spełnienia świadczenia jednorazowego, jakim jest zapłata składki przez ubezpieczającego, to z powyższych względów należy odmówić zastosowania art. art. 384¹ k.c. do umowy ubezpieczenia. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, iż przyjęcie odmiennego stanowiska byłoby sprzeczne z samą istotą umowy ubezpieczenia, wyrażaną coraz powszechniej również w rodzimej literaturze, poprzez uznanie jej za umowę najwyższego zaufania (contractus uberrimae fidei).

Należy mieć na względzie, iż art. 3 ustawy ubezpieczeniowej w ust. 1 uprawnia tylko i jedynie ubezpieczyciela do udzielania ochrony ubezpieczeniowej, inter alia: na podstawie zawartej umowy ubezpieczenia. Osoba korzystająca z usług ubezpieczeniowych, pragnie, aby ochrona (jako tzw. świadczenie główne zakładu ubezpieczeń, por. art. 385¹ k.c.), która zdaniem autora niniejszego opracowania jest ekwiwalentem składki, była udzielona na warunkach zaakceptowanych przez ubezpieczającego. Na powyższej podstawie zarazem można zasadnie uznać, iż zapewnienie ochrony ubezpieczeniowej w ciągu trwania umowy powoduje, iż umowę ubezpieczenia należy uznać za kontrakt o charakterze ciągłym, o którym mowa zarazem w art. 384¹ k.c. Jednak powyżej podkreślone, pokładane w ubezpieczycielu zaufanie powoduje, iż właśnie dlatego należy uznać umowę ubezpieczenia za umowę najwyższego zaufania. Z tych względów, zdarzające się  w przeszłości próby skorzystania przez ubezpieczyciela z art. 384¹ k.c., np. w celu skłonienia ubezpieczającego do wypowiedzenia umowy są ewidentnym zaprzeczeniem wzmiankowanej cechy umowy ubezpieczenia, a wobec ubezpieczyciela może być skierowane roszczenie odszkodowawcze, oparte na zarzucie niedochowania profesjonalnej staranności w wykonaniu zobowiązania, o czym mowa w art. 355 § 2 k.c.

Uwagi końcowe

            W podsumowaniu należy podkreślić, iż zarówno pod rządami art. 384 § 5 k.c. jak i obecnie, wobec treści art. 805 § 4 k.c., zastosowanie art. 384¹ k.c. do umowy ubezpieczeniowej należy wykluczyć. Po wejściu w życie ustawy z 13.04. 2007 roku powyższe wyłączenie jest tym bardziej uzasadnione, gdyż ustawodawca nie odwołuje się już do całego tytułu III księgi trzeciej kodeksu cywilnego, jak to czynił poprzednio w art. 384 § 5 k.c. oraz, co równie istotne, podkreślił znaczenie konsumeryzmu, jako inspiracji wprowadzonej noweli. Dopuszczenie stosowania w praktyce możliwości narzucenia zmian w o.w.u. ubezpieczającemu  z ewentualną alternatywą wypowiedzenia przez niego umowy (co może w szczególnych przypadkach spełniać oczekiwania ekonomiczne drugiej strony) byłoby jaskrawym zaprzeczeniem tej tendencji, która stała się także bardzo widoczna w pracach Project Group on a Restatement of European Insurance Contract Law. Z drugiej jednak strony należy sceptycznie wypowiedzieć się o tezie, że żadne, poza art. art. 385¹ - 385³  przepisu k.c. nie miałyby zastosowania do umowy ubezpieczenia, gdyż nie taki był cel ustawodawcy. Nic przecież nie stoi na przeszkodzie aby, w razie uzasadnionych przesłanek, zastosować art. 388 k.c., o którym ustawodawca w art. 805 § 4 k.c. milczy.

dr Dariusz Fuchs, Katedra Prawa Cywilnego Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawawie, Członek Project Group on a Restatement of European Insurance Contract Law

Summary of the article

Inadmissibility of the application of Article 384 of the Civil Code in the insurance agreement as against the coming into force of the Article 805 & 4 of the Civil Code

On 11 May 2007 there was published the act which is very significant for further functionning of the Polish insurance market, that is, the Act of 13 April 2007 on the change of the Act - the Civil Code and on changes of some other acts (further: the Act of 13.04.2007)¹. On its basis, the Article 384 $ 4 of the Civil Code was, among others, abolished and as a remedy, the Article 805 & 4 of the Civil Code was introduced. It proclaims that "the provisions of the Articles 385 ¹ - 385 ³  are applied accordingly, if the insurant is a physical person concluding the agreement directly connected with its economic or professional activity". According to the Author, it should be pointed out that both, under the Article 384 & 5 of the Civil Code and presently, as against the content of the Article 805 & 4 of the Civil Code, the application of the Article 384 ¹ of the Civil Code should be excluded in the insurance agreement. After coming into force of the Act of 13.04.2007, the above mentioned exclusion is even more justified since this time the legislator does not refer to the whole title of the Third Book of the Civil Code as he did before in the Article 384 & 5 of the Civil Code and, what is equally significant, he stressed the meaning of consumerism, as the inspiration for the introduced amendment. The admission of practical application of the possibility of imposing changes in general insurance conditions  upon the insurant with the eventual alternative of his termination of the agreement (which in special cases can fulfil the economic expectations of the other party) would be a flagrant contradiction of this tendency which was also so much visible in the work entitled: Project Group on a Restatement of European Insurance Contract Law. However, one should sceptically express his opinion on the thesis that none, apart from the Articles 385 ¹ - 385 ³ of the regulation of the Civil Code, would have the application in the insurance agreement because it was not such an aim of the legislator. After all, in justified prerequisits nothing prevents from the application of the Article 388 of the Civil Code of which the legislator is silent in the Article 805 & 4 of the Civil Code.

[1] Dz. U. z 2000 nr 22, poz. 271 ze zm.

[2] Szczegóły: D. Fuchs, Regulacja koasekuracji w prawodawstwie Unii Europejskiej, Radca Prawny nr 2/1999.

[3] Dla przykładu: art. 9 polskiej ustawy z dnia 22 maja 2003roku o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124, poz.1151); a także art. 7 i nn. Rozporządzenia Rady nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. L 12 z 16.01.2001, tekst polskiej wersji językowej jest opublikowany na http://www.europa.eu.int/eur-lex/pl/dd/docs/2001/32001R0044-PL.doc).

[4] Dz. U. z 1964 nr 16, poz. 93 ze zm.

[5] Na podstawie art. 1 pkt 1 ustawy  z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2003 nr 49, poz. 408).

[6] Rozwiązania wspólnotowe w tym zakresie podaje R. Stefanicki, Pojęcie i wzorzec konsumenta w prawie europejskim, Radca Prawny nr 5/ 2006, s. 22 i nn.

[7] Kryterium umowy, jako czynności prawnej, która w zależności od swego celu (profesjonalnego lub nie) stanowi differntium specificum definicji konsumenta, jest obecne w aktach prawa wspólnotowego, zarówno obowiązujących jak i projektowanych, por.: U. Lemor, CEA policy report on consumer protection in the European Single Market, b.m.w. 2004, s. 8.

[8] Tzn.: ustawa o działalności ubezpieczeniowej z dnia 22 maja 2003, Dz. U. z 2003 nr 124, poz. 1151 ze zm.; ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych z dnia 22 maja 2003, Dz. U. z 2003 nr 124, poz. 1152, ze zm.; ustawa o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych z dnia 22 maja 2003, Dz. U. z 2003 nr 124, poz. 1153; ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym z dnia 22 maja 2003, Dz. U. z 2003 nr 124, poz. 1154 ze zm.

[9] Szerzej: E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, C.H. Beck, Warszawa 1999, s. 1; D. Fuchs, Znaczenie regulacji ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny dla ubezpieczeń gospodarczych (cz.1), „Prawo Asekuracyjne" 2001, nr 3, s. 16-17.

[10] Por. A. Powałowski, S. Koroluk, Prawo ochrony konsumentów, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2002, s. 15; S. Koroluk, Nowa definicja konsumenta w k.c., „Radca Prawny" 2003, nr 3, s. 26 oraz (na tle poprzedniego stanu prawnego) W. Popiołek, (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, T. I, K. Pietrzykowski (red.), C.H. Beck, Warszawa 1997, s. 704.

[11] Por. E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, op. cit., s. 8.

[12] Szczegóły: W. Kamieński, Zmiana ogólnych warunków ubezpieczenia w trakcie trwania umowy ubezpieczenia na życie (w:) A. Koch (red.), Umowa ubezpieczenia. Aktualne problemy prawne, Bydgoszcz - Poznań 2005.

[13] Dz. U. z 2007 r. nr 82, poz. 557.

[14] Por. przypis nr. 12.

[15] Cz. Żuławska (w:) Komentarz do Kodeksu cywilnego. Zobowiązania, T. I, Warszawa 1999, s. 125.

[16] W. Popiołek (w:) K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. T I, Warszawa 2002, s. 797 i tam cytowana literatura.

[17] Por. katalog orzeczeń: W. Patulski, Kodeks cywilny w praktyce gospodarczej z orzecznictwem, Gdańsk 2000, s. 306 - 307.