W latach 70-tych ówczesny Państwowy Zakład Ubezpieczeń posiadał w swej ofercie m.in. ubezpieczenie zaopatrzenia dzieci. Ubezpieczenie to zwane posagowym, było ubezpieczeniem na życie, w którym osobą uprawnioną do wskazanych świadczeń było dziecko. Umowa tego ubezpieczenia przewidywała wypłacenie uposażonemu określonej w umowie tj. nominalnej sumy ubezpieczenia po upływie okresu, na jaki umowa została zawarta. Innym świadczeniem przewidzianym w tej umowie było w wypłacenie uposażonemu renty miesięcznej w wysokości 2% nominalnej sumy ubezpieczenia w przypadku śmierci ubezpieczonego. Renta ta miała być wypłacana do końca okresu, na jaki umowa ubezpieczenia została zawarta. W przypadku zaś gdyby uposażony w okresie ubezpieczenia doznał trwałego, co najmniej 80% inwalidztwa w wynika nieszczęśliwego wypadku, w razie śmierci ubezpieczonego uposażonemu wypłacano rentę miesięczną płatną dożywotnio.

Ogólne warunki ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci były zatwierdzone decyzją ministra finansów z dnia 2 grudnia 1975 r. i przewidywały opłacenie składki jednorazowo za cały okres ubezpieczenia bądź miesięcznie czy też kwartalnie. Powyższe ogólne warunki ubezpieczenia stanowiły, iż w przypadku jednorazowego opłacenia składki suma ubezpieczenia miała być podwyższana corocznie o 4%. W przypadku miesięcznego opłacania składki suma ubezpieczenia miała być corocznie podwyższana o 3%. Późniejszą decyzją ministra finansów suma ubezpieczenia miała być podwyższana corocznie o 8,8%

Sytuacja gospodarcza lat późniejszych doprowadziła do postępującej inflacji, a co za tym idzie do znacznego zmniejszenia siły nabywczej pieniądza. Wobec rosnących cen sumy ubezpieczenia ubezpieczeń posagowych relatywnie malały, co doprowadziło do sytuacji, w której pomimo jednorazowego wpłacenia kwoty o znacznej wysokości, świadczenie otrzymane przez uposażonego po upływie okresu ubezpieczenia w żadnym razie nie odpowiadało świadczeniu przez niego oczekiwanemu.

W 1990 r. w wyniku zmian zachodzących na rynku ubezpieczeń Państwowy Zakład Ubezpieczeń będący przedsiębiorstwem państwowym na mocy ustawy został przekształcony w dwie spółki akcyjne tj. Państwowy Zakład Ubezpieczeń na Życie S.A. oraz Państwowy Zakład Ubezpieczeń S.A. (ubezpieczenia majątkowe i pozostałe osobowe). O ile gospodarka finansowa ówczesnego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń jako przedsiębiorstwa państwowego kontrolowana była przez Skarb Państwa, o tyle dzisiejszy zarówno Państwowy Zakład Ubezpieczeń S.A. jak i Państwowy Zakład Ubezpieczeń na Życie S.A. prowadzą działalność uregulowaną przepisami ustawy o działalności ubezpieczeniowej na zasadach obowiązujących spółki prawa handlowego.

Po przeprowadzeniu podziału Państwowego Zakładu Ubezpieczeń zobowiązania tego zakładu w zakresie ubezpieczeń na życie przejął PZU Życie S.A. Lata następne przyniosły wypełnianie się zawartych wcześniej długoterminowych umów ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci i obowiązek wypłaty przez ten zakład ubezpieczeń należnego świadczenia. Wysokość proponowanych uposażonym świadczeń rażąco odbiegała od kwot zapisanych w umowie, jak również od oczekiwań. Jednak w chwili obecnej - po dokonaniu ustrojowych przeobrażeń gospodarczych - Skarb Państwa nie jest zobligowany do przeprowadzenia waloryzacji świadczeń z tytułu umów ubezpieczenia na życie zawartych przed 1990 r.

W tym miejscu zaznaczyć należy, iż w prawie cywilnym obowiązuje zasada nominalizmu wyrażona w art. 358 1 § 1 k.c. stanowiąca, iż jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Oznacza to, iż zmiana siły nabywczej pieniądza nie prowadzi do automatycznego urealnienia należnych świadczeń. Jednak w pewnych okolicznościach zachowanie tej zasady powoduje znaczne pokrzywdzenie wierzyciela, którym w tym przypadku jest uposażony. Aby zapobiec temu zjawisku w prawie cywilnym zawarta została także zasada waloryzacji. Powołany bowiem wcześniej art. 358 1 w § 3 stanowi, iż w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub w umowie. Z przepisu tego wynika, iż przesłankami, których spełnienie decyduje o możliwości dokonania waloryzacji świadczenia są: wystąpienie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, uwzględnienie interesów obu stron - zarówno uposażonego jak i zakładu ubezpieczeń, a także zasad współżycia społecznego. Nie ulega wątpliwości, iż uposażony jest słabszą stroną stosunku ubezpieczenia, jednak - jak wynika z powołanego przepisu - negatywne skutki zmian uzasadniających konieczność urealnienia świadczenia muszą ponieść obie strony. Opinię o możliwości przeprowadzenia urealnienia świadczenia na podstawie art. 385 1 § 3 k.c. wyraził także Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 10.04.1992 r. (III CZP 126/91) stwierdzając, iż wysokość nominalnej renty miesięcznej, określonej w umowie ubezpieczenia renty odroczonej oraz natychmiast płatnej, a także wysokość nominalnej sumy ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci mogą być zmienione na podstawie art. 358 1 § 3 k.c. . Oznacza to, iż pomimo wcześniejszego określenia sumy ubezpieczenia sądy powszechne są uprawnione do zmiany jej wysokości, jednak z braku z góry ustalonych kryteriów nie może się to dokonać poprzez zastosowanie mechanicznych wyliczeń .W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził też, iż ustawodawca nie zawarł w treści powołanego przepisu konkretnych mierników, nakazując sądowi każdorazowo rozważenie interesów obu stron zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Tak, jak nie uznał tego za możliwe ustawodawca, tak i nie jest możliwe udzielenie przez Sąd Najwyższy wskazań konkretyzujących przesłanki upoważniające do zmiany wysokości ustalonego w umowie świadczenia pieniężnego. Zostało to bowiem pozostawione - podobnie jak w innych, trudnych do jednoznacznego określenia, wypadkach - sędziowskiemu uznaniu opartemu na wszechstronnym rozważeniu okoliczności konkretnej sprawy, przy stosowaniu ogólnych, kierunkowych wskazań zawartych w ustawie. Jak podkreślił Sąd w uzasadnieniu uchwały, istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania nie została powołana w art. 358 1 § 3 k.c. jako przesłanka określająca uzasadnioną wysokość tej zmiany. Jest jedynie otwarciem samej możliwości domagania się zmiany wysokości świadczenia. Zawodzić więc muszą próby mechanicznego sięgania do mierników określania stopnia tej istotnej zmiany w postaci np. wskaźnika inflacji. Sądy powszechne w toku orzekania są zobowiązane wziąć pod uwagę szereg elementów indywidualnych dla każdej rozpatrywanej sprawy np. sytuacja rodzinna uposażonego, czy też stosunki majątkowe. Sąd Najwyższy podkreślił również, iż nie mogą być rozstrzygające zamiar i oczekiwanie jedynie jednej ze stron. W tym przypadku należy wziąć również pod uwagę okoliczności określające możliwości finansowe zakładu ubezpieczeń. Sąd wyraził również pogląd, iż w szeroko pojętym interesie społecznym nie leży na pewno doprowadzenie do niewypłacalności zakładu ubezpieczeń, ani związanych z tym perturbacji na całym rynku ubezpieczeniowym poprzez wypłatę nazbyt wysokich świadczeń.

Reasumując, należy podkreślić, iż w chwili obecnej brak jest możliwości przeprowadzenia waloryzacji świadczeń z tytułu ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci w oczekiwanej przez uposażonych wysokości i na powszechną skalę. Ja już zostało powiedziane, waloryzacja ta możliwa jest jedynie w drodze postępowania cywilnego. Jednak wspomnieć też należy, iż strony same mogą rozwiązać problem wysokości świadczenia należnego z tytułu omawianego ubezpieczenia zawierając umowę ugody, co pozwoli uniknąć czasochłonnego i kosztownego postępowania przed sądem powszechnym.

Ewa Kiziewicz