W ostatnim czasie rozpoczęto dyskusję na temat możliwości stosowania art. 448 k.c. w zw. z art. 24 k.c. jako podstawy roszczenia do zakładu ubezpieczeń z tytułu umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Przepis ten stanowi, iż „W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia". Ustalając wysokość odszkodowania ubezpieczyciele kwestionują jednak zasadność przyjmowania odpowiedzialności w zakresie wskazanym w tym przepisie. Argumentując swoje stanowisko, zakłady ubezpieczeń podnoszą, iż  roszczenia oparte na art. 448 k.c. nie są objęte przepisami ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, gdyż doznana przez roszczącego szkoda, tj. naruszenie dóbr osobistych nie pozostaje w normalnym związku przyczynowym ze zdarzeniem, a „związek taki istnieje pomiędzy zachowaniem sprawcy wypadku, a śmiercią osoby bezpośrednio poszkodowanej, z którego szkoda wynikła". Zdaniem niektórych ubezpieczycieli,  odmowę uznania roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę poniesioną z uwagi na naruszenie dóbr osobistych spowodowane śmiercią poszkodowanego uzasadnia brzmienie art. 34 ustawy, tj. iż, odszkodowanie z umowy OC przysługuje w przypadku odpowiedzialności kierującego jedynie za szkodę, „której następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia", jak należy rozumieć, ograniczając odpowiedzialność jedynie do tych właśnie następstw. W konsekwencji, zdaniem ubezpieczycieli, naruszenie dóbr osobistych na skutek śmierci poszkodowanego nie pozostaje w normalnym związku przyczynowym z działaniem sprawcy, ponieważ związek taki istnieje wyłącznie pomiędzy zachowaniem sprawcy wypadku, a śmiercią osoby bezpośrednio poszkodowanej.

  Związek przyczynowy pomiędzy działaniem sprawcy a śmiercią poszkodowanego jest oczywisty, jednak z istoty swej związek ten nabiera treści i znaczenia dopiero wówczas, gdy objawią się jakiekolwiek roszczenia z tą śmiercią związane, a są to roszczenia z natury swej kierowane przez osoby inne, niż bezpośrednio poszkodowany -  zmarły. Dlatego też, wszystkie roszczenia związane ze śmiercią i zgłaszane jako jej następstwo są w naturalnym związku z działaniem sprawcy - nie byłoby ich bowiem, gdyby nie działanie sprawcy. Istnienie związku przyczynowego pomiędzy działaniem sprawcy a śmiercią  w świetle zasad odpowiedzialności odszkodowawczej musi wywołać określone skutki -  konsekwencją istnienia tego  związku są roszczenia  przysługujące osobom trzecim. W świetle uznania przez sąd, że więź rodzinna jest dobrem osobistym, zdziwienie budzi fakt, iż roszczenie o zadośćuczynienie za krzywdę, której źródłem jest śmierć poszkodowanego, a  skutkiem naruszenie chronionego prawem dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej nie jest przez ubezpieczycieli uznawane. Warto zauważyć, iż tak jak naruszenie dobra osobistego w wyniku śmierci skutkuje określonym roszczeniem, tak i istnieją inne roszczenia będące następstwem spowodowania śmierci. Jednym z takich roszczeń jest  zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez najbliższego członka rodziny. I w jednym, i w drugim przypadku źródłem krzywdy jest spowodowanie śmierci - różnica polega jedynie na tym, iż w przypadku roszczenia z art. 448 k.c. musi dojść do naruszenia dobra osobistego - w przypadku spowodowania śmierci naruszenie takie nastąpiło, co potwierdza sąd w swym orzecznictwie. Z istoty swej, naruszenie dobra osobistego ma miejsce dopiero wówczas, gdy wystąpi zdarzenie prowadzące do tego naruszenia - w tym przypadku zdarzeniem takim jest spowodowanie śmierci.

Istnieje wiele roszczeń związanych ze śmiercią poszkodowanego - oprócz roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę spowodowaną utratą więzi rodzinnej, wskazać można np. roszczenie o rentę alimentacyjną, przysługującą w przypadku utraty środków utrzymania dotychczas dostarczanych przez zmarłego, czy też roszczenie o stosowne odszkodowanie z tytułu pogorszenia się sytuacji życiowej na skutek śmierci poszkodowanego. Jak już wspomniano, zdaniem niektórych ubezpieczycieli, bezpośredni związek przyczynowy istnieje wyłącznie pomiędzy działaniem sprawcy a śmiercią poszkodowanego, nie występuje on zaś pomiędzy działaniem sprawcy a utratą więzi rodzinnej w wyniku śmierci, tj. naruszeniem dobra osobistego. W tym miejscu, dla porównania, można byłoby wspomnieć np. o roszczeniu,  wynikającym z utraty  źródła dochodu uzyskiwanego od zmarłego, tj. o rentę alimentacyjną (art. 446 § 2 k.c.), czy też roszczeniu będącym następstwem utraty dotychczasowych, należytych warunków bytowania, tj. pogorszenia się sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.). Niezależnie od sposobu uregulowania prawa do poszczególnych roszczeń, powstających w związku ze śmiercią poszkodowanego, relacja pomiędzy działaniem sprawcy, a żądaniem stosownego odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej członków rodziny jest zbieżna z relacją pomiędzy działaniem sprawcy a żądaniem zadośćuczynienia za krzywdę z powodu utraty więzi rodzinnej. Różnica polega na tym, iż jedno z roszczeń wynika z utraty środków do życia, drugie z utraty więzi rodzinnej, uznanej za dobro osobiste, które zostało naruszone. O ich zbieżnym charakterze zaś przesądza fakt, iż zarówno jedno, jak i drugie roszczenie jest konsekwencją śmierci poszkodowanego i powstaje w momencie, gdy śmierć ta nastąpi. Mimo to - i mimo orzecznictwa - uznawane są wszystkie przewidziane w kodeksie cywilnym roszczenia związane ze śmiercią poszkodowanego, za wyjątkiem roszczenia z art. 448 k.c. 

Sąd, przesądzając o prawie do zadośćuczynienia  za krzywdę, której przyczyną jest spowodowanie śmierci, a skutkiem naruszenie dóbr osobistych w postaci utraty więzi rodzinnej, potwierdził rangę rodziny i wiążących ją więzi. W konsekwencji, uznał konieczność zrekompensowania bólu i cierpienia odczuwanych przez te osoby. Z tej również przyczyny, ustawodawca przywrócił instytucję zadośćuczynienia  dla najbliższych członków rodziny właśnie w art. 446 § 4 k.c. Jeśli zatem - pomimo orzecznictwa -  ubezpieczyciele odmawiają prawa do zadośćuczynienia osobom, których na skutek śmierci dobro osobiste zostało naruszone,  rodzi się pytanie o cel wprowadzenia identycznego w swym charakterze i celu  roszczenia o zadośćuczynienie, przysługujące najbliższym członkom rodziny poszkodowanego za krzywdę doznaną w wyniku jego śmierci, tj. roszczenia przewidzianego w art. 446 § 4 k.c. Oba te roszczenia - tj. roszczenie z art. 448 k.c. jak i roszczenie z art. 446 § 4 k.c. - moją bowiem identyczny charakter i cel, choć każde z nich ma inną podstawę prawną. Oba mają zrekompensować następstwa spowodowania śmierci poszkodowanego.

Art. 446 § 4 k.c., statuujący instytucję zadośćuczynienia za krzywdę poniesioną w wyniku śmierci osoby bliskiej, wszedł w życie w dniu 3 sierpnia 2008 r. Wyodrębnił on osobną kategorię roszczeń, zarówno ze względu na podmioty, którym te roszczenia przysługują, tj. wyłącznie najbliższym członkom rodziny zmarłego, jak i przesłanki powstania tego roszczenia, tj. wyłącznie śmierć poszkodowanego. Tymczasem art. 448 k.c. przewiduje zadośćuczynienie z tytułu wszystkich zdarzeń stanowiących o naruszeniu jakiegokolwiek dobra osobistego, nie tylko śmierci, jak również każdej osoby, której dobro osobiste zostało naruszone, a nie wyłącznie skonkretyzowanej grupie osób -  w tym przypadku najbliższemu członkowi rodziny.

Art. 448 k.c., stanowiący o zadośćuczynieniu za krzywdę wynikłą na skutek naruszenia dobra osobistego, funkcjonuje w tej formie od 1964 r., art. zaś 446 § 4 k.c., dający możliwość dochodzenia przez najbliższych członków rodziny roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną w wyniku śmierci osoby bliskiej, funkcjonuje od  dnia 3 sierpnia 2008 r. - został wprowadzony nowelizacją kodeksu cywilnego dokonaną ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 116, poz. 731). Warto zauważyć, iż  instytucja zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej istniała jeszcze w kodeksie zobowiązań - art. 166 kodeksu stanowił bowiem, iż „W razie śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego lub instytucji, przez nich wskazanej, stosowną sumę pieniężną, jako zadośćuczynienie za doznaną przez nich krzywdę moralną". Przepis ten jednak utracił moc z dniem 1 stycznia 1965 r., tj. z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego. Od dłuższego jednak czasu toczyła się dyskusja na temat potrzeby przywrócenia instytucji zadośćuczynienia dla najbliższych członków rodziny za śmierć osoby bliskiej i pomimo przewidywanych trudności z ustaleniem faktycznego  kręgu osób, którym takie roszczenie będzie przysługiwało, instytucja ta powróciła do porządku prawnego w dniu 3 sierpnia 2008 r.  

Przed wprowadzeniem przepisu art. 446 § 4 k.c.,  osoby dotknięte śmiercią bliskich im osób występowały z roszczeniem o zadośćuczynienie z tego tytułu na podstawie art. 448 k.c. oceniając skutki śmierci jako naruszenie dóbr osobistych. Nierzadko jednak sądy powszechne - głównie sądy I instancji - odmawiały więzom rodzinnym przymiotu dobra osobistego. Z biegiem czasu jednak katalog dóbr osobistych został rozszerzony również o więzi rodzinne - potwierdzeniem słuszności tego stanowiska może być przepis  art. 47 Konstytucji RP, z którego wywieść można, iż więź rodzinna może stanowić dobro osobiste. Przepis ten stanowi bowiem, iż „Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym". Ochrona prawna życia rodzinnego wskazuje na rangę rodziny i znaczenie więzi łączących rodzinę.  

W chwili obecnej, istniejąca linia orzecznictwa potwierdziła, iż więź rodzinna jest dobrem osobistym, którego naruszenie może skutkować zasądzeniem zadośćuczynienia za doznana krzywdę. Sąd Najwyższy bowiem w kilku wydanych w ostatnim czasie orzeczeniach wskazał, iż przed wejściem w życie art. 446 § 4 k.c., tj. zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby bliskiej, istniała możliwość żądania zadośćuczynienia za tę krzywdę właśnie na podstawie art. 448 k.c. Sąd potwierdził  bowiem, iż więź rodzinna utracona na skutek śmierci poszkodowanego jest dobrem osobistym, które zostało naruszone, i które podlega obowiązkowi zadośćuczynienia - to zaś oznacza potwierdzenie istnienia związku przyczynowego pomiędzy działaniem powodującym śmierć, a naruszeniem dóbr osobistych.  Powołać tu można np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2010 r. (sygn. akt II CSK 248/10), w którym Sąd stwierdził, iż „Możliwe jest zasądzenie, na podstawie art. 448 k.c., zadośćuczynienia pieniężnego niezależnie od odszkodowania zasądzonego na podstawie art. 446 § 1, 2 i 3 k.c." - Sąd potwierdził zatem istnienie związku przyczynowego pomiędzy spowodowaniem śmierci  poszkodowanego a naruszeniem dóbr osobistych. W uzasadnieniu zaś Sąd stwierdził, iż „W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęta została koncepcja, że więź emocjonalna łącząca osoby bliskie jest dobrem osobistym, zatem doznany na skutek śmierci osoby bliskiej uszczerbek polega nie tylko na osłabieniu aktywności prowadzącej do pogorszenia sytuacji życiowej, lecz jest także następstwem naruszenia dobra osobistego, jakim jest relacja między zmarłym a osobą zainteresowaną".

Również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r. (sygn. akt IV CSK 307/09), Sąd uznał możliwość dochodzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. w przypadku śmierci poszkodowanego, stwierdzając, iż „Spowodowanie śmierci osoby bliskiej przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 116, poz. 731) mogło stanowić naruszenie dóbr osobistych najbliższych członków rodziny zmarłego i uzasadniać przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c." Sąd potwierdził tym samym istnienie związku przyczynowego uzasadniającego wypłatę świadczenia  z uwagi na  naruszenie dobra osobistego. Nadto, w uzasadnieniu tego Sąd wyjaśnił, iż rodzina jako związek najbliższych osób, które łączy szczególna więź wynikająca najczęściej z pokrewieństwa i zawarcia małżeństwa, podlega ochronie prawnej. Dotyczy to odpowiednio ochrony prawa do życia rodzinnego obejmującego istnienie różnego rodzaju więzi rodzinnych. Dobro rodziny jest nie tylko wartością powszechnie akceptowaną społecznie, ale także uznaną za dobro podlegające ochronie konstytucyjnej. Artykuł 71 Konstytucji RP stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej ma obowiązek uwzględniania dobra rodziny. Dobro rodziny wymienia także art. 23 k.r.o., zaliczając obowiązek współdziałania dla dobra rodziny do podstawowych obowiązków małżonków. Więź rodzinna odgrywa doniosłą rolę, zapewniając członkom rodziny m.in. poczucie stabilności, wzajemne wsparcie, obejmujące sferę materialną i niematerialną oraz gwarantuje wzajemną pomoc w wychowaniu dzieci i zapewnieniu im możliwości kształcenia. Należy zatem przyjąć, że prawo do życia rodzinnego i utrzymania tego rodzaju więzi stanowi dobro osobiste członków rodziny i podlega ochronie na podstawie art. 23 i 24 k.c. W konkretnym stanie faktycznym spowodowanie śmierci osoby bliskiej może zatem stanowić naruszenie dóbr osobistych członków jej rodziny i uzasadniać przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Za taką oceną przemawia dodatkowo art. 446 § 4 k.c., który zezwala obecnie na uzyskanie zadośćuczynienia od osoby odpowiedzialnej za śmierć osoby bliskiej bez potrzeby wykazywania jakichkolwiek dodatkowych przesłanek, poza wymienionymi w tym przepisie.  

Również w uchwale z dnia 22 października 2010 r. (sygn. akt III CZP 76/10) Sąd Najwyższy stwierdził, iż „Najbliższemu członkowi rodziny zmarłego przysługuje na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c. zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę, gdy śmierć nastąpiła na skutek deliktu, który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia 2008 r."

Warto także przytoczyć uchwałę o sygn. akt III CZP 32/11 podjętą w ostatnim czasie przez Sąd Najwyższy. W uchwale tej Sąd stwierdził, iż „Sąd może przyznać najbliższemu członkowi rodziny zmarłego zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 w związku z art 24 § 1 k.c., także wtedy, gdy śmierć nastąpiła przed dniem 3 sierpnia 2008 r. wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia".  

Wobec wprowadzenia art. 446 § 4 k.c., statuującego instytucję zadośćuczynienia za krzywdę poniesioną przez najbliższego członka rodziny na skutek śmierci osoby bliskiej, nie ma już konieczności kierowania przez te osoby roszczeń na podstawie art. 448 k.c. Zawarty w art. 23 k.c. katalog dóbr osobistych jest katalogiem otwartym, co umożliwiło uznanie także więzi rodzinnej za dobro osobiste. Niezaprzeczalnie więź rodzinna jest dobrem, które należy chronić a jego utrata jest krzywdą wymagającą zadośćuczynienia. I chociaż wyroki w danej sprawie nie wiążą innych sądów, to jednak, z przyczyn oczywistych, w sprawach dotyczących zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie przepisu art. 446 § 4 k.c, tj. zadośćuczynienia dla najbliższych członków rodziny,  należy spodziewać się utrzymania tej linii orzecznictwa.

Ewa Kiziewicz
główny specjalista
w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych