Urząd Rzecznika Ubezpieczonych został utworzony z dniem 22 października 1995 r. w drodze nowelizacji ustawy z dnia  28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej[1], przeprowadzonej  ustawą  z dnia 8 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej, o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej - Kodeks handlowy oraz o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych[2]. W trakcie prac legislacyjnych nad ustawodawstwem ubezpieczeniowym w latach 1998-2003, ówczesny Rzecznik Ubezpieczonych, dr Stanisław Rogowski, wielokrotnie sugerował możliwość utworzenia Sądu Polubownego. Projekt ten  miał również na celu zrealizowanie wytycznych zawartych w Dyrektywie 202/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość, oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE. Dyrektywa ta nakłada na  państwa członkowskie Unii obowiązek stworzenia - niezależnie od organów nadzorujących rynek usług finansowych - instrumentów zapewniających konsumentom tych usług możliwość rozstrzygania sporów na drodze polubownej, m.in. poprzez tworzenie arbitrażów. Ostatecznie, określone pierwotnie kompetencje Rzecznika zostały rozszerzone w ustawie z dnia 23 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych[3]. Ustawa ta  bowiem, w art. 20 ust. 5 nałożyła na Rzecznika Ubezpieczonych obowiązek stworzenia możliwości polubownego i pojednawczego rozstrzygania sporów pomiędzy ubezpieczającymi, ubezpieczonymi, uposażonymi lub uprawnionymi z umów ubezpieczenia a zakładami ubezpieczeń, między towarzystwami emerytalnymi  a członkami tych towarzystw, oraz wynikłych z uczestnictwa w pracowniczych programach emerytalnych. Nowelizacja powołanej wyżej ustawy wprowadziła także możliwość polubownego i pojednawczego rozstrzygania sporów powstałych pomiędzy ubezpieczającymi a agentami lub brokerami ubezpieczeniowymi. Dodatkowo, już po utworzeniu Sądu, jego regulamin wprowadził możliwość rozstrzygania sporów, w których stroną byłby Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, a także Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych.

Sąd Polubowny przy Rzeczniku Ubezpieczonych został utworzony zarządzeniem Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 25 marca 2004 r. jako stała i samodzielna jednostka organizacyjna, a w dniu 5 kwietnia 2004 r. wszedł w życie regulamin działania tego Sądu. Zgodnie z regulaminem Sądu, prezes Sądu jest powoływany spośród arbitrów na okres 3 lat przez Zgromadzenie Ogólne Sądu Polubownego. Wiceprezesów powołuje prezes Sądu spośród arbitrów. Od dnia powstania Sądu, funkcję prezesa pełnił prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz. W związku z upływem kadencji, na Walnym Zgromadzeniu, które odbyło się w dniu 27 marca 2008 r., funkcję prezesa objęła dr Małgorzata Maliszewska. Prezes i wiceprezesi wchodzą w skład  Prezydium Sądu - w chwili obecnej funkcję wiceprezesów pełnią prof. dr hab. Eugeniusz  Kowalewski, oraz mec. Stefan Reps.

Zgodnie z § 5 regulaminu Sądu w skład Sądu wchodzi nie mniej niż 20 arbitrów, przy czym co najmniej 10 arbitrów musi posiadać wykształcenie prawnicze. Arbitrów powołuje bezterminowo Rzecznik Ubezpieczonych. Regulamin w § 5 ust. 4 wskazuje także możliwość przedstawiania kandydatur na arbitrów przez samorządy gospodarcze skupiające podmioty działające na rynku ubezpieczeń, UOKiK, organizacje konsumenckie oraz środowiska naukowe. Regulamin nie wyklucza także możliwości osobistego zgłaszania swych kandydatur przez kandydatów na arbitrów. Aby zapewnić należyte funkcjonowanie Sądu, regulamin  przewiduje również pewne ograniczenia w zakresie pełnienia funkcji arbitra. Ograniczenia te dotyczą osób, których status zawodowy może rodzić wątpliwości co do ich bezstronności i obiektywizmu.  Lista arbitrów Sądu Polubownego stanowi załącznik nr 2 do regulaminu Sądu, a chwili obecnej funkcję arbitra pełni 26 osób.

Sąd powstał z myślą o ułatwieniu stronom umowy ubezpieczenia oraz innym podmiotom związanym ze stosunkiem ubezpieczenia, rozstrzygania powstałych pomiędzy nimi sporów. Z uwagi na fakt, iż postępowanie przed sądem powszechnym jest zazwyczaj długotrwałe oraz kosztowne, jedną z metod zachęcenia stron do skorzystania z możliwości jakie daje sądownictwo polubowne jest zapewnienie opłat sądowych na możliwie najniższym, przystępnym poziomie. Środki finansowe uzyskane z tytułu opłat rejestracyjnych i arbitrażowych najczęściej nie pokrywają całości kosztów związanych z działalnością Sądu, dlatego też koszty tej działalności pokrywa w części Rzecznik Ubezpieczonych. Również z uwagi na prokonsumencki charakter Sądu uproszczone zostały procedury zarówno postępowania polubownego, jak i mediacyjnego.

Innym ułatwieniem wprowadzonym z myślą o konsumentach, wychodząc naprzeciw osobom, które z ważnych przyczyn nie mogą przybyć do siedziby Sądu pomimo chęci uczestniczenia w rozprawie, pomimo iż Sąd Polubowny przy Rzeczniku ma siedzibę w Warszawie i w Warszawie prowadzone są rozprawy lub spotkania pojednawcze,  przewidziano w szczególnych przypadkach przeprowadzenie rozprawy poza siedzibą Sądu. Znaczne złagodzenie wymogów proceduralnych w porównaniu z wymogami istniejącymi w postępowaniu przed sądem powszechnym służyć ma również realizacji zasady krótkotrwałości postępowania polubownego, ułatwieniu konsumentom uczestnictwa w postępowaniu przed sądem oraz łatwiejszego do niego dostępu.

Od początku funkcjonowania Sądu, a więc od dnia 5 kwietnia 2004 r., realizowanie zasady łatwego dostępu do Sądu wyrażało się m.in. w przygotowaniu przystępnych opracowań zawierających informacje o Sądzie Polubownym, sposobie jego działania, a także warunkach wszczęcia postępowania polubownego bądź mediacyjnego. Zarówno podstawowe informacje o Sądzie, jak i jego regulamin, lista arbitrów oraz taryfa za czynności Sądu Polubownego zamieszczone są na stronie internetowej Rzecznika Ubezpieczonych. Rozpowszechnianie informacji na temat Sądu odbywa się także podczas prowadzonego codziennie telefonicznego poradnictwa prawnego, za pośrednictwem poczty elektronicznej oraz mediów. Opracowania i dokumenty dotyczące działalności Sądu przesyłane są zainteresowanym także drogą pocztową. Jednocześnie osoby składające skargę do Rzecznika informowane są o możliwości poddania sporu pod rozstrzygnięcie Sądu Polubownego, a także o wiążącym charakterze wyroku wydanego przez skład orzekający. Informacja taka przekazywana jest również po zakończeniu przez Rzecznika Ubezpieczonych interwencji wszczętej w wyniku złożenia skargi w Biurze Rzecznika. Jednakże pomimo dość szerokiej informacji na temat podstawowych wymogów wniosku kierowanego do Sądu, niemała  część tych wniosków wymaga uzupełnienia bądź korekty, co niejednokrotnie  wydłuża czas postępowania polubownego bądź mediacyjnego. Dotyczy to najczęściej braku opłaty rejestracyjnej, czy też niewyznaczenia arbitra, mającego zasiąść w składzie orzekającym. Dopiero dokonanie odpowiednich uzupełnień lub zmian umożliwia wszczęcie właściwego postępowania polubownego.

Od dnia rozpoczęcia działalności przez Sąd Polubowny przy Rzeczniku Ubezpieczonych wpłynęło do niego 253 wniosków. Wnioski te dotyczą najczęściej sporów powstałych na tle ubezpieczeń komunikacyjnych, co pokrywa się ze statystykami prowadzonymi w zakresie skarg kierowanych do Biura Rzecznika. Do dnia 30 września 2010 r. niestety jedynie w 14 przypadkach zakłady ubezpieczeń wyraziły zgodę na przystąpienie do sporu, co stanowi niewielki procent ogółu wniosków skierowanych do Sądu. Argumentując niewyrażanie zgody na przeprowadzenie postępowania ubezpieczyciele wskazują fakt, iż Sąd Polubowny powstał przy Rzeczniku Ubezpieczonych, a więc przy urzędzie, którego ustawowym obowiązkiem jest ochrona interesów ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych i uprawnionych z umowy ubezpieczenia, a także innych podmiotów strony popytowej rynku ubezpieczeń. Dodatkowym argumentem uzasadniającym odmowę przystąpienia do postępowania polubownego jest - zdaniem ubezpieczycieli - fakt, iż zgodnie z regulaminem Sądu arbitrzy powoływani są przez Rzecznika Ubezpieczonych, co może mieć przełożenie na ewentualny, choćby mimowolny, brak obiektywizmu niezbędnego przy orzekaniu. Polemizując z tym stanowiskiem podnieść trzeba, iż  niezależnie od tego, iż arbitrów powołuje Rzecznik Ubezpieczonych, regulamin nie ogranicza w żaden sposób kręgu podmiotów mogących te kandydatury zgłaszać. Regulamin przewiduje jedynie ograniczenia w zakresie pełnienia funkcji arbitra, wyłączając m.in. osoby, których status zawodowy wyrażający się zwłaszcza w pozostawaniu w stosunku pracy może rodzić wątpliwości co do ich bezstronności i obiektywizmu.  Prezentowana przez zakłady ubezpieczeń  argumentacja może być niestety odczytywana jako votum nieufności w stosunku do osób, które posiadając najwyższe kwalifikacje i wiedzę ubezpieczeniową, a więc znając przepisy i zasady regulujące kwestie ubezpieczeniowe, jednocześnie z powagą podchodzą do zadania powierzonego im przez obie strony, nie reprezentując przecież żadnej z nich. Dlatego też nie ma żadnego znaczenia, czy Sąd Polubowny będzie istniał przy Rzeczniku Ubezpieczonych, czy też przy Polskiej Izbie Ubezpieczeń, ani też  kto wysunie kandydata na arbitra - jedną bowiem z przesłanek objęcia funkcji arbitra jest danie rękojmi należytego wykonania obowiązków arbitra i przesłanka ta musi być spełniona niezależnie od tego, kto tę kandydaturę wysunie. A jej elementami są także obiektywizm i niezależność. Obawy zakładów ubezpieczeń są niesłuszne, bowiem Rzecznik spełnia tylko rolę organizatorską, a w postępowaniach orzekają arbitrzy o najwyższych kwalifikacjach, niezawiśli, obiektywni i doświadczeni zawodowo. Wątpliwości zakładów ubezpieczeń budzi także fakt, iż arbitrzy Sądu są powoływani przez Rzecznika Ubezpieczonych - jednak dotychczasowa działalność arbitrów, pozwoliła te wątpliwości usunąć. Ponadto, jeszcze w 2007 r., do regulaminu wprowadzono możliwość zgłaszania kandydatur  również przez zakłady ubezpieczeń, jednak do chwili obecnej żadna kandydatura ze strony samorządu zakładów ubezpieczeń nie została zgłoszona.

Innym argumentem wysuwanym przez zakłady ubezpieczeń, który ich zdaniem uzasadnia niewyrażanie zgody na przystąpienie do postępowania polubownego jest fakt, iż osoby pełniące rolę arbitrów Sądu są w dziedzinie ubezpieczeń jedynie teoretykami,  działającymi w oderwaniu od realiów postępowania likwidacyjnego i wszystkich zagadnień z nim związanych, co nie gwarantuje dokonania poprawnej analizy wszystkich zagadnień związanych z rozstrzyganym sporem.  Jednak zastrzeżenie to nie wydaje się być trafione, bowiem rola arbitrów orzekających w Sądzie Polubownym jest identyczna z rolą sędziów orzekających w sądzie powszechnym - a przecież od sędziów tych nie wymaga się wiedzy praktycznej przy rozstrzyganiu w sprawach z dziedziny ubezpieczeń, stąd w sądzie powszechnym często rozstrzygająca jest rola biegłego.

Można postawić tezę, iż instytucja sądownictwa polubownego nie jest wykorzystana w stopniu na to zasługującym. Prawdą jest również, iż nie zawsze są stworzone ku temu odpowiednie warunki, co wyraża się m.in. generalnym brakiem  dostatecznej  informacji o pozytywach sądownictwa polubownego, a w przypadku rynku ubezpieczeń, także brakiem zainteresowania tym rozwiązaniem strony silniejszej, jaką jest niewątpliwie w tym przypadku zakład ubezpieczeń. Nie bez znaczenia jest także mylne przekonanie samych ubezpieczających, iż wskazani przez nich arbitrzy są pełnomocnikami stron, a w konsekwencji wygrana w sporze jest uzależniona od osoby, której nie znają osobiście i nie mogą ocenić jej umiejętności w reprezentowaniu strony przed sądem.

Jak już zostało wspomniane, od początku działalności Sądu do dnia dzisiejszego zgoda na przystąpienie do postępowania polubownego lub mediacyjnego została wyrażona w 14 przypadkach.  Podmiotami, które wyraziły zgodę były:

1.         PZU Życie S.A. - 2 wnioski.

2.         LINK 4 TU S.A. - 2 wnioski.

3.         HDI ASEKURACJA TU S.A. - 5 wniosków.

4.         NORDEA Polska TU na Życie S.A. - 1 wniosek.

5.         TUiR WARTA S.A. - 2 wnioski.

6.         COMPENSA Życie TU S.A. VIG - 1 wniosek.

7.         UFG - 1 wniosek.

W 6 przypadkach wszczęte postępowania zakończyły się zawarciem ugody, w 7 przypadkach został wydany wyrok, zaś w 2 przypadkach postępowanie zostało umorzone ze względu na braki formalne.

Wprowadzenie możliwości pojednawczego i polubownego rozstrzygania sporów miało na celu ułatwienie konsumentom dochodzenia roszczeń. Zauważyć jednak trzeba, iż  możliwość korzystania z sądownictwa polubownego na płaszczyźnie ubezpieczeń nie spełnia jednak swojej roli w stopniu oczekiwanym. Zmiany w tym zakresie wymagają podjęcia działań, dzięki którym wzrosłoby zainteresowanie sądownictwem polubownym głównie po stronie zakładów ubezpieczeń. Korzystanie bowiem z Sądu Polubownego przy Rzeczniku Ubezpieczonych jest nie tylko korzystne dla konsumentów ze względu na znacznie krótszy czas trwania postępowania, jest także dla konsumenta informacją o gotowości firmy ubezpieczeniowej do rozmów przy wykorzystaniu obiektywizmu i wiedzy osób trzecich, co przyczynia się jednocześnie do tworzenia pozytywnego wizerunku ubezpieczycieli.  Informacja o akceptowaniu przez zakład ubezpieczeń sądownictwa polubownego, tj. przystępowanie do postępowania sądowego pomimo braku przymusu, jest z pewnością bardzo istotna dla potencjalnych klientów tego zakładu. Dobrowolne przystąpienie ubezpieczyciela do sporu w sytuacji, gdy realia naszego sądownictwa powszechnego niejednokrotnie wymuszają na ubezpieczonych rezygnację z dochodzenia swych roszczeń przed tymi sądami, z pewnością będzie przez ubezpieczających doceniane.

Aby zachęcić zakłady ubezpieczeń do korzystania z możliwości polubownego rozstrzygania sporów, jeszcze w 2008 r. Rzecznik Ubezpieczonych, Halina Olendzka, oraz prezes Sądu, Małgorzata Maliszewska, odbyły szereg indywidualnych spotkań z przedstawicielami zakładów ubezpieczeń, mających na celu nawiązanie współpracy w zakresie możliwości oferowanych przez sądownictwo polubowne. Były to spotkania z PZU S.A., PZU Życie S.A., HDI Asekuracja TU S.A., PTU S.A., Commercial Union TUO S.A. (obecnie Aviva TUO S.A.), AIG Polska TU S.A., AXA TU Polska S.A., LINK 4 TU S.A., Generali TU S.A., oraz UNIQA TU S.A. Na spotkaniach tych omawiana była propozycja Rzecznik Ubezpieczonych i prezes Sądu wyodrębnienia przez ubezpieczycieli rodzaju spraw, które byłyby co do zasady poddawane pod rozstrzygnięcie Sądu Polubownego. Pomimo pozytywnej oceny tej propozycji przez zakłady ubezpieczeń i podjęcia przez kilka z nich zobowiązania o dokonaniu analizy zagadnienia od strony możliwości technicznych takiego rozwiązania, zaproponowane zakładom ubezpieczeń rozwiązanie nigdy nie zostało sfinalizowane. Również - pomimo wystosowania propozycji spotkania do wszystkich zakładów ubezpieczeń - przedstawiciele znakomitej ich większości niestety nie wykazali jednak zainteresowania tą propozycją.

Jak już wspomniano, popularyzacja Sądu Polubownego przy Rzeczniku Ubezpieczonych prowadzona jest na różnych płaszczyznach. Rozstrzyganie sporów  z wykorzystaniem sądownictwa polubownego jest obecnie powszechną praktyką w Europie i dotyczy różnorodnych płaszczyzn rynku, w tym rynku ubezpieczeń. O potrzebie popularyzacji sądownictwa polubownego, jako korzystnego dla obu stron trybu rozstrzygania sporów, świadczą pozytywne doświadczenia działającego w Polsce zarówno arbitrażu bankowego, jak i innych sądów konsumenckich. Praktyka wskazuje, iż zainteresowanie zakładów ubezpieczeń niestety w rażącym wymiarze nie odpowiada oczekiwaniom ubezpieczających. Dlatego też, rozwój sądownictwa polubownego wymaga podjęcia działań popularyzujących ten sposób rozstrzygania sporów poprzez wskazanie korzyści z niego wynikających. Rzecznik Ubezpieczonych konsekwentnie prowadzi szeroko zakrojone działania informacyjne - tak jak wspomniano wcześniej - m.in. w postaci przygotowywania opracowań zawierających informacje o Sądzie Polubownym i sposobie jego działania, czy też wykorzystywanie w tym celu mediów.

W ramach działań mających spopularyzować rozstrzyganie sporów przed Sądem Polubownym Rzecznik nadal prowadzi prace zmierzające do uproszczenia procedur, korzystając z nowelizacji przepisów postępowania cywilnego, zgodnie z którymi w braku odmiennego uzgodnienia stron, Sąd Polubowny może, z zastrzeżeniem przepisów ustawy, prowadzić postępowanie w taki sposób jaki uzna za właściwy, a także nie jest związany przepisami o postępowaniu przed sądem powszechnym.

Rzecznik Ubezpieczonych prowadzi także sygnalizowane wyżej prace nad obniżeniem opłat sądowych, do wniesienia których zobowiązany jest wnioskodawca po wyrażeniu przez zakład ubezpieczeń zgody na przeprowadzenie postępowania polubownego lub mediacyjnego.

W celu propagowania działalności Sądu Polubownego Sąd ściśle współpracuje także z innymi podmiotami prowadzącym podobną działalność. W tej dziedzinie szczególnie zauważalna jest współpraca z arbitrem bankowym, którego doświadczenia są niezwykle cennym źródłem informacji dla rozwoju sądownictwa polubownego w ubezpieczeniach. Sąd Polubowny nawiązał także kontakt z ministerstwem sprawiedliwości, w szczególności z Instytutem Wymiaru Sprawiedliwości.

W celu rozpropagowania i szerszego niż dotychczas zainteresowania sądownictwem polubownym Rzecznik organizował także konferencje i sympozja. W dniu 9 maja 2007 r. odbyła się w Warszawie konferencja pt. „Sądownictwo polubowne - stan obecny i perspektywy". Prelegentami na tej konferencji byli wybitni przedstawiciele rynku ubezpieczeń, w tym reprezentanci Polskiej Izby Ubezpieczeń. Prelekcje wygłosiła także arbiter bankowy K. Marczyńska oraz reprezentant Europejskiego Centrum Konsumenckiego, prof. dr hab. J. Handschke, dr M. Orlicki oraz prof. dr hab. T. Szumlicz. W dniu 24 października 2007 r. Rzecznik Ubezpieczonych zorganizował także sympozjum poświęcone ochronie konsumentów usług ubezpieczeniowych. W sympozjum tym pan G. Bezzina (Malta Financial Services Authority) omawiał kwestie związane z polubownym rozstrzyganiem sporów w Unii Europejskiej. Udział w sympozjum wzięła także I. Mendes Cabeçadas (Centro de Arbitragem de Conflitos de Consumo de Lisboa - Portugalia) omawiając kwestie związane z rozstrzyganiem sporów dotyczących transgranicznych umów ubezpieczenia. Prelekcję wygłosił także D. Thomas (Finantial Ombudsman Service - Wielka Brytania) przestawiając rozstrzyganie sporów między ubezpieczonymi i zakładami ubezpieczeń w Wielkiej Brytanii. Rzecznik Ubezpieczonych przewiduje organizowanie kolejnych konferencji i sympozjów, które w jego ocenie również przyczynią się do popularyzacji polubownego rozstrzygania sporów konsumenckich.

[1] Tekst jedn. Dz. U. z 1996 r., nr 11, poz. 62 z późn. zm.

[2] Dz. U. nr 96, poz. 478.

[3] Dz. U. nr 124, poz. 1153 z późn. zm.