Ponieważ systemy prawne poszczególnych państw dopuszczają a czasami nawet nakazują stosowanie zwyczajów handlowych organizacje międzynarodowe podjęły działania w celu unifikacji istniejących już zwyczajów. Wymienić tu możemy organizacje międzynarodowe o charakterze rządowym, takie jak UNCITRAL lub ECC - Europejska Komisja Gospodarcza ONZ i organizacje międzynarodowe o charakterze pozarządowym: ICC Międzynarodowa Izba Handlowa. Zwyczaje handlowe kreowane są nie tylko przez wspomniane wyżej organizacje, ale również przez krajowe i zagraniczne organizacje branżowe, które zrzeszają kupców, producentów i wytwórców danej branży. Przykładem takich organizacji branżowych w Polsce są: Izba Handlowa, Izba Gospodarcza lub inne zrzeszenia branżowe.

W polskim orzecznictwie przyjęta została zasada, iż w międzynarodowym obrocie handlowym pierwszeństwo mają międzynarodowe zwyczaje handlowe nad prawem krajowym. Chodzi tu tyko i wyłącznie o pierwszeństwo przed normami krajowymi prawa względnie obowiązującego, a nie prawa obowiązującego bezwzględnie, czy też prawa umownego. We współczesnym handlu międzynarodowym najbardziej znane są następujące reguły i zbiory zasad postępowania:

•  Formuły handlowe INCOTERMS,

•  Znowelizowane Amerykańskie Definicje Handlu Zagranicznego (RAFTED).

•  COMBITERMS,

•  Reguły Haskie,

•  Reguły Yorku - Antwerpii,

•  Jednolite zwyczaje i praktyka akredytyw dokumentowych,

•  Jednolite Reguły Inkasa.

W podobnie jak w wielu innych krajach ustawodawca nakazuje stosowanie ustalonych międzynarodowych zwyczajów handlowych. W Polsce znajduje to swoje odbicie w kodeksie cywilnym w art. 56 k.c., 65 §1 k.c., oraz 354 §1 k.c.

Formuły handlowe INCOTERMS są zbiorem odnoszącym się do tzw. bazy dostawy, czyli kontraktowych ustaleń dotyczących zasad podziału między kupującego i sprzedającego obowiązków i ryzyka związanego z transportem towaru i jego ubezpieczeniem. W obrocie wewnątrz krajowym klauzule kontraktowe dotyczące bazy dostawy nie odgrywają tak doniosłej roli, jak w umowach zawieranych w międzynarodowym obrocie handlowym.

Słowo "Incoterms" jest skrótem od International Commercial Terms (międzynarodowe terminy handlowe), i wybrany Incoterms, czyli międzynarodowy termin handlowy jest postanowieniem w umowie sprzedaży.

Formuły handlowe INCOTERMS po raz pierwszy zostały opracowane i opublikowane w 1936 roku przez Międzynarodową Izbę Handlową (ICC- International Chamber of Commerce), z siedzibą w Paryżu. Formuły te od momentu ich ustanowienia i przyjęcia stały się jednym z najbardziej powszechnie stosowanym zbiorem jednolitych reguł interpretacji zobowiązań kontraktowych w zakresie warunków realizacji umowy kupna - sprzedaży w międzynarodowym obrocie gospodarczym.

Już po kilku latach stosowania w praktyce handlowej zyskały one dość szerokie uznanie w większości krajów świata. Jednak zmiany dokonujące się zarówno w handlu międzynarodowym jak również w transporcie wymagały dostosowania formuł handlowych do nowych warunków. Dlatego też w roku 1953 nastąpiła pierwsza rewizja wykładni formuł INCOTERMS, która to poza dokładniejszym sprecyzowaniem obowiązków stron w poszczególnych formułach spowodowała usunięcie ze zbioru dwóch z nich, tj. formuł: Free (named port of shipment), Free or Free Delivered (named point of destination).

Podobnie jak w wersji poprzedniej, również w tej zrewidowanej wersji z 1953 roku, która obejmowała dziewięć formuł, podkreślano, że mają one charakter fakultatywny, czyli mogą być zastosowane o ile strony zawierające kontrakt handlowy wyraziły na to zgodę i uznały formuły te za obowiązujące.

Kolejna nowelizacja, miała miejsce w 1967 roku podczas kongresu Międzynarodowej Izby Handlowej w Montrealu jednak poza wprowadzeniem do zbioru dwóch kolejnych formuł nie zaowocowała ona żadnymi innymi zmianami, formuły które zostały dodane to:

Delivered At Frontier (named place of delivery at frontier), późniejsza DAF, Delivered (named place of destination in the country of importation) Duty Paid, późniejsza DDP.

W okresie lat siedemdziesiątych podczas wyraźnego rozwoju transportu lotniczego, do zbioru formuł INCOTERMS dodana została w 1976 roku kolejna formuła tj: FOB Airport (named airport of depature).

Od tego momentu na zbiór formuł INCOTERMS składało się dwanaście formuł handlowych, które miały zastosowanie w międzynarodowym obrocie handlowym.

Następna zmiana w zbiorze INCOTERMS nastąpiła w 1980 roku, kiedy to zaczął rozwijać się na coraz większą skalę transport kombinowany. Dlatego tez Międzynarodowa Izba Handlowa postanowiła dokonać nowelizacji wykładni terminu Freight or Carriage Paid To , oraz opracować ponadto wykładnię dwóch nowych formuł handlowych: free Carrier (named place), freight or Carriage and Insurance Paid To (named point of destination).

Zasadnicza a zarazem następna zmiana wykładni terminów handlowych INCOTERMS nastąpiła w 1990 roku. Wtedy bowiem przyjęta została zasada "zwierciadlanego odbicia" dla określenia obowiązków sprzedającego i kupującego (po 10 obowiązków). Zarazem dokonano podziału formuł na cztery grupy E, F, C, D, przyjmując jednocześnie nowe oznaczenia symboli dla formuł zaliczanych do określonej grupy, zostały wycofane również formuły: FOR/FOT, FOA, włączając je wraz z istniejącą dotychczas formułą FCR w skład nowej formuły FCA (Free Carrier) named place. Dodatkowo wprowadzona do zbioru została formuła DDU Delivered Duty Unpaid named place.

Aktualnie znowelizowana wersja INCOTERMS obowiązująca od 1 stycznia 2000 roku zachowała dotychczasowy podział obowiązków, jak również podział na cztery wspomniane wyżej grupy. Zamiany które nastąpiły, miały na celu nadanie wykładni formuł prostszej i bardziej komunikatywnej formy zarówno w interpretacji obowiązków sprzedającego jak i kupującego. Ponadto dokonano przeformułowania wykładni terminu FCA oraz zmienione zostały obowiązki w zakresie odpraw celnych w przypadku formuł FAS i DEQ.

Obecnie w zbiorze INCOTERMS znajduje się trzynaście formuł handlowych i przedstawiają się one następująco:

•  EXW, Ex works - Z zakładu (oznaczone miejsce),

•  FCA, Free Carrier - Franco przewoźnik (oznaczone miejsce),

•  FAS, Free Alongside Ship - Franco wzdłuż burty statku (oznaczony port załadunku),

•  FOB, Free On Board - Franco statek (oznaczony port załadunku),

•  CFR, Cost and Freight - Koszt i fracht (oznaczony port przeznaczenia),

•  CIF, Cost, Insurance and Freight - Koszt, ubezpieczenie i fracht (oznaczony port przeznaczenia),

•  CPT, Carriage Paid To - Przewoźne opłacone do (oznaczone miejsce przeznaczenia),

•  CIP, Carriage and Insurance Paid To - Przewoźne i ubezpieczenie opłacone do ( oznaczone miejsce przeznaczenia),

•  DAF, Delivered At Frontier - Dostarczone na granicę (oznaczone miejsce),

•  DES, Delivered Ex Ship - Dostarczone na statku (oznaczony port przeznaczenia),

•  DEQ, Delivered Ex Quay - Dostarczone na nabrzeże (oznaczone miejsce),

•  DDU, Delivered Duty Unpaid - Dostarczone cło nieopłacone (oznaczone miejsce przeznaczenia),

•  DDP, Delivered Duty Paid - Dostarczone cło opłacone (oznaczone miejsce przeznaczenia).

Opisany zbiór formuł handlowych INCOTERMS nie był jednak pierwszą na świecie próba ujednolicenia interpretacji obowiązków eksporterów i importerów w zakresie warunków dostawy towaru. Pierwszą próbę opracowanie jednolitej wykładni formuł handlowych podjęto w USA w 1919 roku wynikiem czego było opracowanie przez The Chamber of Commerce of USA American Foreign Trade Definitions. Jednak w 1941 r. zostały one nieco znowelizowane oraz przybrały nowa nazwę Revised American Foreigm Trade Definitions (RAFTED), oraz stanowią element składowy amerykańskiego jednolitego kodeksu handlowego - Uniform Commercial Code, w związku z czym są zalecane do stosowania amerykańskim podmiotom gospodarczym zawierającym transakcje handlowe z zagranicą.

Kolejną próba, dotyczącą opracowania wykładni tylko jednej formuły tzn. CIF (Cost, Insurance, Freight) były konwencje organizowane przez Stowarzyszenie Prawa Międzynarodowego w Warszawie w 1928 roku, oraz w Oksfordzie w 1932 roku. Wykładnia ta stała się znana pod nazwą Reguł Warszawsko - Oksfordzkich.

Jednak w praktyce handlowej najczęstsze zastosowanie maja formuły handlowe INCOTERMS.

Formuły handlowe INCOTERMS odnoszą się głównie do kwestii związanych z prawami i obowiązkami stron kontraktu w odniesieniu do sprzedawanych towarów. Jednak cały kontrakt handlowy ma przeważnie charakter wielowątkowy, ponieważ oprócz samej umowy sprzedaży dotyczy również innych umów dotyczących przewozu, ubezpieczenia. Z jednej strony możemy stwierdzić że formuły INCOTERMS mają zastosowanie wyłącznie do umowy sprzedaży , czyli do powstałych w ten sposób stosunków pomiędzy sprzedającym, a kupującym. Z drugiej strony zastosowanie w kontrakcie międzynarodowym określonej formuły może powodować pewne implikacje w innych umowach. Jak przykład mogę przedstawić zawarcie przez sprzedającego kontraktu na bazie dostawy CFR lub CIF, kiedy to nie może on użyć innego rodzaju transportu, niż morski lub wodny śródlądowy, ponieważ zgodnie z wykładnią tych formuł musi on przedstawić kupującemu konosament lub podobny dokument, którego nie uzyska stosując inny rodzaj transportu.

Formuły INCOTERMS dotyczą określonych obowiązków nałożonych na strony kontraktu takich jak, obowiązek postawienia towaru przez sprzedającego do dyspozycji kupującego, przekazania towaru do transportu lub dostarczenia do miejsca przeznaczenia oraz określają podział ryzyka między stronami w tych wszystkich przypadkach. Formuły te mimo iż ich ważność jest znacząca dla umowy sprzedaży nie regulują niektórych problemów związanych z taką umową np. przejścia własności towaru, naruszenia umowy i płynących z tego konsekwencji, jak również zwolnienia się strony z odpowiedzialności w niektórych przypadkach.

Wraz z rozwojem handlowym świata publikowana jest nowa wersja formuł handlowych INCOTERMS. Jeżeli strony chcą w umowie użyć którejś w wersji tych formuł to powinny to wyraźnie zaznaczyć w umowie, żeby nie było żadnych wątpliwości, z której wersji korzystały zawierając kontrakt. Chciałem jeszcze raz w tym miejscu podkreślić, że stosowanie któregoś ze zbiorów formuł handlowych ma wyłącznie charakter dobrowolny a strony muszą same wyrazić to poprzez wpisanie odpowiedniej formuły do postanowień umowy. Jakakolwiek ingerencja ze strony podmiotów państwowych jest niedopuszczalna.

W obrocie handlowym stosowana powszechnie nazwa "Formuły Handlowe" jest dość często interpretowana jako: warunki dostawy, bazy dostawy, terminy handlowe, warunki transakcji lub klauzule kontraktowe, dlatego z uwagi na fakt iż wymienione wyżej określenia niezbyt dokładnie oddają jej istotę powinniśmy to w tym miejscu uściślić.

Moim zdaniem poprzez stwierdzenie formuły handlowe powinniśmy rozumieć określenie konkretnych obowiązków sprzedającego w zakresie sposobu dokonania dostawy towaru do ustalonego w kontrakcie miejsca i poniesienia kosztów i ryzyk z tym związanych, oraz podobnych obowiązków kupującego od momentu przejęcia towaru z oznaczonego miejsca i jego dalszego transportu do ostatecznego miejsca przeznaczenia. Dlatego nazwa warunki dostawy wydaje mi się być w tym przypadku zbyt szeroka, gdyż obejmuje ona swym zakresem również wysokość ceny umownej czas i miejsce świadczenia transportowego, a także sposób zapłaty. Natomiast kolejny termin czyli klauzula oznacza przeważnie ustęp zawierający określone postanowienie umowy, a więc zupełnie coś innego niż to o czym jest mowa, dlatego iż dana formuła może zastąpić jedną lub cały szereg klauzul kontraktowych. Określenie baza dostawy wydaje się pojęciem niezupełnie odpowiadającym terminowi formuła handlowa, ponieważ jest zbyt zawężone. Natomiast określenie termin handlowy moim zdaniem dotyczy innych kwestii niż formuła handlowa. Wydaje mi się iż używając określenia termin handlowy mamy na myśli nazwę zaczerpnięta z języka handlowego.

Formuły dotyczą wyłącznie stosunków między sprzedającym i kupującym i nie dotyczą osób trzecich, np. relacji między sprzedającym a przewoźnikiem. Nakładają one minimum obowiązków na sprzedającego w przypadku formuły EXW i maksimum w przypadku formuły DDP. Sprzedający nie ponosi ryzyka związanego z towarem do punktu dalszego niż ten, do którego obciążają go koszty transportu, jednakże może być zobowiązany do poniesienia takich kosztów w przypadku formuł z grupy C. Obie strony kontraktu posiadają gestię ubezpieczeniową uzależnioną od długości trasy przewozu i punktu przejścia ryzyka, jednak, że w przypadku formuł CIF i CIP, gdzie sprzedający ma obowiązek ubezpieczenia towaru na zasadniczej drodze transportu, wtedy przejmuje on gestię ubezpieczeniową. Dostawa towaru jest dokonywana przez wydanie towaru kupującemu lub osobie przez niego upoważnionej, a jeżeli nie stawią się one w miejscu i terminie dostawy, towar uważany jest za wydany i jego dalsze ewentualne składowanie odbywa się na koszt i ryzyko kupującego.

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, iż podczas formułowania warunków dostawy w ramach kontraktu pierwszeństwo maja ustalenia poczynione indywidualnie między stronami, w stosunku do wykładni formuł handlowych ujętych w różnych międzynarodowych i krajowych kodyfikacjach, które mają charakter fakultatywny. Oznacza to że jeżeli strony zdecydują się podporządkować kontrakt formule handlowej wybranej z takiego zbioru, to muszą to wyraźnie wskazać w umowie, podając zarazem zbiór według którego obowiązki stron w ramach przyszłej formuły będą interpretowane. Ułatwia to bowiem rozstrzyganie ewentualnego sporu przez sąd powszechny lub arbitrażowy.

Przeprowadzenie klasyfikacji formuł handlowych Incoterms 2000 powinniśmy podzielić na klika etapów Pierwszym z nich jest podział wyżej wymienionych formuł na formuły typu Loco i Franco.

Formuły Loco - sprzedający jest zobowiązany do postawienia towaru do dyspozycji kupującego na swoim terenie np. zakład produkcyjny, magazyn, plantacja, bez ponoszenia jakichkolwiek innych kosztów (formuła EXW).

Natomiast formuły Franco - nakładają na sprzedającego obowiązek dostarczenia towaru do oznaczonego w kontrakcie miejsca na swój koszt, co zazwyczaj oznacza iż dolicza on do ceny sprzedawanego towaru , koszty i wydatki, które poniósł z tytułu dostawy i ewentualnego ubezpieczenia (wszystkie formuły poza EXW).

Kolejnym etapem klasyfikacji jest podział formuł Incoterms na cztery grupy (E, F, C, D), z których każda oznaczona jest trzyliterowym skrótem (pierwsze litery ich nazw angielskich).Według tego podziału formuły możemy sklasyfikować wg. kryterium zwiększających się obowiązków i ryzyka sprzedającego od EXW do DDP.

Termin z grupy E jest to tylko jedna formuła gdzie sprzedającemu przypisane jest minimum obowiązków, z których zasadniczym jest postawienie towaru do dyspozycji kupującego, której to czynności dokonuje na własnym terenie.

Natomiast w przypadku formuł z grupy F , sprzedający ma obowiązek dostarczyć towar przewoźnikowi zgodnie z instrukcją otrzymaną od kupującego, przy czym nie ponosi on głównych kosztów transportu.

W przypadku formuł handlowych z grupy C sprzedający ma obowiązek dostarczyć towar przewoźnikowi z którym obowiązany jest zawrzeć umowę o przewóz towaru do oznaczonego w kontrakcie miejsca i ponieść koszty tego transportu. W przypadku zastosowania formuł CIF lub CIP, sprzedający ma obowiązek dodatkowo zawrzeć umowę o ubezpieczenie towaru oraz ponieść koszty tego ubezpieczenia w ramach minimalnego pokrycia ryzyka.

Formuły z grupy D oznaczają iż sprzedający jest odpowiedzialny za przybycie towary do oznaczonego miejsca przeznaczenia w kraju importu, ponosząc koszty i ryzyko związane z dostawą.

Kolejnym etapem klasyfikacji formuł handlowych jest ich podział ze względy na gałąź transportu, możemy tu wyróżnić transport morski, samochodowy, lotniczy i kolejowy.

Formuły handlowe możemy podzielić również ze względu na punkt przejścia ryzyka, co może mieć bardzo duże znaczenie dla danej strony kontraktu.

W formułach CIF i CIP, to na sprzedającym ciąży obowiązek ubezpieczenia towaru na rzecz kupującego. Nie zna on z reguły konkretnych wymagań kupującego w tym względzie. Z uwagi na możliwość ewentualnej sprzedaży towaru podczas transportu przez kupującego innemu nabywcy, co może mieć miejsce w przypadku bazy dostawy CIF, który z kolei może go odsprzedać następnemu, sprzedający nie może wiedzieć jaki zakres ubezpieczenia byłby zadowalający dla kolejnych nabywców. W związku z powyższym w formułach CIF i CIP jest tradycyjnie stosowany minimalny zakres ubezpieczenia, z możliwością jego rozszerzenia. Sytuacja taka znajduje odzwierciedlenie w Instytutowych Klauzulach Ładunkowych Instytutu Londyńskich Ubezpieczycieli ( Institute Cargo Clauses), gdzie minimalny zakres pokrycia ryzyka został określony w klauzuli "C", oraz "B", a najszerszy w klauzuli "A".

Dlatego jeżeli kupujący zażąda ubezpieczenia o szerszym zakresie, np. gdy warunki płatności przewidują akredytywę dokumentową, wymagane jest często ubezpieczenie od wszelkich ryzyk, sprzedający ma obowiązek załatwić takie ubezpieczenie, lecz na koszt kupującego w zakresie wykraczającym poza zakres minimalny. Podobnie jeśli zostanie poproszony przez kupującego o uzyskanie ubezpieczenia od ryzyk nie objętych klauzulą "A", takich jak: ryzyko wojny, strajku lub zamieszek, które objęte są klauzulami dodatkowymi. Ponadto powinniśmy mieć jeszcze na uwadze fakt, że wymagany w formułach CIF i CIP minimalny zakres pokrycia ryzyka nie zawsze może być stosowany, np. przy sprzedaży wyrobów przemysłowych, gdzie występuje ryzyko kradzieży, niewłaściwego przechowania czy obchodzenia się z towarem, co wymaga znacznie szerszego zakresu ubezpieczenia niż objęty klauzula "C".

Chciałem wspomnieć jeszcze że odrębnym zagadnieniem mogą być ograniczenia w zakresie ubezpieczenia towarów za granicą nakładane przez wiele krajów, preferujących narodowe instytucje ubezpieczeniowe. Może powodować to szereg utrudnień dla stron zawierających kontrakt, jeśli chodzi o możliwości swobodnego wyboru formuły handlowej, jako bazy dostawy kontraktu.

Grzegorz Ornoch