Wolnorynkowe warunki gospodarowania przyczyniły się do wielu przemian w Polsce, zarówno w sferze życia społecznego jak i gospodarczego. W związku z powyższym głębokie zmiany dokonały się również w sektorze finansowym, którego częścią jest rynek ubezpieczeniowy.

Podstawą do przeobrażeń sektora ubezpieczeniowego była Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej. Przepisy niniejszego aktu prawnego zniosły monopol państwa w sferze ubezpieczeń, ubezpieczenia ustawowe zastąpiły umownymi ubezpieczeniami obowiązkowymi, zezwoliły na podejmowanie w Polsce działalności ubezpieczeniowej przez spółki z udziałem kapitału zagranicznego i ustaliły warunki działania oddziałów zagranicznych. Utworzono Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, Fundusz Ochrony Ubezpieczonych oraz określono ramy funkcjonowania samorządu gospodarczego zakładów ubezpieczeń - dziś Polska Izba Ubezpieczeń. Ustawa o działalności ubezpieczeniowej była wielokrotnie nowelizowana. Wprowadzono zapisy pozwalające na utworzenie nadzoru ubezpieczeniowego: Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń (obecnie organem nadzoru jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, która powstała z połączenia Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi), Rzecznik Ubezpieczonych, powołano Rzecznika Ubezpieczonych, zdefiniowano zawód aktuariusza.

Po 12 latach transformacji obraz polskiego rynku ubezpieczeń zmienił się diametralnie: powstało nowoczesne ustawodawstwo regulujące zasady funkcjonowania rynku i stosowne instytucje, które nadzorują działające na nim podmioty ( pakiet 4 ustaw ubezpieczeniowych: Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych, Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych, Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym ), powstało ponad 70 nowych zakładów ubezpieczeń, działa ponad 1000 brokerów i 300 tysięcy agentów ubezpieczeniowych oraz nastąpił prawie 16-krotny wzrost ogólnej kwoty przypisanych składek.

W bieżącym artykule przedstawię w ogólnym zarysie jak na przełomie 12 lat kształtował się rynek ubezpieczeniowy.

Podmiotowa struktura rynku ubezpieczeń

Tabela 1 Liczba zakładów ubezpieczeń posiadających zezwolenie Ministra Finansów na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej (stan na dzień 31.12.2002 r.).

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

Pod koniec lat osiemdziesiątych na polskim rynku ubezpieczeniowym funkcjonowały właściwie dwa monopolistyczne zakłady ubezpieczeń: PZU oraz WARTA. Jak pokazują dane w tabeli po roku obowiązywania ustawy o działalności ubezpieczeniowej czyli w roku 1991 na polskim rynku zanotowano już 24 zakłady ubezpieczeń, a na koniec 2002 r. ich liczba wzrosła ponad trzykrotnie. Największy wzrost ilościowy przypada na lata 1993 - 1999. Obecnie obserwujemy zahamowanie wzrostu liczby zakładów ubezpieczeń. W opinii ekspertów badających rynki ubezpieczeniowe duża dynamika wzrostu liczby zakładów ubezpieczeń wskazuje na to iż polski rynek ubezpieczeniowy jest rynkiem młodym, znajdującym się w fazie rozwoju.

Do roku 1996 większość nowych zakładów podejmowała działalność w dziale II, tj. pozostałych ubezpieczeń osobowych i majątkowych, zmiana liczby towarzystw w tym dziale po roku 1996 była już mniejsza. Natomiast dział I, tj. ubezpieczenia na życie charakteryzuje się odwrotną tendencją - w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych liczba nowo powstających zakładów była zdecydowanie większa niż w dziale II. W wyniku powyższych zmian, obecnie możemy mówić o zmniejszeniu dysproporcji między liczbą zakładów działu I i działu II - w obu działach funkcjonuje zbliżona ilość towarzystw: 37 w dziale I i 36 w dziale II.

Kapitał zagraniczny w polskich ubezpieczeniach

Tabela 2 Udział kapitału zagranicznego w kapitałach podstawowych zakładów ubezpieczeń ( %)w poszczególnych latach.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

W omawianym okresie nastąpił przypływ inwestycji zagranicznych do sektora ubezpieczeniowego - w roku 2002 kapitał zagraniczny stanowił 2/3 kapitałów podstawowych zakładów ubezpieczeń. Taka sytuacja jest przede wszystkim konsekwencją obowiązywania ustawy o działalności ubezpieczeniowej, której przepisy umożliwiły tworzenie towarzystw ubezpieczeniowych z udziałem kapitału pochodzącego z zagranicy.Natomiast od 1 stycznia 1999 prawo zezwala na podejmowanie działalności przezgłówne oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń. Szczególnie duży wzrost liczby zakładów ubezpieczeń z udziałem kapitału zagranicznego notuje się po roku 1997. Z danych statystycznych wynika, że największy udział na naszym krajowym rynku ubezpieczeń posiada kapitał niemiecki i amerykański. Pierwszymi polskimi zakładami ubezpieczeń udziałem kapitału zagranicznego, które w październiku 1990 r. uzyskały zezwolenie Ministra Finansów na prowadzenie działalności były zakłady amerykańskie: Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji Amplico S.A. oraz Pierwsze Amerykańsko Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji Amplico S.A.

Proces dekoncentracji rynku

Wydawać by się mogło, że wraz z napływem kapitału zagranicznego, co wiąże się z powstawaniem nowych zakładów ubezpieczeń, bogatszą ofertą produktową, nastąpi dekoncentracja polskiego rynku ubezpieczeń. Wprawdzie główny monopolista PZU traci swój udział w rynku, jednak następuje to bardzo powoli.

Koncentracja ma miejsce gdy mała liczba firm posiada duży udział w sprzedaży danego produktu czy też w innym zakresie o ekonomicznym znaczeniu w danej dziedzinie. Przyjmuje się, że jest ona wysoka, gdy około 80 - 90% sprzedaży bądź zatrudnienia na danym rynku posiada 5 firm. Polski rynek ubezpieczeń, podobnie jak rynki innych krajów Europy Środkowowschodniej charakteryzuje wysoki stopień koncentracji, zwłaszcza zakładu dominującego.

W Unii Europejskiej przyjmuje się, że dany zakład ubezpieczeń posiada pozycję monopolistyczną, gdy jego udział w rynku stanowi ponad 20%. Proszę zauważyć, że w Polsce po ponad 12 latach transformacji ustrojowej oraz budowy prawdziwego rynku ubezpieczeniowego, pozycja zarówno PZU Życie S.A. oraz PZU S.A. jest nadal dominująca. W roku 2002 zakłady te osiągnęły udział na rynku odpowiednio: 49% oraz 56%. Czyli można powiedzieć ze posiadają one nadal faktyczny monopol.

Tabela 3 Udział poszczególnych zakładów ubezpieczeń działu I w rynku ubezpieczeń na życie.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

W dziale ubezpieczeń na życie występuje wysoka koncentracja - około 87 % udziału w rynku posiadają 4 zakłady ubezpieczeń. Nieprzerwanie wiodącą pozycję zajmują trzy towarzystwa ubezpieczeń: PZU Życie S.A., Commercial Union Życie S.A. oraz Amplico Life S.A. zbierając około 80% składki (wg stanu na 31.12.2002 r.) W ostatnich latach wyraźnie jednak słabnie pozycja PZU Życie S.A., które w ciągu 7lat utraciło 33% udziału w rynku na rzecz towarzystw z przeważającym udziałem kapitału zagranicznego, a więc Commercial Union Życie S.A. i Amplico Life S.A. Do tej dwójki stopniowo dołączyło ING Nationale Nederlanden S.A., które w analizowanym okresie zwiększyło swój udział w rynku ubezpieczeń na życie z 0,46% w 1995 r. do 9,3%w roku 2002. 60% ogólnej liczby zakładów ubezpieczeń prowadzących działalność operacyjną w dziale I stanowią zakłady posiadające udział w rynku mniejszy niż 1%.

Tabela 4 Udział poszczególnych zakładów ubezpieczeń działu II w rynku pozostałych ubezpieczeń osobowych i majątkowych.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

W dziale ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych proces dekoncentracji postępuje znacznie wolniej niż w ubezpieczeniach życiowych. Dotychczasowi potentaci PZU S.A. i TUiR Warta S.A. systematycznie tracą udział w rynku, lecz nie w takim tempie jak to ma miejsce w przypadku ubezpieczycieli życiowych. PZU S.A. w ciągu 7 lat straciło 4,4% udziału w rynku, natomiast TUiR Warta S.A. 4,1%. Tutaj również występuje bardzo dużo zakładów (26) o udziale w rynku poniżej 1%. Udział w rynku powoli zdobywa Ergo Hestia S.A. Pod względem pozycji na rynku w dalszej kolejność uplasowały się: Daewoo TU S.A., Polonia S.A. (obecnie Uniqa), Allianz Polska S.A., Samopomoc S.A.

Składka przypisana brutto

W statystykach przygotowywanych przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych czy Polską Izbę Ubezpieczeń jako podstawowy miernik sytuacji poszczególnych zakładów ubezpieczeń i rynku ubezpieczeniowego jako całości wykorzystuje się składkę ubezpieczeniową brutto. Dlatego, poniżej opierając się o poziom jaki osiągała składka przypisana brutto w poszczególnych latach przedstawię ocenę rozwoju "przemysłu ubezpieczeniowego" oraz strukturę portfela ubezpieczeń.

Tabela 5 Wielkość zebranej składki przypisanej brutto (mln PLZ) w poszczególnych latach.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

W roku 2002składka przypisana brutto przekroczyła 23 mld PLN, osiągając poziom prawie trzykrotnie wyższy niż w roku 1991. Zdecydowanie szybciej przyrastała składka w dziale ubezpieczeń na życie. Pod względem zebranej składki dominują ubezpieczenia majątkowe - w tym dziale zebrano około 57% składki ogółem. Na rynku światowym i europejskim proporcje te są odwrotne - ponad 62% składki ubezpieczeniowej przypada na ubezpieczenia działu I. W ostatnich latach zauważalny jest już dużo niższy przyrost składki niż na początku lat dziewięćdziesiątych

Spadek dynamiki wzrostu składki ubezpieczeniowej brutto

Wykres 1 Dynamika składki przypisanej brutto w latach 1991 - 1992.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

Analizując tempo wzrostu składki ubezpieczeniowej zebranej przez polskich ubezpieczycieli, można wyróżnić dwa okresy: pierwszy obejmujący lata 1991 - 1997 charakteryzujący się rosnącym tempem wzrostu - najwyższa dynamika składki wystąpiła w roku 1997oraz drugi - od 1998 r. do dnia dzisiejszego - z malejącym tempem wzrostu. Ten ostatni okres należy zaliczyć do okresu stagnacji rynku, a jest on wynikiem pogorszenia się sytuacji gospodarczej Polski - ta sytuacja zarazem potwierdza zależność stopnia rozwoju danego rynku ubezpieczeniowego od wysokości PKB.

Składka przypisana brutto per capita

Miernikiem rozwoju sektora ubezpieczeń, bardziej precyzyjnym niż poziom składki przypisanej brutto jest wartość składki ubezpieczeniowej przypadająca na jednego mieszkańca tzw. współczynnik gęstości. Jak świadczą dane zawarte w poprzedniej tabeli w Polsce wartość zebranej składki ubezpieczeniowej w kolejnych latach wzrastała, co bezpośrednio oznacza wzrost wydatków społeczeństwa na ubezpieczenia. Jednak, jeśli porównamy poziom zebranej składki do liczby mieszkańców kraju, to wyraźnie widać, że statystyczny Polakprzeznacza stosunkowo mało środków finansowych na zakup polis ubezpieczeniowych. Wartość współczynnika gęstości na przestrzeni ostatnich lat kształtowała się następująco: 1996 - 59 euro, 1997 - 82 euro, 1998 - 97 euro, 1999 - 125 euro, 2000 - 140 euro, 2001 - 164 euro.

Choć w poszczególnych latach zauważamy systematyczny wzrost wartości składki przypisanej brutto per capita, to wartość tego wskaźnika jest najniższa w zestawieniu z innymi krajami byłego bloku wschodniego. Na przykład w 2001 r. współczynnik gęstości w wybranych krajach, które przechodzą zmiany społeczno - gospodarcze porównywalne do Polski kształtował się następująco: Węgry - 170 euro, Czechy - 240 euro, Słowenia - 515 euro.

Natomiast w Europie średnia wartość omawianej wielkości wynosi 1629 euro, czyli prawie dziesięciokrotnie więcej niż w Polsce. Powyższe dane świadczą, że występują znaczne dysproporcje w rozwoju ubezpieczeń pomiędzy krajami byłego bloku wschodniego a całą Europą. W tym miejscu nie będzie błędem pokusić się o stwierdzenie, że świadomość ubezpieczeniowa w krajach Europy Środkowej jest bardzo niska. Dodatkowy czynnik który oddziałuje na tak niskie wydatki dotyczące ochrony ubezpieczeniowej to dochody mieszkańców kraju, a tu należy zaznaczyć, ze w krajach post socjalistycznych są one dużo niższe niż w Europie Zachodniej. Ponadto opiekuńcza polityka państwa, również w zakresie ochrony życia i mienia, nie wykształciła wśród ludności zwyczaju do ubezpieczania się od różnych ryzyk jednocześnie.

Udział składki przypisanej brutto w PKB

Wielkością, która mierzy znaczenie sektora ubezpieczeń dla gospodarki narodowej jest wartość stosunku składki przypisanej brutto do PKB - tzw. współczynnik penetracji. Wysoki poziom stosunku rocznej składki ubezpieczeniowej do PKB to niewątpliwie świadectwo o istotnej roli jaką spełniają ubezpieczenia w zakresie ochrony ludności przed negatywnymi skutkami zdarzeń losowych. W Polsce w 2001 r. składka przypisana brutto stanowiła 3,2 % PKB. Wartość tego współczynnika jest niewielka w odniesieniu do średniej w Europie, która wynosi 8,7%, a to oznacza, że w Polsce ubezpieczenia nie odgrywają tak dużej roli jaką ten sektor posiada w gospodarkach krajów Europy Zachodniej. Jeśli przytoczymy wartość współczynnika penetracji w krajach Europy Środkowowschodniej: Węgry - 3,3%, Czechy - 3,7%, Słowenia - 4,9%, to również wnioskować można iż na tle krajów Europy w Polsce występuje niedorozwój ubezpieczeń.

Struktura portfela ubezpieczeń na życie

Tabela 6 Składka przypisana brutto wg poszczególnych grup w Dziale I.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PIU.

W dziale ubezpieczeń na życie nieprzerwanie dominuje grupa ubezpieczenia na życie, jednak udział tego rodzaju produktów systematycznie spada - w ciągu 6 lat spadł o 31% (z 78,2% w roku 1994 do poziomu 47,4% w 2002 r.). Zauważalny jest dynamiczny rozwój nowoczesnych form ubezpieczeń na życie, mianowicie ubezpieczeń na życie z funduszem inwestycyjnym - w analizowanym okresie (1994 r. - 2002 r.) udział tej grupy ubezpieczeń wzrósł o 28,6%. Dane w tabeli jasno wskazują, że ubezpieczenia na życie z funduszem inwestycyjnym (grupa 3) systematycznie wypierają z rynku "klasyczne" ubezpieczenia na życie (grupa 1) oraz ściśle z nimi związane ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe (grupa 5 - ubezpieczenia stanowiące uzupełnienie grup 1-4). Natomiast ubezpieczenia posagowe i rentowe mają niewielki udział w rynku, właściwie ta forma zabezpieczenia jest w Polsce niepopularna.

Powyższe zmiany struktury portfela ubezpieczeń życiowych mają swoje przyczyny przede wszystkim w nowym systemie ubezpieczeń społecznych, który został wprowadzony z początkiem 1999 r.Twórcy tego systemu jako podstawowe założenie przyjęli ograniczenie opiekuńczej roli państwa i pozostawienie do pewnego stopnia każdemu obywatelowi możliwości samodzielnej decyzji w sprawie formy i zakresu zabezpieczenia swej przyszłości. Właśnie tutaj znajduje się wyjaśnienie przyczyn rosnącego zainteresowania ubezpieczeniami o charakterze oszczędnościowym (np. ubezpieczenia na życie z funduszem inwestycyjnym). W tym miejscu należy zaznaczyć, że dostępna na rynku oferta tego typu produktów ubezpieczeniowych wymaga od ubezpieczających wiedzy z zakresu inwestycji kapitałowych bo często w ramach jednego ubezpieczenia ubezpieczyciel oferuje kilka funduszy, a każdy z nich charakteryzuje się innym ryzykiem i w konsekwencji różnymi poziomami efektywności.

Struktura składki pozostałych ubezpieczeń osobowych i majątkowych

Tabela 7 Składka przypisana brutto wg poszczególnych grup w Dziale II.

Struktura składki przypisanej brutto wg rodzajów działalności w dziale II (w%)
Ubezpieczenia:	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002
Pozostałe osobowe (gr. 1+2)	6,5	6,5 Sąd polubowny Najczęstsze problemy Dyżury telefoniczne Skargi Informacje prasowe z rynku 09.10.2008 - Ubezpieczenia majątkowe Uważaj, gdzie i od kogo kupujesz OC czytaj więcej 09.10.2008 - Ubezpieczenia na życie Amplico Life w dobrej kondycji czytaj więcej 09.10.2008 - Zabezpieczenie emerytalne KNF: PTE muszą zwiększać kapitały czytaj więcej Copyrights © 2007-2008 Rzecznik Ubezpieczonych | Wykonanie strony: crazybeaver.net