Od 1 września bieżącego roku można już indywidualnie gromadzić oszczędności emerytalne w ramach III filara systemu ubezpieczeń emerytalnych. Jest to ogromna zmiana na trzeciofilarowym rynku emerytalnym, zdominowanym dotychczas przez omówione poniżej Pracownicze Programy Emerytalne zakładane z inicjatywy pracodawcy. Powołane do życia IKE wprowadziły sporo zamieszania na rynku finansowym - znaczące instytucje finansowe chcą oferować indywidualne produkty emerytalne w ramach III filara! Kto zdobędzie najwięcej klientów i jaki będzie układ sił na tym rynku przekonamy się już wkrótce!

 
Wielu ubezpieczonych może zadać sobie pytanie: Po co dodatkowo oszczędzać na emeryturę? Mają przecież konto w FUS (I filar) i rachunek w OFE (II filar), które zapewnią im w przyszłości świadczenie emerytalne. Warto jednak zwrócić uwagę, że dodatkowe oszczędzanie na starość jest niezbędne w obliczu niskich stóp zastąpienia z obowiązkowego systemu, jeśli chcemy utrzymać na emeryturze zadowalający standard życia.

Oczywiście entuzjaści dodatkowego oszczędzania na emeryturę mogli indywidualnie gromadzić środki już wcześniej, jednak dopiero indywidualne konta emerytalne oferują zachętą podatkową - dochody uzyskane z tytułu lokowania środków emerytalnych są objęte zwolnieniem z 19% podatku od zysków kapitałowych, zwanego potocznie "podatkiem Belki".

 
Zakładanie IKE

 
Indywidualne konto emerytalne może założyć każda osoba, która ukończyła 16 lat, mieszka w Polsce i jest zobowiązania do płacenia podatku dochodowego w Polsce. Osoba małoletnia natomiast dokonywać wpłat na IKE tylko w roku kalendarzowym, w którym uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę. Bardzo ważnym ograniczeniem jest zapis, że można gromadzić oszczędności tylko na jednym IKE, zatem niemożliwe jest wspólne gromadzenie środków przez małżonków na jednym koncie. W przypadku założenia kilku kont oszczędzający zapłaci bardzo wysoki - 75% podatek od dochodów kapitałowych uzyskanych ze wszystkich kont emerytalnych. 

IKE jest zakładane i prowadzone na podstawie pisemnej umowy zawartej z wybraną instytucją finansową: funduszem inwestycyjnym, podmiotem prowadzącym działalność maklerską, zakładem ubezpieczeń na życie lub bankiem.

Wobec tego IKE można prowadzić w formie:

 
Przed założeniem konta emerytalnego konieczne jest złożenie oświadczenia o nieposiadaniu IKE w innej instytucji finansowej oraz o niedokonaniu wypłaty transferowej z uprzednio posiadanego IKE do programu emerytalnego w danym roku kalendarzowym. Jeśli jednak oszczędzający ma co najmniej 55 lat, musi również potwierdzić, że nie dokonał w przeszłości wypłaty środków z IKE.

 
Zmiana formy IKE i transfer środków

 
Przepisy wprowadzające indywidualne konta emerytalne przewidują możliwość zmiany formy gromadzenia środków oraz zarządzającej nimi instytucji finansowej w trakcie oszczędzania. Decyzja o wyborze konkretnej formy i instytucji (banku czy funduszu inwestycyjnego) nie musi być zatem ostateczną. Można zmienić instytucję finansową prowadzącą IKE oraz formę IKE poprzez przeniesienie środków do innej instytucji, czyli dokonanie wypłaty transferowej. W takim przypadku posiadacz IKE przenosi całość środków, gdyż niemożliwe jest jednoczesne posiadanie kilku IKE. Warto zauważyć, że w przypadku zmiany zarządzającego w ciągu 12 miesięcy od zawarcia umowy, instytucja finansowa może pobrać opłatę karną za zerwanie umowy o prowadzenie IKE. Opłata karna nie może zostać potrącona, gdy osoba oszczędza na danym IKE co najmniej 12 miesięcy.

 
Przenoszenie środków nie musi dokonywać się wyłącznie pomiędzy podmiotami oferującymi IKE. Wprowadzono długo oczekiwaną możliwość transferu środków z pracowniczego programu emerytalnego (PPE) do IKE i odwrotnie. Regulacja ta rozwiąże problemy wielu osób, które były uczestnikiem pracowniczego programu emerytalnego i po pewnym okresie zmieniły pracodawcę na firmę, która nie prowadzi PPE. Przed wprowadzeniem IKE, środki pracownika pozostawały na rachunku w PPE poprzedniego pracodawcy aż do momentu ukończenia 60 lat, przy czym oszczędzający nie mógł sam opłacać kolejnych składek. Dzięki IKE, pracownik może przetransferować środki z PPE byłego pracodawcy na własne IKE, dokonywać kolejnych wpłat i powiększać tym samym środki emerytalne.

Należy pamiętać, że w sytuacji dokonania wypłaty transferowej z IKE do PPE, w danym roku kalendarzowym nie można zawrzeć kolejnej umowy o prowadzenie IKE. Po upływie tego okresu nie obowiązują już ograniczenia dotyczące zakładania kolejnego IKE.

 
Roczne ograniczenie wpłat

 
Wpłaty dokonywane na IKE w roku kalendarzowym nie mogą przekroczyć kwoty odpowiadającej 150% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok. W 2004 roku limit ten wynosi 3.435 zł. Dodatkowy limit wpłat przewidziano również dla osób małoletnich, których wpłaty na IKE nie mogą przekroczyć dochodów uzyskanych przez te osobę w danym roku z tytułu umowy o pracę. W przypadku wyboru IKE w formie ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym trzeba pamiętać, że roczny limit dotyczy wyłącznie wpłat dokonywanych na część oszczędnościową. Zatem w przypadku umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym wymienione ograniczenie dotyczy tylko części składki ubezpieczeniowej przekazywanej na fundusz kapitałowy (jej udział w całości składki musi być określony w umowie).

Po przekroczeniu rocznego limitu, instytucja finansowa ma obowiązek przekazania nadpłaconej kwoty w sposób określony w umowie o prowadzenie IKE. Może więc zwrócić nadpłatę posiadaczowi IKE lub otworzyć dla niego odrębny rejestr lub rachunek, na którym będą gromadzone dodatkowe oszczędności niezaliczane do IKE.

Roczne ograniczenie nie dotyczy wypłat transferowych z jednego IKE na drugie oraz środków przenoszonych z PPE. Wówczas przekazywana jest całość zgromadzonych środków, bez względu na ich wielkość.

Częstotliwość wpłat na IKE jest określana w umowie z instytucją finansową (np. składki kwartalne, półroczne, rocznie lub nieregulane). Zwykle podawane są minimalne wysokości jednorazowych wpłat, oraz minimalna wysokość wpłat w roku kalendarzowym.

 
Śmierć posiadacza IKE

 
Środki gromadzone na IKE traktowane są jak indywidualne oszczędności i w przypadku śmierci posiadacza konta są przekazywane wskazanym przez niego osobom. W umowie o prowadzenie IKE oszczędzający może wskazać jedną lub więcej osób, którym zostaną wypłacone środki zgromadzone na IKE w przypadku jego śmierci. Dyspozycję tę można zmieniać w trakcie prowadzenia IKE. Jeżeli oszczędzający nie wskaże w umowie osób dziedziczących środki, wchodzą one do spadku. Inaczej może być w jedynie w przypadku umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym - kwestie wypłaty środków po śmierci ubezpieczonego reguluje umowa z zakładem ubezpieczeń na życie. Osoba uprawniona do środków zgromadzonych na IKE zmarłego może dokonać wypłaty transferowej na swoje IKE lub do programu emerytalnego.

 
Wypłata zgromadzonych oszczędności emerytalnych

 
Środki emerytalne zgromadzone na IKE można wypłacić po osiągnięciu 60 lat lub nabyciu uprawnień emerytalnych i ukończeniu 55 roku życia. Dodatkowo trzeba jeszcze spełnić jeden z warunków:

a)    dokonać wpłat na IKE co najmniej w 5 dowolnych latach kalendarzowych lub

Powyższe 5-letnie wymogi nie obowiązują jednak osób urodzonych przed 1945 rokiem, które muszą:

a)    dokonać wpłat na IKE co najmniej w 3 dowolnych latach kalendarzowych albo

Natomiast oszczędzający urodzeni w latach 1946 - 1948 mogą dokonać wypłaty po osiągnięciu przez niego wieku 60 lat bądź nabyciu wcześniejszych uprawnień emerytalnych oraz spełnieniu warunku:

a)    dokonywania wpłat na IKE co najmniej w 4 dowolnych latach kalendarzowych albo

b)    dokonania ponad połowy wartości wpłat nie później niż na 4 lata przed dokonaniem wypłaty.

Po dokonaniu wypłaty środków z IKE i skorzystaniu ze zwolnienia podatkowego (z 19% podatku od zysków kapitałowych) nie można ponownie założyć IKE.

 
Rezygnacja z IKE przed przejściem na emeryturę

 
IKE nie są formą przymusowego oszczędzania, lecz tylko możliwością, z której zainteresowane osoby mogą skorzystać. Stąd oszczędzający może wypłacić środki przed przejściem na emeryturę poprzez wystąpienie o dokonanie tzw. zwrotu. Zwrot środków następuje w przypadku wypowiedzenia umowy o prowadzenie IKE, jeżeli nie można dokonać wypłaty lub wypłaty transferowej. Od wypłacanych środków pobierany jest wówczas 19% podatek od zysków kapitałowych.

Gdy zwrot dotyczy również środków przekazanych wcześniej z PPE (w formie wypłaty transferowej), ze gromadzonych środków potrącana jest kwota w wysokości 30% sumy składek podstawowych wpłaconych do PPE. Kwota ta jest przekazywana na indywidualne konto ubezpieczonego w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zarządzanym przez ZUS, czyli na obowiązkowy I filar. Można powiedzieć, że cześć środków zostaje przeniesiona z III filara do filara I.

W trakcie trwania umowy o prowadzenie IKE nie można dokonywać częściowych wypłat zgromadzonych środków. Zwrot oraz wypłata mogą dotyczyć wyłącznie całości środków zgromadzonych na IKE. W przypadku lokowania środków w kilku różnych funduszach inwestycyjnych, zarządzanych przez tę samą instytucję, zwrot obejmuje całość środków zgromadzonych w tych funduszach. 

Czy IKE odniosą sukces?

 
Twórcy Indywidualnych Kont Emerytalnych liczą, że w pierwszym roku na założenie IKE zdecyduje się ponad 2 mln osób. Ze względu na możliwość skorzystania ze zwolnienia podatkowego omówiona propozycja długoterminowego oszczędzania jest niewątpliwie warta rozważenia. Pojawiają się oczywiście również głosy krytyczne twierdzące, iż oferowane zachęty fiskalne są zbyt ograniczone , aby rozwiązanie to zyskało miano powszechnego dodatkowego oszczędzania na starość.

Trudno zatem ocenić, czy IKE na dobre poruszą uśpiony filar dodatkowych oszczędności emerytalnych. To sami Polacy, a nie pomysłodawcy IKE, odpowiedzą w ciągu kilku najbliższych miesięcy na pytanie, czy dysponują wolnymi środkami na dodatkowe oszczędności i czy zaproponowane zwolnienia podatkowe są wystarczające, aby zachęcić ich do oszczędzania na emeryturę. Mam nadzieję, że aktywność Polaków w tym zakresie zaskoczy twórców IKE i przewyższy sceptyczne prognozy prezentowane w tym zakresie przez instytucje finansowe. Trudno będzie jednak jednoznacznie stwierdzić, czy ewentualny sukces IKE będzie konsekwencją zastosowania skromnych zachęt podatkowych czy wzrostem świadomości o niewystarczającej wysokości emerytury z obowiązkowej części systemu. Wierzę, że świadomość emerytalna Polaków jest już na tyle wysoka, że widzą potrzebę dodatkowego oszczędzania. Nie trzeba już chyba bowiem nikogo przekonywać, że obowiązkowy I i II filar nie zapewni oczekiwanej wysokości emerytury.

 
Joanna Owczarek

Ekspert w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych,

Asystent w Katedrze Ubezpieczenia Społecznego

Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie