Od 1 września bieżącego roku można już indywidualnie gromadzić oszczędności emerytalne w ramach III filara systemu ubezpieczeń emerytalnych. Jest to ogromna zmiana na trzeciofilarowym rynku emerytalnym, zdominowanym dotychczas przez PPE zakładane z inicjatywy pracodawcy.

Dodatkowe oszczędzanie na starość jest niezwykle potrzebne w obliczu niskich stóp zwrotu, które oferuje nam I i II filar systemu emerytalnego. Gromadzenie dodatkowych środków emerytalnych jest szczególnie ważne dla kobiet których osób mało zarabiających, dla których stopa zastąpienia z obowiązkowego systemu będzie znacznie niższa niż 50%, oraz dla ludzi najlepiej zarabiających, którzy pragną utrzymać wysoki standard życia na emeryturze.

Warto zaznaczyć, że sama możliwość indywidualnego gromadzenia oszczędności emerytalnych nie jest niczym nowym - przed 1 września też można było dodatkowo odkładać na emeryturę. Indywidualne konta emerytalne wyróżniają się jednak zachętą podatkową - dochody uzyskane z tytułu lokowania środków emerytalnych są objęte zwolnieniem z 19% podatku zwanego potocznie "podatkiem Belki" .

Jedno IKE dla każdego Polaka

Indywidualne konto emerytalne może założyć każda osoba, która ukończyła 16 lat, mieszka w Polsce i jest zobowiązania do płacenia podatku dochodowego w Polsce. Osoba małoletnia może natomiast dokonywać wpłat na IKE tylko w roku kalendarzowym, w którym uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę.

Bardzo ważnym ograniczeniem jest zapis, że można gromadzić oszczędności tylko na jednym IKE, zatem niemożliwe jest wspólne gromadzenie środków przez małżonków na jednym IKE. W przypadku założenia kilku kont oszczędzający zapłaci 75% podatku od dochodów kapitałowych uzyskanych ze wszystkich indywidualnych kont emerytalnych.

Gdzie się udać, aby założyć IKE?

IKE jest zakładane i prowadzone na podstawie pisemnej umowy zawartej z wybraną instytucją finansową. Można zawrzeć taką umowę z jedną z następujących instytucji:

• funduszem inwestycyjnym,
• biurem maklerskim,
• zakładem ubezpieczeń,
• bankiem.

IKE może zatem przybierać cztery formy:

• funduszu inwestycyjnego,
• rachunku papierów wartościowych w domu maklerskim,
• ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym,
• lokaty bankowej.

Przed założeniem konta emerytalnego oszczędzający musi złożyć oświadczenie, że nie gromadzi środków na IKE prowadzonym przez inną instytucję finansową oraz że w danym roku kalendarzowym nie dokonał wypłaty transferowej z uprzednio posiadanego IKE do programu emerytalnego.

Jeśli jednak oszczędzający ma co najmniej 55 lat, musi również potwierdzić, że nie dokonał w przeszłości wypłaty środków z IKE.

Czy można zmienić IKE?

Podjęcie decyzji o rozpoczęciu oszczędzania w banku czy funduszu inwestycyjnym nie oznacza, że, że w taki sposób będziemy musieli oszczędzać do czasu przejścia na emeryturę. Można zmienić instytucję finansową prowadzącą IKE oraz formę IKE poprzez przeniesienie środków do innej instytucji (jest to tzw. wypłata transferowa). Trzeba wówczas przenieść całość środków, gdyż niemożliwe jest jednoczesne posiadanie kilku IKE.

Należy pamiętać, że w przypadku zmiany zarządzającego w ciągu 12 miesięcy od zawarcia umowy, instytucja finansowa może pobrać opłatę karną za zerwania umowy o prowadzenie IKE. Warto się nad tym poważnie zastanowić, zwłaszcza, że niektóre instytucje pobierają opłatę karną w wysokości 100% wpłat dokonanych na IKE. Opłata karna nie może zostać potrącona, gdy oszczędzacie na danym IKE co najmniej 12 miesięcy.

IKE w funduszu inwestycyjnym

W przypadku wyboru IKE w formie funduszu inwestycyjnego oszczędzający może zawierać umowy o prowadzenie IKE z różnymi funduszami inwestycyjnymi zarządzanymi przez to samo towarzystwo funduszy inwestycyjnych. Poszczególne fundusze różnią się zwykle poziomem ryzyka i wysokością oczekiwanych zysków, np. fundusz akcyjny, zrównoważony, obligacji, pieniężny. Łączna suma wpłat do wszystkich funduszy nie może jednak przekroczyć w roku kalendarzowym rocznego limitu wpłat na IKE (3.435 zł w 2004 r).

Gromadząc jednostki uczestnictwa różnych funduszy można również dokonywać konwersji (zamiany) jednostek uczestnictwa funduszu na jednostki uczestnictwa innych funduszy inwestycyjnych zarządzanych przez to samo towarzystwo. Takiej sytuacji nie traktuje się jako zmiany formy IKE.

Fundusz inwestycyjny jest wygodną formą pomnażania środków, gdyż towarzystwo zatrudnia doradców inwestycyjnych, którzy śledzą trendy rynkowe i podejmują decyzje o kupnie lub sprzedaży papierów wartościowych, aby przynieść klientom możliwie najwyższy zysk.

Towarzystwa funduszy inwestycyjnych proponują zazwyczaj kilka modelowych portfeli, złożonych z różnych funduszy będących w ofercie danego towarzystwa. W zależności od indywidualnych preferencji oszczędzającego, można sięgnąć po rozwiązanie bardziej lub mniej ryzykowne.

Wybierając fundusz należy wziąć pod uwagę wiek oszczędzającego i jego oczekiwania w zakresie akceptowanego ryzyka i wysokości przyszłych zysków. Osoby młode o dłuższym horyzoncie oszczędzania powinny inwestować bardziej agresywnie (np. w akcje), natomiast osoby zbliżające się do wieku emerytalnego powinny ograniczać ryzyko inwestycyjne i lokować środki w jednostkach funduszu zrównoważonego a później bezpiecznego.

Wybierając fundusz inwestycyjny należy zwrócić szczególną uwagę na sposób pobierania opłat i ich wysokość. Ich wysokość różni się pomiędzy funduszami, dlatego dokonywany wybór powinien być dobrze przemyślany. Większość TFI nie pobiera na wstępie żadnych prowizji. Pobiera je jednak przy umorzeniu jednostek, czyli w momencie zamykania inwestycji. Trzeba więc pamiętać, że prowadzenie konta niekoniecznie jest darmowe. Taka konstrukcja opłat premiuje długotrwałe oszczędzanie w jednym funduszu - częste zmiany funduszu nie będą korzystne dla oszczędzającego. W przypadku przeniesienia środków do innej instytucji przed upływem 12 miesięcy fundusz pobierze również opłatę karną.

Towarzystwo funduszy inwestycyjnych pobiera ponadto opłaty za zarządzanie aktywami klientów. Maksymalna wysokość opłaty za zarządzanie musi być podana w statucie funduszu. Opłata ta jest naliczana według stałej stawki od wysokości aktywów - im lepiej towarzystwo inwestuje, tym więcej zarabia.

IKE w biurze maklerskim

Dla oszczędzających pragnących aktywnie zarządzać swoimi oszczędnościami przewidziano możliwość otwarcia indywidualnego konta emerytalnego w formie rachunku papierów wartościowych w podmiotach świadczących usługi maklerskie. W przypadku tej formy, można inwestować oszczędności w papiery wartościowe dopuszczone do publicznego obrotu. Możliwe jest również nabywanie instrumentów pochodnych występujących na regulowanym rynku, jednak wyłącznie w celu ograniczenia ryzyka inwestycyjnego.

Ta forma IKE charakteryzuje się największym ryzykiem inwestycyjnym a jednocześnie, dzięki trafnym decyzjom inwestycyjnym można wypracować najwyższy zysk. Posiadanie rachunku papierów wartościowych w biurze maklerskim wymaga jednak od oszczędzającego dużej aktywności, zainteresowana i wiedzy w zakresie rynku papierów wartościowych i trendów giełdowych. W tym przypadku trzeba się również liczyć z kosztami transakcji nabywania i zbywania papierów wartościowych.

Jeżeli ubezpieczony posiadał rachunek papierów wartościowych w domu maklerskim przed podpisaniem umowy o prowadzenie IKE, czyli przed 1 września 2004 r., może gromadzić oszczędności emerytalne na podstawie wcześniej zawartej umowy, pod warunkiem że środki gromadzone na IKE są odrębnie ewidencjonowane.

IKE w zakładzie ubezpieczeń

Kolejną z możliwych form IKE jest umowa ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Jest to jedyna forma IKE, która zawiera zarówno część oszczędnościową, jak i część ochronną.

Ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy pozwala gromadzić i pomnażać środki na przyszłą emeryturę. Natomiast dołączone do niego ubezpieczenie na życie zapewnia ochronę finansową najbliższym w przypadku śmierci ubezpieczonego.

Warto pamiętać, że opłacana w tym przypadku składka jest dzielona na część ochronną i składkę oszczędnościową przekazywaną na fundusz kapitałowy. Jedynie składka oszczędnościowa jest traktowana jako wpłata na IKE. Podział składki musi być jasno określony w umowie. Aby produkt ten spełniał cel emerytalny, większość składki powinna być inwestowana, natomiast mniejsza część - pokrywać koszty ochrony ubezpieczeniowej.

Towarzystwo może pobierać prowizję od wpłacanej składki oraz opłatę za zarządzanie aktywami funduszu kapitałowego. Prowizja od składki jest ustalana jako określony procent wartości wpłacanej składki. Natomiast o płata za zarządzanie oraz koszty związane z nabyciem i sprzedażą aktywów funduszu są pobierane z funduszu kapitałowego.

Zakład ubezpieczeń nie może pokrywać kosztów ochrony ubezpieczeniowej z części składki będącej wpłatą na IKE!

Wpłacane środki mogą być gromadzone i pomnażane w więcej niż jednym ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym. Można wybierać pomiędzy funduszami o różnym stopniu ryzyka inwestycyjnego (do akcyjnych do obligacyjnych i pieniężnych). Fundusze te muszą być jednak oferowane przez zakład prowadzący IKE.

W przypadku zmiany IKE na inną formę (rachunek w domu maklerskim, fundusz inwestycyjny lub lokatę w banku) zakład ubezpieczeń dokonuje wypłaty transferowej do wskazanej instytucji. Należy jednak pamiętać, że obejmuje ona środki zgromadzone w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym (część oszczędnościową) a nie całość składki wpłaconej przez ubezpieczonego. Po dokonaniu wypłaty transferowej można kontynuować samą umowę ubezpieczenia na życie.

IKE w banku

Dla osób unikających ryzyka wartą rozważenia propozycją jest założenie indywidualnego konta emerytalnego w banku. IKE w banku prowadzone jest w formie rachunku oszczędnościowego. Bankowe IKE mają zwykle charakter lokaty a'vista lub odnawialnych terminowych lokat bankowych. Od pozostałych lokat bankowych różnią się niepobieraniem podatku od uzyskanych odsetek.

Oprocentowanie bankowego IKE może być uzależnione od wartości WIBOR-u, czyli oprocentowania, po jakim banki udzielają pożyczek innym bankom.

Wszystkie banki, które zaoferowały IKE na 1 września 2004 r. nie pobierają opłat za założenie i prowadzenie tego konta. Bank może pobrać opłatę karną za wycofanie środków przed upływem

12 miesięcy. Opłata taka może być określona kwotowo (np. 150 zł za wycofanie środków przed upływem 12 miesięcy) lub bank może odmówić wypłacenia części należnych (nawet do 100% ich wartości).

Ile można odłożyć w ciągu roku?

Wpłaty dokonywane na IKE w roku kalendarzowym nie mogą przekroczyć kwoty odpowiadającej 150% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok. W 2004 roku limit ten wynosi 3.435 zł . Dodatkowy limit wpłat przewidziano również dla osób małoletnich, których wpłaty na IKE nie mogą przekroczyć dochodów uzyskanych przez te osobę w danym roku z tytułu umowy o pracę.

Ubezpieczony, który wybrał IKE w formie ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym musi pamiętać, że limit ten dotyczy wyłącznie wpłat dokonywanych na IKE - część oszczędnościową. Zatem w przypadku umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym wymienione ograniczenie dotyczy tylko części składki ubezpieczeniowej przekazywanej na fundusz kapitałowy.

Po przekroczeniu rocznego limitu, instytucja finansowa ma obowiązek przekazania nadpłaconej kwoty w sposób określony w umowie o prowadzenie IKE. Może więc zwrócić nadpłatę posiadaczowi IKE lub otworzyć dla niego odrębny rejestr lub rachunek na którym będą gromadzone dodatkowe oszczędności niezaliczane do IKE.

Roczne ograniczenie nie jest oczywiście stosowane w przypadku dokonywania wypłat transferowych z jednego IKE na drugie. Wówczas przekazywana jest całość zgromadzonych środków, bez względu na ich wielkość.

Warto pamiętać, że założenie indywidualnego konta emerytalnego nie oznacza zobowiązania do comiesięcznych wpłat na konto aż do czasu przejścia na emeryturę. Częstotliwość wpłat określacie w umowie z instytucją finansową (np. kwartalnie, półrocznie czy nawet rocznie). Zwykle podawane są minimalne wysokości jednorazowych wpłat, w części przypadku nie musicie decydować się na regularne oszczędzanie. Gdy z określonych powodów nie możecie dokonać wpłaty na IKE (np. z powodu utraty pracy lub innych nieprzewidzianych wydatków), umowa o prowadzenie IKE nie wygasa a zgromadzone środki są dalej pomnażane.

Transfer pomiędzy IKE i PPE

Dzięki wprowadzeniu indywidualnych kont emerytalnych można dokonywać transferu środków z pracowniczego programu emerytalnego (PPE) do IKE i odwrotnie. Możliwość taka jest szczególnie istotna, gdy oszczędzający był uczestnikiem pracowniczego programu emerytalnego i po pewnym okresie zmienił pracodawcę na firmę, która nie prowadzi PPE. Przed wprowadzeniem IKE, środki pracownika pozostawały na rachunku w PPE poprzedniego pracodawcy aż do momentu ukończenia 60 lat, przy czym oszczędzający nie mógł sam opłacać kolejnych składek. Sytuację tę można określić mianem "zamrożenia środków". Dzięki IKE, pracownik może przetransferować środki z PPE byłego pracodawcy na własne IKE, dokonywać kolejnych wpłat i powiększać tym samym środki emerytalne.

Dokonując transferu środków z PPE do IKE lub odwrotnie, można przenieść wyłącznie całość zgromadzonych środków emerytalnych, niemożliwe jest przeniesienie części kapitału.

W przypadku dokonania wypłaty transferowej z IKE do PPE, istniej ograniczenie, że w danym roku kalendarzowym nie można zawrzeć kolejnej umowy o prowadzenie IKE.

Czy środki zgromadzone na IKE przepadają w przypadku śmierci posiadacza konta?

Środki gromadzone na IKE traktowane są jak indywidualne oszczędności i w przypadku śmierci posiadacza konta są przekazywane wskazanym przez niego osobom.

W umowie o prowadzenie IKE oszczędzający może wskazać jedną lub więcej osób, którym zostaną wypłacone środki zgromadzone na IKE w przypadku jego śmierci. Dyspozycję tę można zmieniać w trakcie prowadzenia IKE.

Jeżeli oszczędzający nie wskaże w umowie osób dziedziczących środki, wchodzą one do spadku. Inaczej może być jedynie w przypadku umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym - kwestie wypłaty środków po śmierci ubezpieczonego reguluje umowa z zakładem ubezpieczeń na życie.

Osoba uprawniona do środków zgromadzonych na IKE zmarłego może dokonać wypłaty transferowej na swoje IKE lub do programu emerytalnego (czyli powiększyć swoje oszczędności emerytalne).

Kiedy można wypłacić środki z IKE?

Środki emerytalne zgromadzone na IKE można wypłacić po osiągnięciu 60 lat lub nabyciu uprawnień emerytalnych i ukończeniu 55 roku życia. Dodatkowo trzeba jeszcze spełnić jeden z warunków:

a) dokonać wpłat na IKE co najmniej w 5 dowolnych latach kalendarzowych lub

• wpłacić ponad połowę wartości wpłat nie później niż na 5 lat przed dniem złożenia wniosku o dokonanie wypłaty.

Powyższe5-letnie wymogi nie obowiązują jednak osób urodzonych przed 1945 rokiem , które muszą:

a) dokonać wpłat na IKE co najmniej w 3 dowolnych latach kalendarzowych albo

• dokonać ponad połowy wartości wpłat nie później niż na 3 lata przed dniem złożenia wniosku o dokonanie wypłaty.

Natomiast oszczędzający urodzeni w latach 1946 - 1948 mogą dokonać wypłaty po osiągnięciu przez niego wieku 60 lat bądź nabyciu wcześniejszych uprawnień emerytalnych oraz spełnieniu warunku:

a) dokonywania wpłat na IKE co najmniej w 4 dowolnych latach kalendarzowych albo

b) dokonania ponad połowy wartości wpłat nie później niż na 4 lata przed dokonaniem wypłaty.

Po dokonaniu wypłaty środków z IKE i skorzystaniu ze zwolnienia podatkowego (z 19% podatku od zysków kapitałowych) nie można ponownie założyć IKE.

Jeżeli z różnych przyczyn życiowych zaistnieje konieczność wypłaty środków przed przejściem na emeryturę, można podjąć decyzję o wycofaniu całości środków poprzez dokonanie tzw. zwrotu .

Zwrot środków następuje w przypadku wypowiedzenia umowy o prowadzenie IKE, jeżeli nie można dokonać wypłaty lub wypłaty transferowej. Od wypłacanych środków pobierany jest wówczas 19% podatek od zysków kapitałowych .

Warto zwrócić uwagę na dodatkowe ograniczenia w sytuacji zwrotu środków z IKE, jeżeli oszczędzający dokonał wcześniej przeniesienia środków z pracowniczego programu emerytalnego. Kwota w wysokości 30% sumy składek podstawowych wpłaconych do PPE jest wówczas potrącane ze zgromadzonych środków i przekazywana na indywidualne konto ubezpieczonego w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zarządzanym przez ZUS, czyli na obowiązkowy I filar. Można powiedzieć, że cześć środków zostaje przeniesiona z III filara do filara I.

W trakcie trwania umowy o prowadzenie IKE nie można dokonywać częściowych wypłat zgromadzonych środków. Zwrot oraz wypłata mogą dotyczyć wyłącznie całości środków zgromadzonych na IKE. W przypadku lokowania środków w kilku różnych funduszach inwestycyjnych, zarządzanych przez tę samą instytucję, zwrot obejmuje całość środków zgromadzonych w tych funduszach.

Upowszechnienie oszczędzania na starość - podstawowy cel IKE

Twórcy Indywidualnych Kont Emerytalnych liczą, że w pierwszym roku na założenie IKE zdecyduje się ponad 2 mln osób. Ze względu na możliwość skorzystania ze zwolnienia podatkowego omówiona propozycja długoterminowego oszczędzania jest niewątpliwie warta rozważenia. Trudno jednak ocenić, czy IKE na dobre poruszą uśpiony filar dodatkowych oszczędności emerytalnych. To bowiem sami Polacy, a nie pomysłodawcy IKE, odpowiedzą w ciągu kilku najbliższych miesięcy na pytanie, czy dysponują wolnymi środkami na dodatkowe oszczędności i czy zaproponowane zwolnienia podatkowe są wystarczające, aby zachęcić ich do oszczędzania na emeryturę. Mam nadzieję, że aktywność Polaków w tym zakresie zaskoczy twórców IKE i przewyższy sceptyczne prognozy prezentowane w tym zakresie przez instytucje finansowe. Trudno będzie jednak jednoznacznie stwierdzić, czy ewentualny sukces IKE będzie konsekwencją zastosowania skromnych zachęt podatkowych czy wzrostem świadomości o niewystarczającej wysokości emerytury z obowiązkowej części systemu. Wierzę, że świadomość emerytalna Polaków jest już na tyle wysoka, że widzą potrzebę dodatkowego oszczędzania. Nie trzeba już chyba, bowiem nikogo przekonywać, że obowiązkowy I i II filar nie zapewni oczekiwanej wysokości emerytury.

Joanna Owczarek, ekspert w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych