Stopa zastąpienia z bazowej i obowiązkowej części systemu emerytalnego, czyli I i II filara, nie będzie wysoka, zwłaszcza w przypadku kobiet. Jak zatem obecny ubezpieczony ma zapewnić sobie dostatnie życie w okresie pobierania emerytury? Rozwiązaniem są trzeciofilarowe indywidualne oszczędności emerytalne.

Wraz z wprowadzeniem nowego systemu emerytalnego umożliwiono pracodawcom tworzenie pracowniczych programów emerytalnych, w ramach których pracownicy mieli gromadzić dodatkowe oszczędności emerytalne. Jednak w ciągu pięciu lat funkcjonowania nowego systemu emerytalnego nie zaobserwowaliśmy burzliwego rozwoju III filara . W przypadku tych form oszczędzania inicjatywa powołania programu należy do pracodawcy, wskutek czego nie każdy ubezpieczony chcący skorzystać z PPE ma taką możliwość.

Oczywistym jest, że nie można mówić o sukcesie III filara, jeżeli będzie w nim uczestniczyła jedynie znikoma część pracowników. Wobec niespełnienia przez PPE pokładanych w nich oczekiwań dotyczących powszechności dodatkowego oszczędzania, postanowiono zachęcić przyszłych emerytów do oszczędzania w ramach programów indywidualnych. Pojawił się pomysł wprowadzenia indywidualnych programów emerytalnych dostępnych również dla samozatrudniających się, rolników i innych osób, które nie mają dostępu do PPE. Jednak każdy dobrowolny, i w zamierzeniach powszechny, mechanizm związany z gromadzeniem kapitału musi zawierać jeden element - konkretne zachęty dla gromadzącego środki. Aby rozszerzyć krąg potencjalnych uczestników III filara, potrzebne są w szczególności zachęty podatkowe. Potrzebom tym wychodzi naprzeciw projekt ustawy o indywidualnych kontach emerytalnych, który zakłada zwolnienie oszczędności emerytalnych z podatku od dochodów kapitałowych, zwanego podatkiem Belki.

Utworzenie dodatkowych programów emerytalnych funkcjonujących w ramach dobrowolnego filara kapitałowego i dostępnych dla każdego ubezpieczonego jest bez wątpienia niezbędne, aby umożliwić przyszłym emerytom wypracowanie godnych świadczeń.

Produkty oferowane w ramach III filara maja być z założenia proste a ich konstrukcja zrozumiała dla szerokiej rzeszy ubezpieczonych. Zgodnie z projektem, indywidualne konta emerytalne mogą być prowadzone na podstawie umowy:

•  z funduszem inwestycyjnym albo

•  z podmiotem prowadzącym działalność maklerską o świadczenie usług brokerskich i prowadzenie rachunku papierów wartościowych oraz rachunku pieniężnego służącego do jego obsługi albo

•  z zakładem ubezpieczeń - umowa ubezpieczenia na życie z ubezpieczenio­wym funduszem kapitałowym albo

•  z bankiem o prowadzenie rachunku bankowego.

 
W przypadku oszczędzania w funduszach inwestycyjnych dostępne będą fundusze o różnym stopniu ryzyka inwestycyjnego, a zatem sam ubezpieczony będzie mógł wybrać odpowiadający mu profil inwestycyjny. Atrakcyjną propozycją dla aktywnie inwestujących będzie natomiast IKE w formie umowy o świadczenie usług brokerskich i prowadzenie rachunku inwestycyjnego w biurze maklerskim. Dla osób pragnących dodatkowo skorzystać z ochrony ubezpieczeniowej przewidziano produkt oszczędnościowo-ochronny w formie umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W tym przypadku jako wpłaty na IKE traktowana będzie wyłącznie część składki przekazywana na oszczędności. Ostatnią formą jest rachunek bankowy - oferta dla oszczędzających z awersją do ryzyka. Zgodnie z przyjętymi założeniami, jako IKE traktowany będzie zatem wyodrębniony zapis w rejestrze uczestników funduszu inwestycyjnego, wyodrębniony rachunek papierów wartościowych i rachunek pieniężny służący do jego obsługi w podmiocie prowadzącym działalność maklerską, wyodrębniony rachunek w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym lub wyodrębniony rachunek bankowy w banku.

W pierwotnej wersji projektu ustawy o IKE, który trafił do podkomisji, zawarte były jedynie trzy formy oszczędzania w ramach indywidualnego filara III: fundusze inwestycyjne, rachunki w domu maklerskim oraz ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Do tego grona dołączyły niebawem rachunki bankowe, uzupełniając paletę dostępnych rozwiązań o produkty charakteryzujące się niskim ryzykiem.

Najwięcej burzliwych dyskusji podczas prac nadzwyczajnej podkomisji sejmowej do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o indywidualnych kontach emerytalnych dotyczyło indywidualnych kont emerytalnych w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że z wymienionej grupy produktów jedynie zakłady ubezpieczeń oferują produkty oszczędnościowe z elementem ochronnym. Pierwsza wersja projektu przewidywała, iż część składki przeznaczana na ochronę i pokrycie kosztów administracyjnych nie może przekroczyć określonego limitu (10%), co wydaje się rozwiązaniem słusznym. Aby klienci byli zadowoleni z oferowanych produktów emerytalnych i aby uniknąć kolejnego rozczarowania dotyczącego ubezpieczeń na życie z funduszem inwestycyjnym, którego w ostatnim czasie byliśmy świadkami, produkty ubezpieczeniowo-ochronne dostępne w ramach indywidualnego III filara muszą być porównywalne do innych form oferowanych w ramach Indywidualnych Kont Emerytalnych, które są formami czysto oszczędnościowymi. Rozpatrując produkty w ramach indywidualnego III filara należy pamiętać o podstawowym celu ich utworzenia. Nie jest nim zabezpieczenie finansowe rodziny na wypadek śmierci, lecz zgromadzenie oszczędności gwarantujących godne życie w okresie starości. Dlatego część oszczędnościowa powinna zdecydowanie przeważać w tych produktach. Ubezpieczenie powinno być jedynie uzupełnieniem produktu oszczędnościowego, nie powinno stanowić w nim części przeważającej. Ustawowe ograniczenie części ochronnej nie znalazło jednak poparcia wśród większości członków podkomisji - pozostaje nadzieja, że kwestia ta zostanie dokładnie przeanalizowana w toku dalszych prac.

Jedno IKE dla jednego ubezpieczonego. Wprowadzenie takiej zasady jest rozwiązaniem spójnym z konstrukcją bazowej części systemu emerytalnego kierującej się zasadą "jeden ubezpieczony - jedno konto". Ustawa stwarza możliwość zwiększenia oszczędności emerytalnych wszystkich ubezpieczonych. Do gromadzenia środków w ramach IKE zastosowano zachętę fiskalną w postaci zwolnienia z podatku od dochodów kapitałowych. Wpłaty na indywidualne konto emerytalne dokonywane przez ubezpieczonego nie będą mogły przekroczyć w roku kalendarzowym kwoty odpowiadającej półtorakrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok, określonego w ustawie budżetowej lub ustawie o prowizorium budżetowym. W przypadku ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym ograniczenie to odnosi się wyłącznie do środków przekazywanych na ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy. Proponowana kwota rocznego ograniczenia wpływu środków na IKE wydaje się jednak limitem zbyt niskim. Może warto się zastanowić nad jego podwyższeniem (np. do 200% przeciętnego wynagrodzenia), jeżeli emerytura z III filara ma zapewnić dostatnie życie na starość, zwłaszcza w przypadku kobiet, których stopa zastąpienia z systemu bazowego może wynieść nawet 30%?

Pojęcie wpłat na IKE obejmuje wyłącznie wpłaty dokonywane przez oszczędzającego na IKE (osobę fizyczną). Dodatkowo wprowadzono ograniczenia gromadzenia środków przez osoby małoletnie (które ukończyły 16 lat), tylko do tych lat kalendarzowych, w których uzyskują dochody z umowy o pracę. Biorąc pod uwagę fakt, że jednym z głównych celów wprowadzenia indywidualnych kont emerytalnych jest objęcie IKE jak najszerszej grupy ubezpieczonych, warto byłoby jednak rozważyć wprowadzenie możliwości dokonywania wpłat na IKE ubezpieczającego przez inne podmioty (zarówno osoby fizyczne jak i prawne, np. rodzice wpłacający składki dzieciom lub odwrotnie, czy też pracodawca przekazujący środki na IKE pracownika). Takie rozwiązanie wpłynęłoby na upowszechnienie indywidualnych kont emerytalnych. Czy jednak obawy co do zwolnienia większej części inwestycji z podatku od zysków kapitałowych może uczynić tę propozycję nieakceptowalną?

Za zdecydowanie korzystne należy uznać możliwość zmiany formy IKE w czasie gromadzenia środków emerytalnych. Oszczędzający będą mieć możliwość dostosowania swoich planów oszczędnościowych i profilu inwestycyjnego do bieżącej sytuacji gospodarczej i kondycji rynku finansowego. Poza tym błędna decyzja o wyborze konkretnej formy nie będzie obciążała ubezpieczonego do końca okresu gromadzenia oszczędności. Możliwość zmiany formy IKE wzmocni również konkurencję pomiędzy instytucjami prowadzącymi tego typu programy. Słusznym rozwiązaniem jest ponadto wprowadzenie możliwości przeniesienia środków z pracowniczego programu emerytalnego na Indywidualne Konto Emerytalne oraz w kierunku przeciwnym - z IKE do PPE. Zapis ten zapewni swobodę wyboru programu oszczędnościowego w ramach III filara.

Środki zgromadzone w ramach indywidualnego III filara mogą podlegać wypłacie, wypłacie transferowej lub zwrotowi.

Wypłata środków zgromadzonych na IKE będzie możliwa na wniosek oszczędzającego po osiągnięciu wymaganego wieku lub na wniosek osoby uprawnionej (w przypadku śmierci ubezpieczonego). Oszczędzający na IKE będzie mógł wypłacić zgromadzone środki po osiągnięciu 60 lat lub nabyciu uprawnień emerytalnych i ukończeniu 55 roku życia oraz spełnieniu warunku:

•  dokonywania wpłat na IKE co najmniej w 5 dowolnych latach kalendarzowych albo

•  dokonania ponad połowy wartości wpłat nie później niż na 5 lat przed dniem złożenia przez oszczędzającego wniosku o dokonanie wypłaty.

 
Wypłata transferowa będzie dokonywana na podstawie dyspozycji oszczędzającego na danym IKE:

•  z instytucji finansowej prowadzącej IKE do innej instytucji finansowej, z którą oszczędzający zawarł umowę o prowadzenie IKE,

•  z instytucji finansowej prowadzącej IKE do PPE, do którego przystąpił oszczędzający,

•  z PPE do instytucji finansowej, z którą oszczędzający zawarł umowę o prowadzenie IKE,

lub z IKE zmarłego oszczędzającego na IKE osoby uprawnionej albo do pracowniczego programu emerytalnego, do którego uprawniony przystąpił.

 
Zwrot środków zgromadzonych na IKE może nastąpić w razie wypowiedzenia umowy o prowadzenie IKE przez którąkolwiek ze stron, jeżeli nie zachodzą przesłanki do wypłaty lub wypłaty transferowej. Warto zaznaczyć, że gdy na IKE oszczędzającego przyjęto wypłatę transferową z PPE, instytucja finansowa przed dokonaniem zwrotu przekaże na konto ubezpieczonego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych kwotę w wysokości 30% sumy składek podstawowych wpłaconych do pracowniczego programu emerytalnego. Rozwiązanie to ma pełnić rolę bariery dla osób, które chcą wycofać środki z IKE przed osiągnięciem 60 lat lub uzyskaniem wcześniejszych uprawnień emerytalnych.

 
III filar emerytalny jest częścią systemu zabezpieczenia społecznego a podmioty oferujące IKE należą do instytucji zaufania publicznego. Dlatego funkcjonowanie indywidualnych kont emerytalnych będzie nadzorowane przez organy państwowe.

 
Podsumowując warto zaznaczyć, że w opinii Rzecznika Ubezpieczonych bardzo istotne jest:

•  upowszechnienie indywidualnych kont emerytalnych i zwiększenie gromadzonego w ich ramach kapitału poprzez umożliwienie dokonywania wpłat na konto ubezpieczonego przez osobę trzecią,

•  podwyższenie kwoty rocznego ograniczenia wpłat na IKE, aby emerytura z wypracowana z III filara zapewniała emerytom dostatni poziom życia, zwłaszcza kobietom, w przypadku których stopa zastąpienia z systemu bazowego będzie stosunkowo niska,

•  wprowadzenie możliwości przeniesienia środków emerytalnych z indywidualnego konta emerytalnego do pracowniczego programu emerytalnego oraz z PPE do IKE,

•  ograniczenie części ochronnej w przypadku indywidualnego konta emerytalnego w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym.

Joanna Owczarek

ekspert w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych,

asystent w Katedrze Ubezpieczenia Społecznego

Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie