Wypłata świadczeń z II filara systemu emerytalnego jest brakującym elementem reformy emerytalnej, która została wprowadzona w 1999 roku. Świadczenia wypłacane z obowiązkowej, kapitałowej części systemu emerytalnego powinny być dożywotnie, gdyż bazowy system emerytalny ma zapewnić dochody w całym okresie po zakończeniu aktywności zawodowej. System wypłaty emerytur powinien zapewniać bezpieczeństwo zgromadzonych w nim środków oraz pozwalać na wypłatę jak najwyższych świadczeń po niskich kosztach.

Rozważając możliwe sposoby wypłaty emerytur z II filara, należy poruszyć dwie główne kwestie związane z przedmiotową sprawą: produkty emerytalne oraz instytucje je oferujące.

Biorąc pod uwagę charakter produktów emerytalnych, docelowym sposób wypłaty powinien wykorzystywać mechanizm renty dożywotniej. Poruszane często w dyskusjach wypłaty programowe nie chronią bowiem emerytów przed ryzykiem długowieczności. W konsekwencji emerytura powinna mieć formę renty dożywotniej, której wysokość zależy od wieku ubezpieczonego oraz wielkości zgromadzonego kapitału emerytalnego. Najgorętszym problemem pozostaje w tym przypadku kwestia ewentualnych gwarancji dotyczących okresu pobierania emerytury. Warto bowiem podkreślić, iż dziedziczenie środków występuje w II filarze jedynie w fazie gromadzenia kapitału emerytalnego. Po wykupieniu za zgromadzony kapitał emerytury dożywotniej, świadczenie w najprostszej postaci przyjmuje formę renty płatnej regularnie , której okres wypłaty kończy się w miesiącu śmierci emeryta. Po wykupieniu emerytury świadczeniobiorca zyskuje prawo do dożywotniego świadczenia oddając w zamian instytucji całość kapitału zgromadzonego wcześniej w OFE (jest to jednorazowa składka na ubezpieczenie rentowe). Ze względu na tzw. szok przejścia, czyli możliwość śmierci emeryta tuż po przejściu na emeryturę i będący jego konsekwencją koniec wypłaty świadczenia emerytalnego, może wystąpić brak akceptacji społecznej dla zakończenia wypłat finansowanych ze sporego kapitału wniesionego przez tego emeryta po krótkim okresie pobierania świadczenia. Stąd należy poważnie rozważyć wprowadzenie okresu gwarantowanego, który zapewniały wypłacanie świadczenia co najmniej przez wyznaczony okres, nawet w przypadku śmierci emeryta przed upływem tego okresu (wówczas świadczenie otrzymywałby do końca okresu gwarantowanego wskazany beneficjent). Okres gwarantowany powinien być jednak na tyle krótki, aby nie powodował istotnego obniżenia pobieranej przez uczestników systemu emerytury.

Projekt ustawy o emeryturach kapitałowych z zakładów ubezpieczeń emerytalnych z 26 kwietnia 2007 r. proponuje wypłatę świadczeń emerytalnych w trzech formach:

- indywidualnej emerytury kapitałowej

- indywidualnej emerytury kapitałowej z gwarantowanym okresem płatności,

- małżeńskiej emerytury kapitałowej.

Wykupienie indywidualnej emerytury kapitałowej polega na przekazaniu środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym w zamian za dożywotnie świadczenie wypłacane miesięcznie w ustalonej wcześniej wysokości. Indywidualna emerytura będzie wypłacana na podstawie umowy emerytalnej zawartej przez członka otwartego funduszu emerytalnego z zakładem emerytalnym. Jej warunki będą jednakowe dla ubezpieczonych tej samej płci i w tym samym wieku. Wskutek takiej umowy zakład ubezpieczeń emerytalnych przyjmuje na siebie ryzyko długiego życia świadczeniobiorcy - ma obowiązek wypłacać comiesięczne świadczenia, nawet jeśli emeryt żyje dłużej od określonego w tablicach dalszego przeciętnego trwania życia.

Indywidualna emerytura kapitałowa

Źródło: opracowanie własne

Kolejną proponowaną w Polsce formą wypłaty świadczenia emerytalnego jest wykupienie indywidualnej emerytury z gwarantowanym okresem płatności. W przypadku tego rozwiązania okresowe wypłaty świadczenia dokonywane są do śmierci świadczeniobiorcy (emeryta) jednakże nie krócej niż do końca okresu gwarantowanego. Jeśli emeryt umrze przed końcem okresu gwarantowanego, do końca tego okresu świadczenie jest wypłacane wskazanej przez niego osobie (tzw. beneficjentowi).

Proces wypłaty opisywanej renty ilustruje poniższy schemat.

Indywidualna renta dożywotnia z okresem gwarantowanym

a) emeryt żyje dłużej niż okres gwarantowany

b) emeryt umiera przed końcem okresu gwarantowanego

Źródło: opracowanie własne.

Emerytura małżeńska został pomyślana jako dogodna forma wypłaty świadczenia emerytalnego dla małżonków, w przypadku których istnieje spora dysproporcja w zgromadzonym kapitale emerytalnym a w konsekwencji wysokości późniejszych emerytur. W przypadku wykupienia emerytury małżeńskiej przez jednego z małżonków, po jego śmierci świadczenie jest wypłacane pozostałemu przy życiu małżonkowi.

Małżeńska emerytura kapitałowa

a) małżonek wykupujący świadczenie małżeńskie umiera przed współmałżonkiem

b) małżonek wykupujący świadczenie małżeńskie przeżywa współmałżonka

Źródło: opracowanie własne.

Odnosząc się do drugiej płaszczyzny rozważań, należy wybrać instytucje wypłacające emerytury z II filara. Spektrum możliwości w tym zakresie obejmuje: jedną instytucję wypłacającą świadczenia oraz wiele nowych konkurujących ze sobą podmiotów. W przypadku podjęcia decyzji o wielości podmiotów, należy rozstrzygnąć kwestię wykorzystania do tego celu istniejących już na rynku instytucji finansowych lub powołania zupełnie nowych podmiotów (tzw. zakładów ubezpieczeń emerytalnych). Z funkcjonujących na rynku instytucji prywatnych wypłatą świadczeń emerytalnych mogłyby zająć się zakłady ubezpieczeń na życie. Ze względu na charakter ryzyka towarzyszącego świadczeniom dożywotnim, emerytur nie powinny docelowo wypłacać otwarte fundusze emerytalne, gdyż nie specjalizują się one w zarządzaniu ryzykiem demograficznym.

Nie znając ostatecznej szczegółowej konstrukcji produktów oraz wysokości możliwych opłat i rentowności inwestycji wymienionych podmiotów, nie sposób jest podjąć trafną decyzję w zakresie instytucjonalnej struktury rynku wypłat emerytur z II filara. Warto jednak pamiętać, iż dokonując stosownego wyboru należy kierować się bezpieczeństwem środków, wysokością oferowanych świadczeń oraz wielkością towarzyszących im kosztów. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż wybrane instytucje będą wypłacać świadczenia do końca życia przyszłych emerytów. Decyzja o wyborze podmiotu wypłacającego świadczenia będzie zatem dla ubezpieczonych decyzją ostateczną. Ponadto, system wypłaty świadczeń z II filara powinien być wolny od manipulacji politycznych, aby zapewnić bezpieczeństwo środków i jego stabilność w długim okresie.

Ze względu na ostateczność wyboru instytucji wypłacającej świadczenia z II filara (brak możliwości zmiany instytucji w trakcie pobierania emerytury), państwo powinno uchronić przyszłych emerytów przed sytuacją konkurowania przez zainteresowane podmioty siecią sprzedaży a nie jakością oferty. W związku z tym, informacje o wysokości emerytury, którą oferują poszczególne podmioty za każdy 1000 zł kapitału zgromadzonego w OFE, powinny być przekazywane przez niezależną instytucję. Rozwiązanie takie pomoże uniknąć sytuacji wprowadzania przyszłych emerytów w błąd przez przedstawicieli instytucji wypłacających środki emerytalne.

Niewątpliwie najbardziej problematyczne jest ustalenie sposobu wypłaty świadczeń w okresie przejściowym tzn. w latach 2009-2013, kiedy na emeryturę z nowego systemu przejdą pierwsze roczniki ubezpieczonych - wyłącznie kobiety. Jeśli stosowane będą wspólne dla obu płci tablice dalszego przeciętnego trwania życia, pojawia się problem dodatkowych dopłat związanych z dłuższym dalszym przeciętnych trwaniem życia kobiet w porównaniu do mężczyzn. W przypadku braku odpowiednich regulacji w tym zakresie, może nie być chętnych do zawierania umów z pierwszymi emerytami z nowego systemu (kobietami) w latach 2009-2013. Stąd w okresie przejściowym uzasadnione wydaje się dopusczeznie do wypłaty świadczeń instytucji państwowej, według ostatnich propozycji - państwowego zakładu emerytalnego.

Joanna Owczarek

Biuro Rzecznika Ubezpieczonych