1.        Podstawy prawne oraz charakterystyka nowej kompetencji

Z dniem 21 grudnia 2007 r. weszła w życia ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym[1], która w art. 19 znowelizowała art. 26 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych[2]. Dotychczasowe kompetencje Rzecznika Ubezpieczonych zostały rozszerzone o dwie nowe prerogatywy: 1) uprawnienie do wytaczania powództw na rzecz konsumentów w sprawach dotyczących nieuczciwych praktyk rynkowych w działalności ubezpieczeniowej, jak również za zgodą powoda wzięcie udziału w toczącym się postępowaniu; 2) uprawnienie do przedstawiania sądowi w trybie art. 63 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego[3] istotnego poglądu w sprawie. Rzecznik Ubezpieczonych z nieukrywanym zadowoleniem przyjął fakt rozszerzenia instytucjonalnych form reprezentacji podmiotów, o których mowa w art. 5 ustawy o RU, albowiem w ocenie Rzecznika jest to kolejny krok ustawodawcy, który zwiększa ochronę słusznych praw konsumentów w relacjach z przedsiębiorcami. Przedstawiany przez Rzecznika Ubezpieczonych istotny pogląd w sprawie na podstawie art. 63 k.p.c., może w części spraw stanowić naturalny a zarazem dalszy etap postępowania skargowego z tym, że już na płaszczyźnie procesowej.

Celem niniejszego artykułu będzie przedstawienie w zarysie instytucji istotnego poglądu w sprawie, zaprezentowanie danych statystycznych dotyczących realizacji tej kompetencji przez Rzecznika Ubezpieczonych, a także omówienie wybranych poglądów przedstawionych przez Rzecznika w latach 2009 - 2010.

Rzecznik Ubezpieczonych może przedstawić istotny pogląd dla sprawy w sporach sądowych pomiędzy podmiotami, których reprezentuje a zakładami ubezpieczeń lub powszechnymi towarzystwami emerytalnymi. Istotny pogląd dla sprawy Rzecznik Ubezpieczonych może przedstawić każdemu sądowi prowadzącemu sprawę tj. rejonowemu, okręgowemu, apelacyjnemu, a nawet Sądowi Najwyższemu, w każdym stadium postępowania - w postępowaniu pierwszo instancyjnym, apelacyjnym, kasacyjnym, a także w postępowaniu prowadzonym na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu (art. 390 k.p.c., art. 14 pkt 4 ustawy o Sądzie Najwyższym[4]).

Przedstawiony przez Rzecznika Ubezpieczonych pogląd w sprawie może stanowić dla sądu liczący się materiał opiniodawczy o charakterze pomocniczym. Wyrażony pogląd wprawdzie nie jest dla sądu wiążący, ale sąd powinien ustosunkować się do niego i dać temu wyraz w uzasadnieniu orzeczenia. Prawidłowo i profesjonalnie przygotowany pogląd w sprawie powinien być wykorzystywany szczególnie przez sądy niższej instancji, gdyż problematyka ubezpieczeń gospodarczych jako dynamicznie rozwijająca się dziedzina prawa cywilnego charakteryzuje się wysokim stopniem skomplikowania.

Rzecznik Ubezpieczonych jest uprawniony do przedstawienia istotnego poglądu w sprawie na wniosek strony postępowania, bądź na żądanie sądu. Należy jednak podkreślić, iż w przypadku wniosku strony postępowania przedstawienie przez Rzecznika Ubezpieczonych istotnego poglądu dla sprawy ma charakter fakultatywny. Ocenę o fakultatywności poglądu w takim przypadku potwierdza orzecznictwo sądowe np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1980 r.[5], zgodnie z którym „przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy jest prawem organizacji, a nie obowiązkiem". Rzecznik Ubezpieczonych może odmówić przedstawienia poglądu, jeżeli wniosek o jego przedstawienie będzie dotyczył spraw pozostających poza zakresem podmiotowym lub przedmiotowym działalności Rzecznika albo jeżeli pogląd byłby negatywny dla wnioskodawcy.

Pogląd przedstawiany jest w formie pisemnej, a w razie potrzeby także w drodze wyjaśnień złożonych przed sądem. Dodatkowe wyjaśnienia, w zależności od uznania sądu, mogą być udzielone przez Rzecznika w formie pisemnej lub ustnie do protokołu rozprawy.

W celu realizacji omawianej prerogatywy Rzecznik Ubezpieczonych przygotował wewnętrzne wytyczne oraz przeprowadził merytoryczne szkolenie w odniesieniu do osób, które realizują w ramach swoich czynności nową kompetencję. W trakcie prac nad wdrożeniem tej prerogatywy ustalono wzorzec informacji o możliwości przedstawienia przez Rzecznika poglądu istotnego w sprawie w ramach prowadzonych postępowań skargowych, a następnie nakreślono ramowy wzorzec (formę) takiego oświadczenia, które ma stanowić pomoc dla ekspertów rozpatrujących skargi w indywidualnych sprawach, w konsekwencji których przedstawiany jest pogląd. Przedmiotowy wzorzec jest także wykorzystywany w pisemnych zapytaniach konsumentów o możliwości instytucjonalnej pomocy Rzecznika na etapie sądowego dochodzenia roszczeń z umów ubezpieczenia. W przypadku skarg w sprawach indywidualnych, gdzie istnieje duże prawdopodobieństwo uzyskania korzystnego dla konsumenta rozstrzygnięcia w sprawie Rzecznik Ubezpieczonych wskazuje na możliwość przedstawiania sądowi profesjonalnego i bezpłatnego dla zainteresowanego konsumenta oświadczenia zawierającego istotny dla sprawy pogląd. W praktyce - ekspert prowadzący postępowanie skargowe, oceniając je na koniec, decyduje czy w konkretnej indywidualnej sprawie są duże szanse na sukces w postępowaniu sądowym i informując o tym skarżącego deklaruje tego typu pomoc. Ekspert wskazuje, iż osoba skarżąca w celu otrzymania oświadczenia Rzecznika Ubezpieczonych zawierającego istotny dla sprawy pogląd może postąpić w dwojaki sposób:

• W żądaniach pozwu należy, powołując się na art. 26 ust. 7 ustawy o RU w zw. z art. 63 k.p.c. zgłosić sądowi wniosek o wezwanie Rzecznika Ubezpieczonych do przedstawienia pisemnego poglądu istotnego dla sprawy. Prawdopodobnie sąd przychylając się do takiego wniosku wystąpi bezpośrednio do Rzecznika o przedstawienie ww. poglądu w sprawie. Z takim wnioskiem może skarżący wystąpić także w kolejnym piśmie procesowym lub zgłosić taki wniosek podczas rozprawy ustnie do protokołu. 
• Wystąpić z wnioskiem bezpośrednio do Rzecznika Ubezpieczonych o przedstawienie poglądu w sprawie, gdyż skierowano pozew do sądu wobec zakładu ubezpieczeń. Do wniosku kierowanego do Rzecznika należy dołączyć kopię pozwu i jeżeli jest to możliwe kopię odpowiedzi ubezpieczyciela na pozew. W tym przypadku Rzecznik przekaże przygotowany przez siebie pogląd na piśmie kierując go do sądu rozpatrującego sprawę oraz poinformuje o tym osobę występującą z wnioskiem.

Pogląd stanowi zredagowane w odpowiedniej procesowej formie stanowisko Rzecznika odnoszące się do stanu faktycznego w danej sprawie, a następnie zawierające ocenę merytoryczną (prawno - ubezpieczeniową) występującego na jego tle sporu. Tak jak każde pismo procesowe, zgodnie z normą art. 126 k.p.c., powinno zawierać kolejno:

• oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników - wskazanie sądu rozpatrującego sprawę, danych powoda (skarżącego, który skierował sprawę do sądu) oraz nazwę i siedzibę pozwanego ubezpieczyciela, przeciwko któremu toczy się postępowanie oraz ich przedstawicieli np. małżonka, radcy prawnego występującego w imieniu zakładu ubezpieczeń;
• oznaczenie rodzaju pisma - oświadczenie Rzecznika Ubezpieczonych zawierające istotny pogląd w sprawie;
• osnowę wniosku lub oświadczenia tj. wyrażenie stanowiska, ocenę zaistniałego sporu oraz będące w ich dyspozycji dowody na poparcie przytoczonych okoliczności. Należy wskazać, iż Rzecznik nie może przedstawiać dodatkowych dowodów, bowiem ich przedstawienie należy do powoda i pozwanego - stron postępowania;
• podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika - podpis Rzecznika Ubezpieczonych, bądź innej upoważnionej (umocowanej) przez niego osoby;
• wymienienie załączników - ewentualne pełnomocnictwo, dokumenty, na które Rzecznik w swoim oświadczeniu będzie się powoływał; załączone dokumenty powinny być kierowane albo w oryginale albo w kopiach poświadczanych za zgodność z oryginałem przez radcę prawnego;
• jeżeli to możliwe określenie wartości przedmiotu sporu - wskazanie dochodzonej przez powoda kwoty roszczenia.

2.        Wnioski o przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy otrzymane w 2009 r. i I półroczu 2010 r.

Poniżej zostaną przedstawione dane statystyczne na temat otrzymanych przez Rzecznika Ubezpieczonych wniosków o przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy w 2009 r. i I półroczu 2010 r.

W 2009 r. do Biura Rzecznika Ubezpieczonych wpłynęło 16 wniosków o przedstawienie sądowi poglądu istotnego dla sprawy na podstawie art. 63 k.p.c. W odniesieniu do 9 spraw wniosek wpłynął bezpośrednio od Powodów, a w 6 przypadkach został przekazany za pośrednictwem ich pełnomocników. W jednej sprawie o przedstawienie poglądu zwrócił się do Rzecznika bezpośrednio Sąd Rejonowy w Gnieźnie.

Otrzymane w 2009 r. wnioski o przedstawienie sądowi poglądu istotnego dla sprawy w 7 przypadkach były kontynuacją postępowań skargowych prowadzonych przez Rzecznika Ubezpieczonych. W 5 sprawach kończąc postępowanie skargowe Rzecznik poinformował skarżących o możliwości przedstawienia oświadczenia zawierającego istotny dla sprawy pogląd. Dwa wnioski złożyły osoby, których sprawa była prowadzona przez Rzecznika Ubezpieczonych, lecz pismo kończące postępowanie skargowe nie zawierało takiej informacji. W tej grupie wniosków w 6 przypadkach Rzecznik przedstawił pogląd istotny dla sprawy, a tylko w jedynym przypadku odmówił jego przedstawienia.

W minionym roku otrzymane przez Rzecznika Ubezpieczonych wnioski o przedstawienie poglądu dotyczyły w 2 przypadkach ubezpieczeń na życie, a w pozostałych 14 - pozostałych ubezpieczeń majątkowych tj.:

- obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych - 9 wniosków;

- ubezpieczenia mieszkania/domu - 3 wnioski;

- ubezpieczenia AC - 1 wniosek;

- ubezpieczenia maszyn rolniczych (casco kombajnów) - 1 wniosek.

Wspomniane dwa wnioski o przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy w związku z toczącym się postępowaniem sądowym w odniesieniu do umów ubezpieczeń z działu I dotyczyły PAPTUnŻiR Amplico Life S.A. i STU na Życie Ergo Hestia S.A. Natomiast, w przypadku umów ubezpieczeń z działu II Rzecznik otrzymał 14 wniosków o przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy. Wnioski te dotyczyły postępowań sądowych prowadzonych przeciwko:

-  PZU S.A. - 4 wnioski;

-  TUiR WARTA S.A. - 3 wnioski;

-  PTU S.A. - 3 wnioski;

-  TU INTERRISK S.A. Vienna Insurance Group - 2 wnioski;

-  HDI Asekuracja TU S.A. - 1 wniosek;

-  UNIQA TU S.A. - 1 wniosek.

W ubiegłym roku Rzecznik Ubezpieczonych, działając na podstawie art. 63 k.p.c., w odniesieniu do 9 wniosków przedstawił sądowi rozpatrującemu sprawę istotny pogląd wyrażony w oświadczeniu, w tym w jednej sprawie na wniosek Sądu Rejonowego w Gnieźnie. Do chwili obecnej Rzecznik otrzymał informację o 5 sprawach rozpatrzonych przez sąd pozytywnie, z uwzględnieniem oświadczenia Rzecznika Ubezpieczonych zawierającego istotny dla sprawy pogląd. W dalszej części artykułu szczegółowo omówione zostaną wnioski, w których Rzecznik przedstawił sądowi oświadczenie zawierające istotny dla sprawy pogląd i otrzymał informację o zakończeniu sprawy wynikiem pozytywnym.

Rzecznik Ubezpieczonych odmówił przedstawienia poglądu w sprawie w odniesieniu do 7 wniosków otrzymanych w 2009 r. W tych sprawach z uwagi na fakt, iż zgłoszony wniosek nie był ściśle związany z dyspozycją art. 63 k.p.c., bowiem nie był przedstawiany na potrzeby toczącego się postępowania sądowego lub z uwagi na to, iż pogląd mógłby okazać się dla powodów niekorzystny, Rzecznik odmówił jego wyrażenia, przekazując jednocześnie stanowisko w danej sprawie.

W I półroczu 2010 r. Rzecznik otrzymał dwa wnioski o przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy w związku z toczącym się postępowaniem sądowym. Pierwszy wniosek, który został przesłany bezpośrednio przez Powoda, dotyczył umowy grupowego ubezpieczenia na życie zawartej pomiędzy Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie EUROPA S.A. a PKO BP S.A. Drugi wniosek Rzecznik otrzymał bezpośrednio z Sądu Okręgowego w Gliwicach i dotyczył kompleksowego ubezpieczenia dla osób fizycznych „Bezpieczny Dom", zawartego z PZU S.A. W obu przypadkach Rzecznik przedstawił sądowi oświadczenie zawierające istotny dla sprawy pogląd. Powyższe działania były kontynuacją prowadzonych postępowań skargowych, w których Rzecznik informował skarżących o możliwości przedstawienia poglądu istotnego dla sprawy.

3.        Wnioski o przedstawienie poglądu istotnego dla sprawy zakończone pozytywnym wyrokiem sądu

Jak wskazano powyżej Rzecznik Ubezpieczonych w 5 sprawach otrzymał informację o rozpatrzeniu sprawy przez sąd pozytywnie z uwzględnieniem oświadczenia Rzecznika zawierającego istotny dla sprawy pogląd.

I.                   Pierwsze oświadczenie Rzecznika Ubezpieczonych zawierające istotny dla sprawy pogląd dotyczyło zalania budynku wodą w następstwie awarii rury wodociągowej. Powodowie posiadali umowę ubezpieczenia nieruchomości zawartą z Pozwanym Zakładem Ubezpieczeń. Z otrzymanej dokumentacji wynikało, iż pozwana Spółka odmówiła wypłaty odszkodowania uzasadniając swoje stanowisko brakiem odpowiedzialności w przedmiotach służących działalności gospodarczej.

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych stanowisko Pozwanego Ubezpieczyciela jest nieuzasadnione. W przedstawionym oświadczeniu Rzecznik wskazał, że Powodowie, chcąc zawrzeć umowę ubezpieczenia, zwrócili się do profesjonalnego podmiotu, brokera ubezpieczeniowego i za jego pośrednictwem zawarli umowę ubezpieczenia nieruchomości na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia oferowanych przez Pozwaną Spółkę. Broker, zwracając się do Ubezpieczyciela przedstawił pełen opis ryzyka, wskazując jednoznacznie, że w ubezpieczanej nieruchomości prowadzona będzie działalność gospodarcza polegająca na wynajmie pokoi turystom. Pozwany Zakład Ubezpieczeń nie wnosił o przedstawienie dodatkowych informacji, ocenił ryzyko na podstawie danych zawartych we wniosku sporządzonym przez brokera i objął ochroną ubezpieczeniową przedmiotową nieruchomość. Powodowie opłacili podwójny wymiar składki z uwagi na podwyższone ryzyko związane z wynajmem pokoi, co wskazuje na to, iż Pozwana Spółka miała świadomość, że w nieruchomości będzie prowadzona działalność gospodarcza polegająca na wynajmie pokoi.

W przedmiotowej sprawie Rzecznik zwrócił uwagę, iż ogólne warunki ubezpieczenia powinny być formułowane jednoznacznie i w sposób zrozumiały, a postanowienia sformułowane niejednoznacznie interpretuje się na korzyść ubezpieczającego, ubezpieczonego, uposażonego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia[6].

Przyjęta przez Pozwaną Spółkę definicja „domu jednorodzinnego", zdaniem Rzecznika, nie ogranicza wprost odpowiedzialności Ubezpieczyciela tylko do budynków wykorzystywanych w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych z zamiarem stałego pobytu. Sformułowana w ten sposób definicja jest nieprecyzyjna i może być rozumiana i interpretowana w sposób niekorzystny dla Ubezpieczającego.

Przedstawiając oświadczenie zawierające istotny dla sprawy pogląd Rzecznik Ubezpieczonych wskazał, iż Pozwany Zakład Ubezpieczeń w rozpatrywanym stanie faktycznym, niesłusznie odmówił wypłaty odszkodowania, co stanowi nieuprawnione w świetle przepisów prawa, a także ugruntowanej linii orzecznictwa, działanie z Jego strony.

W otrzymanym przez Rzecznika wyroku Sąd Okręgowy w Koszalinie wskazał, iż zawarta umowa ubezpieczenia obejmowała ochroną ubezpieczeniową dom jednorodzinny z działalnością gospodarczą polegającą na wynajmie pokoi. W związku z tym Pozwany Ubezpieczyciel był zobowiązany do wypłaty odszkodowania na rzecz Powodów za powstałą szkodę zalaniową. Łączna kwota odszkodowania ustalona przez Sąd w oparciu o opinie biegłego z zakresu budownictwa wyniosła 82 512,82 zł. Po zwiększeniu o należny podatek VAT Sąd uznał za zasadne zasądzenie na rzecz Powodów odszkodowania w wysokości 88 288,72 zł. Sąd zasądził również odsetki za zwłokę w wypłacie odszkodowania.

II.        Kolejny wniosek o przedstawienie sądowi poglądu istotnego dla sprawy dotyczył zdarzenia drogowego, w wyniku którego doszło do uszkodzenia pojazdu należącego do Powódki. Sprawcą kolizji okazał się kierowca pojazdu posiadającego w chwili zdarzenia ważną polisę obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wykupioną w Pozwanym Zakładzie Ubezpieczeń.

Z przekazanych przez Powódkę informacji wynikało, iż szkoda została rozliczona jako częściowa, a zaproponowany przez Ubezpieczyciela sposób rozliczenia szkody w pojeździe, jak również wysokość odszkodowania, jakie Pozwany wypłacił tytułem pokrycia kosztów naprawy uszkodzonego pojazdu zostały przez Nią zaakceptowane. Dodatkowo Powódka wniosła roszczenie o wypłatę odszkodowania z tytułu utraty wartości handlowej przedmiotowego pojazdu.

Pozwana Spółka odmówiła wypłaty odszkodowania z tytułu utraty wartości handlowej pojazdu stwierdzając, iż w zgłoszonym przypadku brak jest przesłanek natury technicznej przemawiających za tym, że naprawa pojazdu spowodowała obniżenie jego wartości. Pozwany wyraził pogląd, że ubytek wartości handlowej można określić dopiero w chwili zbycia pojazdu, a żądanie wypłacenia Powódce jakiejkolwiek kwoty tytułem naprawienia tzw. szkody handlowej jest przedwczesne. Dodatkowo Pozwany Zakład Ubezpieczeń odwołał się do technicznego aspektu sprawy stwierdzając, że zgodnie z przyjętymi przez środowiska rzeczoznawcze zasadami[7], wyznaczenie ubytku wartości handlowej jest uzależnione od spełniania przez pojazd szeregu kryteriów, które w niniejszej sprawie nie wystąpiły.

Należy jednak wskazać, iż na zlecenie Powódki została sporządzona opinia techniczna przez biegłego rzeczoznawcę z zakresu techniki samochodowej, ruchu drogowego, maszyn i urządzeń. Przedmiotem opinii było ustalenie rynkowego ubytku wartości przedmiotowego pojazdu w wyniku kolizji, który biegły rzeczoznawca określił na kwotę 2 300,00 zł.

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych roszczenie o ubytek wartości handlowej pojazdu mieści się w granicach normalnych następstw powodujących obowiązek gwarancyjny po stronie Pozwanego Zakładu Ubezpieczeń i co się z tym wiąże powinno zostać uwzględnione przez Ubezpieczyciela szczególnie w sytuacji, gdy zachodzą ku temu, tak jak w omawianej sprawie, odpowiednie przesłanki. W przedmiotowej sprawie podstawą składanych przez Powódkę żądań jest art. 361 k.c. w zw. z art. 363 k.c., zgodnie z którymi roszczenie o wypłatę kwoty z tytułu utraty wartości handlowej należy uznać za słuszne.

Po zakończeniu sprawy sądowej Powódka poinformowała Rzecznika Ubezpieczonych o zasądzeniu przez Sąd Rejonowy w Gnieźnie od Pozwanego Zakładu Ubezpieczeń kwoty 1 600,00 zł. wraz z odsetkami za zwłokę i kosztami postępowania.

III.      Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił również pogląd w sprawie szkody likwidowanej z umowy ubezpieczenia autocasco. Z posiadanej dokumentacji wynikało, iż we wniosku o zawarcie umowy ubezpieczenia AC nie było oświadczenia Ubezpieczającego o przebiegu szkodowości, zarówno w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, jak i autocasco. Jednocześnie brak było wezwania Ubezpieczyciela o uzupełnienie wniosku poprzez podanie dodatkowych informacji. Pozwany Zakład Ubezpieczeń wypłacając Powodowi dwukrotnie odszkodowanie zarachował ww. świadczenia na poczet II raty składki należnej w listopadzie 2006 r., a następnie pismem z dnia 27 września 2006 r. Ubezpieczyciel wypowiedział umowę ubezpieczenia AC. W dniu 4 października 2006 r. doszło do kradzieży ubezpieczonego pojazdu, za który Pozwany Zakład Ubezpieczeń odmówił wypłaty odszkodowania powołując się na zatajenie przez Powoda danych mających wpływ na ocenę ryzyka i ustalenie wysokości składki.

W przedstawionym oświadczeniu zawierającym pogląd istotny dla sprawy Rzecznik poruszył 4 zagadnienia:

1)      Dopuszczalność zastosowania sankcji przewidzianej w art. 815 § 3 k.c. - zdaniem Rzecznika odmowa wypłaty odszkodowania na tej podstawie nie może mieć miejsca. Wskazać należy, iż we wniosku o zawarcie umowy ubezpieczenia brak jest oświadczenia Powoda o szkodowości lub jej braku. Z uwagi na to, że Ubezpieczający nie podał żadnych informacji nie można przyjąć, że zataił lub wprowadził w błąd Pozwaną Spółkę. Ubezpieczyciel powinien wezwać Ubezpieczającego do uzupełnienia wniosku, jednak w przedmiotowej sprawie nie skorzystał z przysługujących mu uprawnień.

2)      Odmowa wypłaty na podstawie § 21 o.w.u. AC[8] - w opinii Rzecznika postanowienie o.w.u. będące podstawą odmowy jest sprzeczne z przepisami powszechnie obowiązującego prawa, a zatem nieważne. Ustawodawca nie umożliwił Pozwanemu pomniejszania odszkodowania z uwagi na podnoszone okoliczności, nie mające zresztą zastosowania w niniejszej sprawie. Prawodawca umożliwił jedynie odmowę, bądź pomniejszenie odszkodowanie w przypadku, gdy Ubezpieczający podał niezgodne z prawdą okoliczności, o które zapytywał Ubezpieczyciel we wniosku i miały one wpływ na zaistnienie szkody. Zdaniem Rzecznika Powód nie podał informacji, które wpływają jedynie na wysokość składki.

3)      Skuteczność wypowiedzenia umowy - podstawą odmowy wypłaty odszkodowania nie może być powoływanie się przez Pozwaną Spółkę na fakt wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, bowiem umowa ubezpieczenia rozwiązuje się z końcem następnego miesiąca kalendarzowego i w dacie zdarzenia szkodowego polegającego na kradzieży pojazdu przedmiotowa umowa ubezpieczenia wiązała strony.

4)      Zaliczenie wypłaconego odszkodowania na poczet przyszłej raty składki - zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych takie działanie nie powinno mieć miejsca, gdyż Pozwany Ubezpieczyciel wbrew postanowieniom umowy, kształtującym prawa i obowiązki stron jednostronnie potrącił swe świadczenia na poczet długu, którego wymagalność powstać miała w przyszłości. Należy wskazać, iż szkody, które zgłosił Poszkodowany nie wyczerpały sumy ubezpieczenia, nie zostały również zakwalifikowane jako tzw. szkoda całkowita, nie zaistniały więc przesłanki umożliwiające zaliczenie składki przez Pozwany Zakład Ubezpieczeń na poczet niewymagalnego, w dacie spełnienia swego zobowiązania świadczenia.

Na podstawie posiadanej dokumentacji Rzecznik Ubezpieczonych wyraził pogląd w sprawie dotyczący podstaw prawnych zgłoszonych roszczeń tj. zagadnień, które w istotny sposób rzutują na prawa Ubezpieczającego.

Rzecznik został poinformowany przez Powoda, iż w ocenie Sądu Rejonowego w Poznaniu Powód wygrał sprawę w 70% tj. sąd zasądził od Pozwanego Ubezpieczyciela kwotę 31 033,15 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za zwłokę.

IV.             Następny pogląd Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił w sprawie o zapłatę odszkodowania za szkody poniesione w związku z wypadkiem komunikacyjnym, którego sprawcą był kierujący pojazdem ubezpieczonym w Pozwanej Spółce. Dochodzona pozwem kwota stanowi różnicę pomiędzy wysokością odszkodowania wypłaconą przez Pozwany Zakład Ubezpieczeń a rzeczywistą wartością szkody. Ubezpieczyciel, likwidując szkodę w ramach umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego za szkody związane z ruchem tego pojazdu przyjął, iż naprawa pojazdu jest ekonomicznie nieopłacalna, kwalifikując szkodę jako tzw. szkodę całkowitą rozliczając ją metodą różnicową. Pozwany Zakład Ubezpieczeń przyjął wartość pojazdu na kwotę 19 300,00 zł, zaś wartość naprawy ustalił na kwotę 20 857,40 zł. Z powyższym wyliczeniem nie zgodził się Powód wskazując na szereg nieprawidłowości w kosztorysie sporządzonym przez Ubezpieczyciela (niewłaściwa, uboższa wersja pojazdu, bezpodstawne zawyżenie przebiegu pojazdu). W związku z powyższym, Powód wystąpił do niezależnego rzeczoznawcy samochodowego o sporządzenie wyceny. Licencjonowany rzeczoznawca dokonał ustalenia wartości pojazdu oraz sporządził szacunkowy koszt naprawy, z którego wynikało, że obie wartości znacznie odbiegają od kwot przyjętych przez Zakład Ubezpieczeń (wartość pojazdu ze stanu sprzed zdarzenia wynosi 26 500,00 zł, zaś koszt naprawy ustalono na kwotę 15 773,00 zł). Mimo przedłożenia przez Powoda wskazanej powyżej opinii Pozwana Spółka nie zmieniła stanowiska w sprawie, rozliczając szkodę metodą różnicową.

W przedstawionym oświadczeniu Rzecznik wskazał, iż prawo polskie statuuje zasadę pełnego odszkodowania, która oznacza obowiązek naprawienia przez ubezpieczyciela pełnej i pozostającej w związku przyczynowym ze zdarzeniem szkody poniesionej w majątku osoby poszkodowanej. Zgodnie z tym założeniem Pozwany Zakład Ubezpieczeń powinien ponieść koszty naprawy wszelkich, uzasadnionych wydatków w celu przywrócenia uszkodzonego pojazdu do stanu sprzed szkody, nawet gdyby były to wydatki hipotetyczne, bowiem wybór sposobu naprawienia szkody przysługuje - co do zasady - Poszkodowanemu. Przywrócenie do takiego stanu polega na doprowadzeniu pojazdu do używalności i jakości w takim zakresie, jaki istniał przed wyrządzeniem szkody.

W opinii Rzecznika Ubezpieczonych również orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii tzw. szkody całkowitej jest jednolite i nie powinno rodzić jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych. W ramach likwidacji szkody z tytułu ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych za nadmierne należy uznawać te koszty naprawy, które przekraczają 100% wartości pojazdu sprzed powstania szkody. Brak jest natomiast podstaw prawnych do przyjęcia, aby koszty naprawy przekraczające określony procent wartości pojazdu sprzed szkody, nie większy aniżeli 100%, stanowiły koszt nadmierny lub też skutkujący wystąpieniem trudności w przywróceniu stanu sprzed wypadku.

W przedmiotowej sprawie - zdaniem Rzecznika - Pozwany Zakład Ubezpieczeń rozliczył szkodę w sposób niezgodny z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa, ugruntowaną linią orzecznictwa, ograniczając przysługujące Powodowi prawo wyboru sposobu naprawienia szkody wynikające z treści art. 363 § 1 k.c.

Po zakończeniu prowadzonego postępowania sądowego Rzecznik Ubezpieczonych otrzymał informację od Powoda o zawarciu pomiędzy stronami ugody na kwotę 15 630,00 zł tytułem wszystkich roszczeń zgłoszonych w pozwie wraz z odsetkami za zwłokę. Pozwany Zakład Ubezpieczeń zobowiązał się zwrócić Powodowi kwotę 542,00 zł. tytułem rozliczenia kosztów procesu. Powód wskazał dodatkowo, że zanim doszło do zawarcia ugody Sąd Rejonowy w Iławie powołał biegłego sądowego, który potwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła szkoda całkowita pojazdu. Biegły wskazał również, że wartość samochodu przed szkodą, wartość kosztów naprawy i wartość zbywana pozostałości były bardzo zbliżone do wartości określonych wcześniej przez powołanego przez Powoda rzeczoznawcę, a które nie zostały uwzględnione przez Pozwaną Spółkę.

V.                Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił również pogląd w sprawie likwidowanej w ubezpieczonej nieruchomości, w której nastąpiło włamanie i kradzież ubezpieczonego mienia. Pozwana Spółka odmówiła wypłaty odszkodowania uzasadniając swoje stanowisko brakiem odpowiedzialności z uwagi na to, że działanie, którego skutkiem była zgłoszona przez Powodów kradzież ruchomości nie pozostawiło śladów.

Zdaniem Rzecznika, stanowisko Pozwanego Ubezpieczyciela jest nieuzasadnione. Pozwana Spółka odmówiła wypłaty odszkodowania opierając się wyłącznie na notatkach policyjnych i protokole szkody nie czekając na wynik dochodzenia wszczętego przez Komisariat Policji w Kielcach. Rzecznik Ubezpieczonych zwrócił również uwagę, iż z postanowienia o wszczęciu dochodzenia nie wynika, aby w trakcie dokonanych oględzin stwierdzono, że drzwi balkonowe nie były prawidłowo zabezpieczone, albo że Powodowie wychodząc z domu zostawili uchylone okno, nie ma też jakiejkolwiek informacji na temat zabezpieczenia drzwi balkonowych, bądź braku takiego zabezpieczenia. W ocenie Rzecznika posiadana dokumentacja wskazuje jednak na pozostawienie śladów włamania i użycie siły.

Rzecznik Ubezpieczonych wskazał, że działalność ubezpieczeniowa ma charakter profesjonalny, dlatego w ramach prowadzonej działalności Towarzystwo Ubezpieczeń zobowiązane jest do dołożenia wszelkich starań w celu przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego, w tym do zebrania dokumentacji umożliwiającej bezsporne ustalenie czy Ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność za zaistniałe zdarzenie szkodowe. Należy również dodać, iż podstawowym obowiązkiem zakładów ubezpieczeń jest sformułowanie umowy ubezpieczenia w sposób jasny i zrozumiały dla Ubezpieczającego. W opinii Rzecznika Ubezpieczonych interpretacja powyższych przepisów w przedmiotowej sprawie rodzi przypuszczenie, iż Pozwana Spółka wykorzystuje pozycję silniejszej strony zawartej umowy ubezpieczenia.

Biorąc pod uwagę powyższe, Rzecznik wskazał, iż Pozwany Zakład Ubezpieczeń w rozpatrywanym stanie faktycznym niesłusznie odmówił wypłaty odszkodowania.

Rzecznik Ubezpieczonych został poinformowany przez Powodów o pozytywnym rozpatrzeniu sprawy przez Sąd Rejonowy w Kielcach, który zasądził od Pozwanego Zakładu Ubezpieczeń na rzecz Powodów solidarnie kwotę 24 947,70 zł wraz z odsetkami za zwłokę oraz kwotę 1 241 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Przedstawione powyżej wyniki z realizacji przez Rzecznika Ubezpieczonych tej nowej kompetencji pozwalają na sformułowanie uzasadnionego wniosku, iż możliwość przedstawienia istotnego poglądu dla sprawy to nie tylko naturalna kontynuacja i dopełnienie uprzednio prowadzonych postępowań skargowych, ale również istotny element instytucjonalnej pomocy prawnej udzielanej konsumentom usług ubezpieczeniowych, którzy w toku postępowania sądowego są niewątpliwie „stroną słabszą". Wyniki te wskazują także na wysoką skuteczność tej instytucji. Prognozować można, iż liczba wniosków o przedstawienie poglądu będzie systematycznie wzrastać. Profesjonalnie bowiem przygotowany pogląd jest nie tylko cennym dla sądu rozpatrującego sprawę materiałem pomocniczym przy rozstrzyganiu i uzasadnianiu przyjmowanego orzeczenia, ale również istotnym wsparciem dla konsumentów w sądowym dochodzeniu swoim roszczeń. Pośrednim skutkiem realizacji tej kompetencji jest to, że Rzecznik Ubezpieczonych, korzystając z nowej prerogatywy, zapewnia sobie szerszy dostęp do orzecznictwa sądów powszechnych w zakresie ubezpieczeń gospodarczych. Pozyskane informacje o zapadających orzeczeniach w sprawach, w których Rzecznik przedstawiał pogląd stanowią dodatkowy element prowadzonej przez Biuro kwerendy orzecznictwa pod kątem występujących w nim rozbieżności, co z kolei posłuży formułowaniu przez Rzecznika wniosków do Sądu Najwyższego na podstawie art. 60 § 1 w zw. z art. 60 § 2 ustawy o Sądzie Najwyższym.

[1] Dz. U. nr 171, poz. 1206.

[2] Dz. U. nr 124, poz. 1153 z późn. zm.; dalej: ustawa o RU.

[3] Dz. U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.; dalej: k.p.c.

[4] Dz. U. nr 240, poz. 2052 z późn. zm.

[5] Sygn. akt I PR 62/80.

[6] Art. 12 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124, poz.1151 z późn. zm.) oraz art. 385 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.) - dalej: k.c.

[7] Instrukcja Określania Rynkowego Ubytku Wartości Handlowej Pojazdów nr 1/2002 z dnia 17 stycznia 2002 r. - zatwierdzona do stosowania w Stowarzyszeniu Rzeczoznawców Techniki Samochodowej i Ruchu Drogowego.

[8] Art. 21 o.w.u. stanowi, że „jeżeli właściciel pojazdu lub osoba uprawniona do korzystania lub rozporządzania tym pojazdem nie wykonała obowiązków wynikających z przepisów § 18-20 Zakład Ubezpieczeń może odmówić odszkodowania w całości lub odpowiednio je zmniejszyć, o ile niedopełnienie tych obowiązków miało wpływ na ustalenie odpowiedzialności Ubezpieczyciela lub rozmiar szkody".