Rzecznik Ubezpieczonych

Wyszukiwarka:

Wczytuję
Rzecznik Ubezpieczonych > Publikacje > Artykuły pracowników i współpracowników > Krystyna Krawczyk - Odpowiedzialność gwarancyjna w obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych

Krystyna Krawczyk - Odpowiedzialność gwarancyjna w obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych

Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych jest najczęściej zawieraną umową ubezpieczenia i jest tak zapewne nie tylko w Polsce. Zwykło się twierdzić, że cały tzw. cywilizowany świat stosuje w praktyce obowiązkową formę tego ubezpieczenia. Miał na to zapewne wpływ powszechny, choć w różnych krajach zróżnicowany tempem rozwoju, rozwój motoryzacji. Dynamice rozwoju motoryzacji, a w konsekwencji rosnącemu natężeniu ruchu pojazdów od samego początku towarzyszyła rosnąca liczba wypadków z udziałem pojazdów. Na skutek wypadków drogowych dochodzi zaś do określonych strat i to zarówno w postaci obrażeń ciała, niekiedy nawet prowadzących do śmierci uczestnika wypadku, jak i szkód określanych jako rzeczowe tj. polegające na uszkodzeniu lub zniszczeniu mienia. Masowość i rozmiar szkód powstałych w następstwie wypadów drogowych stał się z czasem problemem społecznym wywołując w tym zakresie potrzebę reglamentacji ze strony państwa. Stawało się to konieczne głównie z uwagi na zagwarantowanie poszkodowanym pełnej rekompensaty strat, będących następstwem wypadków. W praktyce bowiem okazywało się, że majątek sprawcy szkody nie zawsze zapewniał pokrycie materialnej strony wyrządzonej szkody.

Tym samym ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu spełnia niejako dwojaką rolę ochroną. Z jednej strony zapewnia poszkodowanemu wypłatę przez zakład ubezpieczeń należnego odszkodowania, z drugiej chroni również majątek sprawcy szkody, którego część lub nawet całość musiałaby zostać przeznaczona na pokrycie skutków wyrządzonej przez niego szkody.

W Polsce historia obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów sięga lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Zapoczątkowała ją ustawa z dnia 28 marca 1952 r. o ubezpieczeniach państwowych (Dz. U. Nr 20, poz.130 z późn. zm.) której rozdział 2 zawiera zamknięty katalog ubezpieczeń obowiązkowych, do których zaliczono między innymi: odpowiedzialność cywilną z ruchu środków komunikacji. Niestety nie wydano jednak odpowiednich aktów wykonawczych i zapisy tej ustawy nie weszły w życie.

Odmiennie potoczyły się losy kolejnej ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz.U. Nr 72, poz. 357 z późn. zm.), której zapisy znalazły przełożenie na praktykę poprzez wydanie na jej podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych, które weszło w życie z dniem 1 stycznia 1962 r.

Polska wprowadzając niniejsze regulacje wyprzedziła w tym zakresie wiele krajów członkowskich ówczesnej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, gdyż zalecenie wprowadzenia do ustawodawstwa krajowego państw członkowskich EWG obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów zawierała tzw. I Dyrektywa Komunikacyjna, z dnia 24 kwietnia 1972 r. sygnowana nr 72/166/EEC w sprawie zbliżenia ustawodawstwa państw członkowskich dotyczącego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wynikającej z użytkowania pojazdów. Kraje członkowskie miały w krótkim terminie, bo do końca 1972 r. poczynić stosowne zmiany w krajowych uregulowaniach prawnych.

Styczeń 1962 r. jest zatem datą uznaną za początek funkcjonowania w Polsce obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych. Nadmienić należy, iż w okresie od 1 stycznia 1962 r. do 1 stycznia 1991 r. zakres obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych był znacznie szerszy, bowiem od 1 stycznia 1962 r. do 1 stycznia 1975 r. obejmował swym zakresem dwie grupy ryzyk:

 
- następstw nieszczęśliwych wypadków wynikłych u pasażerów i innych osób wskutek ruchu pojazdów mechanicznych;

- odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych,

- nadto od 1 stycznia 1975 r. do 1 stycznia 1991 r. dotychczasowy zakres ochrony ubezpieczeniowej został rozszerzony o kolejne, trzecie ryzyko tj. uszkodzeń zarejestrowanych pojazdów samochodowych będących w posiadaniu osób fizycznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej, zwane ubezpieczeniem auto-casco.

 
Należy również zwrócić uwagę na fakt stosowania w Polsce zasady actio directa wobec roszczeń zgłaszanych z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń, od początku ich wprowadzenia, czyli od 1 stycznia 1962 r. Również i w tym zakresie wyprzedziliśmy ustawodawstwo Wspólnoty Europejskiej, która zasadę tę wprowadziła w IV Dyrektywie komunikacyjnej z 16 maja 2000 r. ; sygnatura 2000/26/EEC .

 
Przeobrażenia ustrojowe i gospodarcze przełomu lat 80 i 90 ubiegłego wieku spowodowały wprowadzenie zasad gospodarki rynkowej również do dziedziny ubezpieczeń gospodarczych. Fundamentalnym aktem prawnym w tym zakresie jest ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 59, poz. 344 z późn. zm.) - która weszła w życie z dniem ogłoszenia tj. 28 sierpnia 1990 r.

Artykuł 4 wymienionej ustawy zawierał katalog ubezpieczeń obowiązkowych, których listę otwierało; ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. Jest to jedyne obowiązkowe ubezpieczenie nałożone na posiadacza pojazdu, co stanowi dość istotną zmianę w stosunku do poprzednich unormowań. Poprzednio bowiem na posiadaczu pojazdu ciążył obowiązek zawarcia trzech ubezpieczeń: odpowiedzialności cywilnej (OC) ; następstw nieszczęśliwych wypadków (NW) i autocasco (AC).

Nadto ustawa z 1990 r. delegowała Ministra Finansów do określenia w drodze rozporządzenia, ogólnych warunków ubezpieczeń obowiązkowych, co w odniesieniu do ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów spowodowało wydanie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (Dz.U. nr 89, poz.527 z późn. zm.) które weszło w życie 1 stycznia 1991 r.

Do czasu wejścia w życie wymienionego wyżej rozporządzenia czyli do stycznia 1991 r. odpowiedzialność gwarancyjna zakładów ubezpieczeń za szkody likwidowane z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych, w tym również OC posiadaczy pojazdów - nie była limitowana, co oznacza iż nie było określonej kwotowo górnej granicy odpowiedzialności finansowej zakładu ubezpieczeń za szkodę.

Sytuacja uległa zmianie w związku z wprowadzenia rozwiązań rynkowych do działalności ubezpieczeniowej. Zarówno zakłady ubezpieczeń działające w formie spółki akcyjnej jak i towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych nie mogłyby bowiem prowadzić działalności finansowej zgodnie z wprowadzonymi unormowaniami prawnymi i ekonomicznymi bez określenia górnej granicy odpowiedzialności odszkodowawczej w oferowanych umowach ubezpieczenia.

Nadto, kolejna Dyrektywa, nazywana Drugą Dyrektywą Komunikacyjną, z dnia 30 grudnia 1983 r. sygnowana nr 84/5/EEC nosząca taki sam tytuł jak I Dyrektywa Komunikacyjna - ustanowiła pojęcie tzw. minimalnej sumy gwarancyjnej. Wskazania tej Dyrektywy nakazywały Krajom Członkowskim EWG określenie w normach prawnych dotyczących obowiązkowego ubezpieczenia OC, zapisanej kwotowo górnej granicy odpowiedzialności odszkodowawczej. Wysokość sumy gwarancyjnej została zaproponowana w dwóch wariantach:

  • 350 000 ECU na jednego poszkodowanego w jednym wypadku oraz 100 000ECU za szkody na mieniu na całe zdarzenie bez względu na ilość poszkodowanych osób;

lub

  • 600 000 ECU na jedno zdarzenie za wszelkie szkody bez względu na ilość poszkodowanych osób.

Praktyka wykazała, iż to wariant b) był wybierany do stosowania w krajach członkowskich EWG.

Polska, mimo iż nie była wówczas członkiem Wspólnoty Europejskiej wprowadziła sumę gwarancyjną do ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów. Zapisana została ona w § 14, ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów - w wysokości 7,2 mld. zł. w odniesieniu do jednego zdarzenia, bez różnicowania na część przeznaczoną na pokrycie szkód osobowych i odrębnie - szkód rzeczowych. Warto zaznaczyć, że zapis ust. 2 wprowadzał możliwość zawarcia niniejszej umowy - na wniosek posiadacza pojazdu - na wyższą sumę gwarancyjną. Mimo, iż wskazana suma wydaje się nam dziś wysoka, to należy pamiętać, że był to okres hiperinflacji, złotego, co między innymi w niedalekiej przyszłości skutkowało wprowadzeniem w Polsce z dniem 1 stycznia 1995 r. denominacji złotego. W wyniku tej operacji dotychczasowe 10 tys. zł osiągnęło wartość 1 zł.

Kolejne rozporządzenie Ministra Finansów w sprawie OC posiadaczy pojazdów datowane jest na 9 grudnia 1992 r. a weszło wżycie z dniem 1 stycznia 1993 r. Kwestia wysokości sumy gwarancyjnej została uregulowana w sposób odbiegający od dotychczasowych ustaleń, bowiem w części § 10, ust.4 wprowadzono brzmienie:

"Suma gwarancyjna nie może być niższa niż równowartość w złotych 600 tys. ECU ustalona przy zastosowaniu kursu kupna walut obcych Narodowego Banku Polskiego według tabeli kursów nr 1 każdego roku, w odniesieniu do jednego zdarzenia którego skutki objęte są ubezpieczeniem, bez względu na liczbę poszkodowanych osób".

Suma gwarancyjna w wysokości 600 tys. ECU - później euro, obowiązywała do 2 stycznia 2004 r. tj. czasu wejścia w życie większości zapisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Na mocy tej ustawy, a konkretnie zapisów zawartych art. 36 postanowiono że:

"Suma gwarancyjna nie może być niższa niż równowartość w złotych;

  • w przypadku szkód na osobie - 350.000 euro na każdego poszkodowanego;
  • w przypadku szkód w mieniu - 200.000 euro w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki są objęte ubezpieczeniem bez względu na liczbę poszkodowanych - ustalona przy zastosowaniu kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski obowiązującego w dniu wyrządzenia szkody".

 
Aktualnie przesłany został do Sejmu RP rządowy projekt ustawy - o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK oraz ustawy - Prawo o ruchu drogowym (druk sejmowy nr 3416) w której między innymi proponuje się zmiany polegające na wprowadzeniu do treści art. 36 ust.1, pkt.1, następującego zapisu:

"... Suma gwarancyjna nie może być niższa niż równowartość w złotych:

  • w przypadku szkód na osobie - 1.500 000 euro w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki są objęte ubezpieczeniem bez względu na liczbę poszkodowanych"

Propozycja zmian dotyczy zatem jedynie wysokości gwarancji odszkodowawczych za szkody osobowe, pozostawiając bez zmian limit ochrony wobec szkód na mieniu. Kwestia ta budzi w środowisku ubezpieczeniowym wiele wątpliwości. Dotyczą one potencjalnych możliwości w zakresie wyrządzenia wysokich kwotowo szkód w związku z ruchem pojazdu. Jako przykład takiej sytuacji podaje się najechanie samochodu na stację benzynową i spowodowanie jej wybuchu, lub też uszkodzenie przęsła mostu, wiaduktu czy też innej kosztownej budowli, przez przejeżdżający pojazd..

Trudno przewidzieć czy i w jakim terminie proponowana zmiana zostanie przez Sejm rozpatrzona. Zważywszy jednak na fakt, iż obecna kadencja Sejmu dobiega końca, może okazać się że parlamentarzyści nie zdążą z rozpatrzeniem ww. projektu ustawy. Zapewne jednak kwestia warunków obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego powróci do prac sejmowych, a to głównie za przyczyną konieczności dostosowania prawa polskiego do norm unijnych.

Mam tu na uwadze miedzy innymi wskazania zawarte w projekcie V Dyrektywy komunikacyjnej, lub jak mówią inni - samochodowej, przyjętej w dniu 12 stycznia 2005 r. przez Komisję Europejską.

Proces decyzyjny wdrażający Dyrektywę nie jest jeszcze zakończony, a ponadto po jego zakończeniu rozpocznie się odliczanie pięcioletniego okresu dostosowawczego dla krajów członkowskich. Zatem ostateczny termin wdrożenia zapisów V Dyrektywy to prawdopodobnie koniec 2010 r.

W przedmiocie nas interesującym, czyli treści zapisów dotyczących minimalnych sum gwarancyjnych, wskazania V Dyrektywy są następujące:

  • w przypadku szkód na osobie: nie mniej niż 1 milion euro na osobę, lub 5 milionów euro na zdarzenie bez względu na liczbę poszkodowanych;
  • w przypadku szkód na mieniu : nie mniej niż 1 milion euro na jedno zdarzenie ;
  • co pięć kolejnych lat wymienione sumy gwarancyjne będą automatycznie indeksacji o "europejski wskaźnik cen konsumpcyjnych" (ang. European Index of Consumer Prices).

 
Jak widać poziom minimalnych sum gwarancyjnych poddany został procesowi systematycznego podwyższania. Niektóre tytuły prasowe donosiły, iż ustalenia V Dyrektywy poprzedził burzliwy proces dyskusji, a nawet sporów, miedzy innymi o wysokość minimalnych sum gwarancyjnych (rozważania dotyczyły także zakresu ochrony ubezpieczeniowej). Przedstawiciele sektora zakładów ubezpieczeń oponowały przeciw zbytniemu rozszerzaniu zakresu ochrony i poziomowi minimalnych sum gwarancyjnych, wyrażając obawy iż może to spowodować zachwianie równowagi finansowej zakładów ubezpieczeń, jak również wywołać kłopoty z reasekuracją tego ryzyka. Z drugiej strony, uczestnicy dyskusji reprezentujący interesy osób poszkodowanych w wypadkach podnosili konieczność zapewnienia im pełnej ochrony, gwarantowanej odpowiednio wysokimi sumami gwarancyjnymi.

Patrząc na rosnący poziom wypłacanych przez zakłady ubezpieczeń odszkodowań, jak też na zasądzanie w procesach cywilnych coraz wyższych świadczeń z tytułu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów, trudno oprzeć się twierdzeniu, iż wraz ze wzrostem poziomu życia społeczeństwa (w tym również potencjalnych ofiar wypadków) naturalną tego konsekwencją jest rosnący poziom wypłat odszkodowań. Zatem jeśli chce się nadal realizować cele dla których wprowadzono obowiązkowe ubezpieczenie komunikacyjne, zasadne staje się dostosowywanie minimalnych sum gwarancyjnych do odpowiednio wysokiego poziomu tak by zapewniało to bezpieczeństwo wypłat ofiarom wypadków, należnych odszkodowań i świadczeń.

Biuro Rzecznika Ubezpieczonych

Krystyna Krawczyk

2005.03.04.

Informacje prasowe z rynku

17.04.2014 - Ubezpieczenia majątkowe

PZU przejmie Link4 i Lietuvos draudimas

czytaj więcej



17.04.2014 - Ubezpieczenia na życie

Przestępczość zorganizowana coraz większym problemem dla ubezpieczycieli

czytaj więcej



17.04.2014 - Zabezpieczenie emerytalne

Zaledwie ok. jedna trzecia członków funduszy emerytalnych zamierza pozostać w OFE

czytaj więcej