Tytuł XXVII kodeksu cywilnego traktujący o umowie ubezpieczenia otwiera art. 805 §1 w następującym brzmieniu:

Przez umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się spełnić określone świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę.

Kolejne unormowania kodeksowe dotyczące składki zawarte w art.. 813 §2 kc. pozwalają stronom umowy na swobodę w zakresie ustalania terminu na jej opłacenie; Jeśli nie umówiono się inaczej , składka powinna być zapłacona jednocześnie z zawarciem umowy ubezpieczenia a jeśli umowa doszła do skutku przed doręczeniem dokumentu ubezpieczenia, w ciągu 14 dni od jego doręczenia

Istotny dla omawianego zagadnienia jest również zapis art. 814 §1 kc. cytuję jego pierwsze zdanie; Jeśli nie umówiono odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się oddnia następującego po zawarciu umowy nie wcześniej jednak niż dnia następnego po zapłaceniu składki.

W sposób szczególny kodeks cywilny reguluje kwestię skutków nieopłacenia należnej składki w przypadku ubezpieczeń osobowych, w tym również ubezpieczeń na życie. Te szczególnie chronione prawem, przeważnie długoterminowe umowy ubezpieczenia wymagają bowiem od zakładu ubezpieczeń spełnienia określonych czynności, przed rozwiązaniem umowy wskutek nieopłacenia składki. Polegają one na uprzednim wezwaniu ubezpieczającego do zapłaty zaległej składki we wskazanym terminie, oraz obowiązku zakładu poinformowania ubezpieczającego o skutkach jej niezapłacenia (art. 830 § 2 kc. ).

W odniesieniu do umów ubezpieczeń majątkowych brak jest analogicznych zapisów jak w przypadku ubezpieczeń na życie, tzn. chroniących je przed automatycznym wygaśnięciem w przypadku nieuregulowania składki. W przypadku ubezpieczeń majątkowych problem występujący w praktyce szczególnie dotyczy nie tyle opłacenia pełnej kwoty należnej składki, lecz przede wszystkim uregulowania w terminie jej części, czyli tzw. raty składki.

Wskazać bowiem należy, że w większości oferowanych przez zakłady ubezpieczeń ogólnych warunków umów ubezpieczeń majątkowych zamieszczane są zapisy o następującym brzmieniu; Nie opłacenie składki lub jej kolejnej raty w terminie określonym w umowie ubezpieczenia powoduje wygaśnięcie umowy ubezpieczenia z dniem w którym przypadał termin płatności tej składki lub raty. Nadto w niektórych warunkach owu. dodatkowo zamieszczany jest zapis, iż zakład ubezpieczeń nie będzie o fakcie wygaśnięcia umowy informować ubezpieczającego.

Istotne znaczenie dla omawianej problematyki ma również fakt, że dość powszechne jest stosowanie przez zakłady ubezpieczeń praktyki polegającej na rozkładaniu płatności składki na raty, co traktowane jest jako jedno z działań marketingowych, zresztą często na wniosek i ku zadowoleniu ubezpieczonych konsumentów.

Jeśli nawet w niektórych warunkach umowy ubezpieczenia, a są to raczej odosobnione przypadki, znajduje się zapis o możliwości przypomnienia ubezpieczającemu przez zakład ubezpieczeń o terminie opłacenia raty, to nie jest to jednak równoznaczne z obowiązkiem informacyjnym po stronie ubezpieczyciela. Taki zapis oznacza jedynie, iż ubezpieczyciel może, lecz nie musi przypominać o zbliżającym się terminie płatności.

Niekiedy obowiązek dbałości o dotrzymanie terminu płatności składki czy jej raty przejmuje na siebie pośrednik ubezpieczeniowy i jedynie w takim przypadku, jeżeli dojdzie do zawinionego zaniedbania z jego strony, można przenieść na pośrednika roszczenia wynikające z faktu zaniedbania przyjętych zobowiązań. Tym nie mniej musi w takim wypadku istnieć podstawa do skierowania roszczeń wobec pośrednika np. stosowne zobowiązanie w umowie o świadczenie usług i brokerskich.

W pozostałych przypadkach postawę pośrednika w kwestii ewentualnego przypominania o terminie płatności składki czy też jej raty można rozpatrywać jedynie na płaszczyźnie zasad etyki działalności pośredników, gdyż powszechnie obowiązujące normy prawne tej kwestii nie precyzują..

Dość liczna grupa spraw spornych trafiających do Biura Rzecznika Ubezpieczonych, odnosząca się do zagadnienia składki ubezpieczeniowej dotyczy konkretnie tych przypadków, w których miało miejsce niedotrzymanie terminu opłacenia raty składki. Są to najczęściej takie sytuacje w których ubezpieczający po terminie oznaczonym w umowie (zapisanym zwykle na druku polisy ) dokonuje jednak opłacenia raty składki - a zakład ubezpieczeń przyjmuje ją, gdyż nie dokonuje jej zwrotu. Po pewnym czasie dochodzi do szkody (zdarzenia ubezpieczeniowego) i ubezpieczający zgłasza się po odszkodowanie i wówczas zostaje poinformowany o fakcie wygaśnięcia umowy. Podkreślam, że dotyczy to takich przypadków, w których opłacenie raty nastąpiło przed dniem wystąpienia szkody, a przedział czasowy między tymi zdarzeniami eliminuje możliwość opłacenia raty składki po szkodzie. Zakład ubezpieczeń miał zatem dostatecznie dużo czasu by stwierdzić niedotrzymanie warunków umowy przez ubezpieczającego i dokonać na jego rzecz zwrotu części składki za okres, w którym nie było już ochrony. Zakłady ubezpieczeń tłumaczą swoje działania zapisami umowy ubezpieczenia, z których nie wynika obowiązek informacyjny na rzecz ubezpieczającego, lecz jak wyjaśnić brak zwrotu raty "opóźnionej" składki?

W odniesieniu do ubezpieczeń obowiązkowych problem związany z opłaceniem składki czy też jej raty uzyskał szczególną regulację prawną tzn. został potraktowany w sposób odmienny w stosunku do pozostałych grup ubezpieczeń co znajduje odzwierciedlenie w zapisach ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm.) której art. 12 ust. 2 jednoznacznie stwierdza, że; W przypadku opłacania składki ubezpieczeniowej w ratach, nieopłacenie przez ubezpieczonego lub ubezpieczającego raty składki w terminie oznaczonym przez zakład ubezpieczeń nie powoduje ustania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń.

Nadto, w części ww. ustawy odnoszącej się do ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, zapis art. 39 ust. ust. 1 i 2 stwarza szczególną sytuacje w przypadku, gdy zakład ubezpieczeń zawrze umowę - co w tym przypadku może oznaczać wydanie ubezpieczającemu dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy - przy czym wskaże w tym dokumencie późniejszy niż początek okresu ochrony, termin opłacenia składki lub jej raty. W takim przypadku gdy z jakiś względów ubezpieczający nie opłaci składki czy raty, ochrona ubezpieczeniowa istnieje, mimo braku dokonania opłaty.

Ubezpieczenia tej szczególnej kategorii jakimi są ubezpieczenia obowiązkowe, polegają na naprawieniu szkody osobom poszkodowanym przez ubezpieczonego tzn. chroniącym bezpośrednio nie tyle sprawcę szkody, lecz gwarantujące poszkodowanej przez niego osobie, naprawienie szkody poprzez wypłatę należnego odszkodowania. W tym gwarancyjnym charakterze ubezpieczeń obowiązkowych należy upatrywać zatem źródeł wielu rozwiązań, zmierzających przede wszystkim do utrzymania ciągłości trwania ochrony ubezpieczeniowej - de facto - gwarancji naprawienia szkody osobom poszkodowanym..

Rozwiązaniem, które w sposób zdecydowany wpłynęłoby na poprawę sytuacji ubezpieczającego w związku z wygaśnięciem umowy w przypadku niedopełnienia obowiązku opłacenia raty składki są proponowane zmiany regulacji kodeksu cywilnego. Od pewnego czasu trwają bowiem prace komisji, powołanej przez Ministra Sprawiedliwości. W celu wypracowania propozycji zmian kodeksu cywilnego w części dotyczącej umowy ubezpieczenia.

Aktualnie komisja proponuje nadanie art. 814 kc. następującego brzmienia;

"Art.814. § 1. Jeśli nie umówiono się inaczej, odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następującego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż od dnia następnego po zapłaceniu składki lub jej raty.

§ 2. Jeżeli ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność jeszcze przed zapłaceniem składka nie została zapłacona w terminie, ubezpieczyciel może wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym i żądać zapłaty składki za okres, przez który ponosił odpowiedzialność. W braku wypowiedzenia umowy, rozwiązuje się ona z końcem okresu, za który przypadała nie zapłacona składka.

§ 3. W razie opłacania składki w ratach niezapłacenie w terminie kolejnej raty składki może powodować ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela, tylko wtedy, gdy skutek taki przewidywała umowa lub ogólne warunki, a ubezpieczyciel po upływie terminu wezwał ubezpieczającego do zapłaty z zagrożeniem, że brak zapłaty w ciągu 7 dni od dnia wezwania spowoduje ustanie odpowiedzialności".

Dla naszych rozważań szczególnie ważne jest brzmienie § 3. którym nakłada się na zakład ubezpieczeń obowiązek wezwania ubezpieczającego do uregulowania w 7 dniowym terminie zaległej raty i dopiero po niespełnieniu tego obowiązku można uznać umowę za wygasłą.

Trudno przewidzieć jaki ostatecznie kształt przyjmie projekt zmian kodeksu cywilnego nad którym pracuje komisja i kiedy Rząd przedłoży go Sejmowi, tym nie mniej wydaje się że omawiane zmiany poprawią sytuację ubezpieczającego w jego relacjach z zakładem ubezpieczeń, eliminując szereg kwestyjnych spraw wpływających do Biura Rzecznika Ubezpieczonych.

Krystyna Krawczyk