1. Definicja osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia
Umowa ubezpieczenia na życie ze względu na podstawowy rodzaj wypadku ubezpieczeniowego - zgon ubezpieczonego, jaki jest obejmowany w tym przypadku ochroną ubezpieczeniową, przybiera postać umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek, określanej jako również jako umowa na rzecz osoby trzeciej sensu stricto. Z założenia umowa ta charakteryzuje się tym, że ubezpieczający ubezpiecza własny interes majątkowy z zastrzeżeniem, że w razie zajścia wypadku ubezpieczeniowego świadczenie ubezpieczeniowe ma otrzymać osoba trzecia. W tym rodzaju ubezpieczenia śmierć osoby ubezpieczonej powoduje powstanie roszczenia o wypłatę świadczenia po stronie określonej osoby trzeciej określanej jako uposażony[1].
Pojęcie osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia, która z reguły w o.w.u. jest określana jako uposażony wprowadzone zostało przez ustawodawcę w art. 831 k.c. Niektórzy ubezpieczyciele posługują się w stosunku do tych osób pojęciem - beneficjent. Wydaje się, że nie jest to właściwa praktyka, ponieważ posługiwanie się sformułowaniem „beneficjent", niezdefiniowanym w przepisach prawa może budzić wątpliwości interpretacyjne co do jego sytuacji prawnej. Uposażony może występować jedynie w tych ubezpieczeniach, w których wypadkiem ubezpieczeniowym jest śmierć ubezpieczonego tzn. w ubezpieczeniach na wypadek śmierci, śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku, wypadku komunikacyjnego itp.
Uposażony jest podmiotem stosunku ubezpieczenia, nie jest natomiast stroną umowy ubezpieczenia a jego dobro osobiste - życie nie jest przedmiotem ochrony ubezpieczeniowej. Jest to osoba trzecia, na której rzecz zawarta została umowa ubezpieczenia. Jest on uprawniony jedynie do otrzymania świadczenia ubezpieczeniowego w przypadku śmierci ubezpieczonego, którego śmierć powoduje unicestwienie przedmiotu ubezpieczenia.[2] Należy uznać, iż w tym przypadku korzyść uzyskiwana przez osobę trzecią ma postać roszczenia o nabycie świadczenia a nie „nabycia prawa". Osoba trzecia nabywa zastrzeżoną na jej rzecz korzyść wprost z zawartej umowy ubezpieczenia. W związku z powyższym oznacza to, że korzyść ta nie pochodzi, w sensie prawnym z majątku zastrzegającego. Osoba uprawniona do otrzymania sumy ubezpieczenia nie jest również następcą prawnym zastrzegającego.[3]
Ubezpieczyciele posługują się niekiedy pojęciem „uposażonego zastępczego" którego definiują jako - wskazana przez ubezpieczonego osoba (lub podmiot), uprawniona zgodnie z umową ubezpieczenia, do otrzymania świadczenia w przypadku zgonu ubezpieczonego, jeżeli brak jest uposażonego. Niektórzy ubezpieczyciele posługują się pojęciami „beneficjent główny" i „beneficjent dodatkowy".
2. Charakter prawny uprawnienia do wskazania uposażonego
Zgodnie z art. 831 § 1 kodeksu cywilnego prawo wskazania uposażonego przysługuje ubezpieczającemu. Wskazanie uposażonego, jak również jego zmiana i odwołanie stanowi jednostronne oświadczenie woli ubezpieczającego i nie wymaga zgody ubezpieczyciela. Prawo do wskazania uposażonego ma charakter uprawnienia kształtującego, polegającego na możliwości ukształtowania stosunku prawnego przez jedną z jego stron - zmiany, rozwiązania. Wykonanie przedmiotowego uprawnienie powoduje zmianę układu podmiotowego zobowiązania. Powoduje ono zmianę obowiązku dłużnika w zakresie osoby, której ma ona spełnić świadczenie.[4] Należy przyjąć, że prawo do wskazania osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia nie jest uprawnieniem o charakterze osobistym.
Należy uznać, że przesłanką nabycia korzyści przez osobę uprawnioną nie jest wyrażenie przez nią zgody. Nabywa ona prawo do świadczenia niezależnie od swojej wiedzy z chwilą śmierci ubezpieczonego. Ubezpieczający może złożyć takie oświadczenie przy zawarciu umowy ubezpieczenia, jak i w trakcie trwania stosunku ubezpieczenia. Ustawodawca przewidział, że ubezpieczający może każde z tych zastrzeżeń zmienić lub odwołać w każdym czasie. Skonstruowanie tego uprawnienia w powyższy sposób oznacza, że wskazanie określonej osoby nie kształtuje jej sytuacji prawnej w sposób pewny, w szczególności nie stanowi ekspektatywy nabycia określonego prawa.[5]
Odmienna regulacja została przyjęta w odniesieniu do umów ubezpieczenia na cudzy rachunek. W tym rodzaju umowy ubezpieczający, z uprawnienia do wskazania osób uprawnionych może skorzystać jedynie po uzyskaniu uprzedniej zgody ubezpieczonego. Ustawodawca przewidział, że umowa ubezpieczenia lub o.w.u. mogą przewidywać, że ubezpieczony może wykonywać te uprawnienia samodzielnie. Przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie uwzględnia różne rodzaje ubezpieczeń i daje możliwości dostosowania warunków umowy do potrzeb konkretnego stosunku ubezpieczenia np. w ubezpieczeniu na życie wspólników zasadne jest aby to ubezpieczający, którym jest przedsiębiorca miał prawo wyznaczania uposażonego a w ubezpieczeniach grupowych pracowników takie uprawnienie posiadali samodzielnie pracownicy.
Zgodnie z art. 831 § 1 k.c. można wskazać jedną lub więcej osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci osoby ubezpieczonej. Może on oznaczyć ich uprawnienia co całej wysokości sumy ubezpieczenia jak i ułamka całości. Jeżeli wskazano kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia, a nie oznaczono udziału każdej z nich w tej sumie, ich udziały są równe.
Wyznaczenie uposażonego może być imienne bądź też można tą osobę określić inny sposób zapewniający bez trudu jej identyfikację. Osoba ta musi być oznaczalna, a jej identyfikacja powinna nastąpić najpóźniej w chwili spełnienia świadczenia ubezpieczeniowego. Istnieje możliwość wskazania jako uposażonych dzieci również poczętych i nienarodzonych przed zajściem wypadku ubezpieczeniowego[6], rodzeństwo bądź współmałżonka nie oznaczając ich imiennie. Może to rodzić jednak problemy w przypadku np. rozwodu ubezpieczonego. W sytuacji, w której nie można ustalić osoby uprawnionej do świadczenia ubezpieczyciel z reguły oddaje świadczenie do depozytu sądowego.
Nie ma żadnych ograniczeń w swobodzie wyznaczania uposażonego. Uposażonym może zostać członek rodziny ubezpieczającego lub ubezpieczonego, jak również osoba z nimi nie spokrewniona. Można wyznaczyć jako uposażonego osobę fizyczną, prawną jak i tzw. ułomne osoby prawne. Kodeks cywilny nie przewiduje żadnych ograniczeń co do tego kto może być osobą trzecią - uposażonym. Przyjmuje się, że osobą trzecią może być każdy pomiot prawa, któremu przysługuje zdolność prawna.[7] Prawo do wskazania jako uposażonego nie tylko osoby fizycznej jest specyficzną regulacją właściwą dla ubezpieczeń na życie, która nie obowiązuje w odniesieniu do wskazywania osoby uposażonej przez członka otwartego funduszu emerytalnego a potem emeryta pobierającego emeryturę kapitałową. Osoba uprawniona do otrzymania sumy ubezpieczenia nie musi posiadać zdolności do czynności prawnych, ponieważ nabywa ona prawo wprost z umowy, bez swojego udziału. Jednak zdolność do czynności prawnej może być niezbędna do samodzielnej realizacji przyznanego prawa, jeżeli jego wykonywanie polega na podjęciu lub podejmowaniu czynności prawnych.[8] Wskazanie uprawnionego może być warunkowe np. poprzez określenie, że osobą uprawnioną jest małżonek, pod warunkiem że przeżyje ubezpieczonego; jeżeli nie przeżyje to uposażonym jest dziecko.[9] Należy się zastanowić, czy przesłanką nabycia roszczenia o sumę ubezpieczenia może być spełnienie przez ten podmiot lub zobowiązanie się do spełnienia określonego świadczenia na rzecz oznaczonej osoby. Wydaje się, że zgodnie z zasadą swobody umów ubezpieczający bądź ubezpieczony może uzależnić prawo do świadczenia ubezpieczeniowego od spełnienia dodatkowych przesłanek. Ubezpieczający może zawrzeć umowę ubezpieczenie na okaziciela i wtedy uposażonym jest osoba legitymująca się dokumentem potwierdzającym zawarcie umowy.
Ubezpieczający bądź ubezpieczony może w każdym czasie zmienić lub odwołać wskazanie osób uprawnionych jak również inaczej oznaczyć udział każdej z osób uprawnionych w sumie ubezpieczenia. Należy przyjąć, że w przypadku śmierci ubezpieczonego prawo do wskazania uposażonego staje się nieodwołalne i definitywne. W świetle regulacji, zawartej w k.c. przewidującej uprawnienie ubezpieczającego do wskazywania uposażonego należy rozważyć sytuację, w której nastąpi śmierć ubezpieczającego, nie będącego ubezpieczonym, która nie stanowi przesłanki wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia. W takim przypadku umowa trwa nadal, a uprawnienie do dokonywania zmian w odniesieniu do osób uposażonych tak jak inne prawa majątkowe przechodzi na spadkobierców zgodnie z regułami prawa spadkowego. Tak samo należy traktować sytuację, w której ubezpieczający nie jest osobą fizyczną i w inny sposób zakończy swój byt prawny, wtedy uprawnienie to przejmują następcy prawni takiego podmiotu. W takiej sytuacji należy przyjąć, że obowiązek zapłaty składki ubezpieczeniowej w związku z kontynuacją ubezpieczenia spoczywa na spadkobiercach.
Ubezpieczyciele przewidują różne daty wejścia w życie zmiany lub odwołania uposażonego. Niektóre z nich przewidują, że są związane dokonaną zmianą, począwszy od dnia wpłynięcia oświadczenia o zmianie do siedziby zakładu ubezpieczeń. Niekiedy w o.w.u. znajduje się postanowienia określające, że zmiana uposażonego następuje od daty pisemnego potwierdzenia zmiany przez ubezpieczyciela. Należy uznać, że pierwsze z powyżej rozwiązania jest dopuszczalne w świetle obowiązujących przepisów prawa i służy usunięciu wątpliwości co do osoby wierzyciela, wobec którego jest zobowiązany spełnić świadczenie ubezpieczyciel. Drugie postanowienie stosowane przez ubezpieczycieli budzi wątpliwości. Uprawnienie do wskazania uposażonego ubezpieczający lub ubezpieczony realizuje składając oświadczenie woli ubezpieczycielowi, zaś „potwierdzenie" można co najwyżej uznać za czynność techniczną, ale nie wpływającą na ważność wskazania.
Jeżeli wskazano kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia, a nie oznaczono udziału każdej z nich w tej sumie, ich udziały są równe. W związku z powyższą regulacją może pojawić się problem w sytuacji, gdy wskazano kilka osób uprawnionych i oznaczono ich udziały w sumie ubezpieczenia, ale udziały te nie sumują się do 100%. W takim przypadku ubezpieczyciele mogą uregulować tą kwestię w o.w.u. Można przyjąć tutaj różne rozwiązania np. że pozostała część przypada innym uposażonym proporcjonalnie do wielkości ich udziału albo że udziały wszystkich uprawnionych są równe.
3. Prawa uposażonego w zakresie skorzystania ze świadczenia z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia
Suma ubezpieczenia przysługująca uposażonemu z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia w przypadku zgonu ubezpieczonego stanowi jego korzyść, co do której ma on określone prawa. W umowie ubezpieczenia nie istnieje możliwość złożenie oświadczenia o zamiarze skorzystania z zastrzeżenia. Przepisy prawa dotyczące umowy ubezpieczenia nie określają, że uposażony może zastrzeżoną na jego rzecz korzyść odrzucić. W literaturze reprezentowane jest jednolite stanowisko, ze takie uprawnienie mu przysługuje, ponieważ w sferze prawa cywilnego nie można nikomu „narzucić", bez jego wiedzy i woli, skutków cywilnoprawnych wynikających z czynności prawnej. W przypadku umowy ubezpieczenia na życie ze względu na jej istotę oświadczenie o odrzuceniu korzyści może być złożone jedynie przyrzekającemu - ubezpieczycielowi. Odrzucenie korzyści ma charakter oświadczenia prawnokształtującego. W związku z powyższym osoba trzecia - uposażony nie może już, po złożeniu oświadczenia o odrzuceniu korzyści przyjąć zastrzeżenia, chyba że strony się zgodzą albo osoba trzecia skutecznie uchyli się od skutków prawnych swego oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub groźby. Przyjmuje się, że korzyść odrzucona jest nie nabyta ex tunc. Ze względu na to, że oświadczenie o odrzuceniu korzyści kreuje nowy stan prawny, którego skutki w różny sposób wpływają na sytuację prawną innych podmiotów kwestią budzącą wątpliwości jest możliwość składania oświadczenia o odrzuceniu korzyści z zastrzeżeniem warunku lub terminu. W literaturze przedmiotu reprezentowane jest stanowisko, że odrzucenie korzyści pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest niedopuszczalne, ponieważ stan niepewności co skutków tego oświadczenia prowadziłby do rzeczywistego zagrożenia bezpieczeństwa obrotu. Odrzucenie korzyści stanowi prawo zbywalne i dziedziczne. Strony umowy nie mają prawa do ograniczenia ograniczenie uprawnienia osoby trzeciej do rozporządzania przyznaną jej korzyścią (art. 57 § 1 k.c.). Mogą one jednak uzależnić nabycie korzyści od zobowiązania się osoby trzeciej, że nie dokona oznaczonych rozporządzeń uzyskanym z umowy prawem (art. 57 § 2 k.c.) Oświadczenie osoby trzeciej o odrzuceniu zastrzeżenia stanowi czynność prawną wymagającą dla swej ważności m.in. zdolności do czynności prawnych u osoby, która takie oświadczenie składa.[10]
Analizując zakres uprawnień osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia należy zwrócić uwagę na art. 19 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Przepis ten wprowadza obowiązek zachowania tajemnicy dotyczącej poszczególnych umów ubezpieczenia przez zakład ubezpieczeń i osoby w nim zatrudnione lub osoby i podmioty, za pomocą których zakład ubezpieczeń wykonuje czynności ubezpieczeniowe. Zgodnie z art. 19 ust. 2 pkt 20 ustawy o działalności ubezpieczeniowej zakaz ten nie dotyczy informacji udzielanych na wniosek uposażonego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia w przypadku zgłoszenia nastąpienia zdarzenia, z którym umowa wiąże odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń. Powyższa regulacja oznacza, że uprawniony do otrzymania sumy ubezpieczenia do momentu wystąpienia wypadku ubezpieczeniowego, w tym przypadku śmierci ubezpieczonego, nie ma prawa uzyskać od ubezpieczyciela informacji o umowie ubezpieczenia, w tym w szczególności o tym czy jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia.
4. Suma ubezpieczenia a prawo spadkowe
Art. 831 § 3 kodeksu cywilnego przewiduje, że suma ubezpieczenia przysługująca uposażonemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. Powyższe uregulowanie wprowadza wyraźne uprzywilejowanie osób uposażonych, które nie są spadkobiercami ani zapisobiercami po zmarłym. W zależności od okoliczności, uprzywilejowanie może dotyczyć różnych kategorii osób: spadkobierców ustawowych lub testamentowych, uprawnionych do zachowku, wierzycieli spadkowych. W literaturze przedmiotu uznawane jest to za przełamanie zasad prawa spadkowego. Przepisy prawa nie przewidują ograniczenia wysokości wypłacanych sum ubezpieczenia. Jednak ten brak ograniczenia nie powinien prowadzić do obejścia przepisów prawa spadkowego, szczególnie gdy wypłata świadczenia ubezpieczeniowego prowadziłaby do wyczerpania praktycznie stanu czynnego spadku. Dochodzenie roszczeń od ubezpieczyciela jest znacznie łatwiejsze niż skomplikowane i przewlekłe postępowanie spadkowe. Autor tego stanowiska uważa, że art. 831 i następne kodeksu cywilnego wprowadzają wyjątek od zasady, zawartej w art. 922 § 1 kodeksu cywilnego, zgodnie z którą ogół praw majątkowych zmarłego należy do spadku po nim. W tym przypadku występuje przejście określonych praw majątkowych na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.[11] Powyższe stanowisko budzi poważne wątpliwości. Należy zgodzić się z poglądem przedstawionym przez M. Orlickiego, zgodnie z którym w tym rodzaju ubezpieczenia nie znajdują zastosowania normy prawa spadkowego zawarte w art. 922 § 1 i 2 k.c., ze wglądu na to, że roszczenie osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia nigdy nie przysługiwało ubezpieczonemu. Uprawnienie do ww. świadczenia nie przechodzi z ubezpieczonego na jakąkolwiek inną osobę - ani na spadkobiercę ani na inną oznaczoną osobę.[12] Wypłata sumy ubezpieczenia uposażonemu powinna nastąpić niezależnie od przysługujących mu świadczeń przysługujących na podstawie art. 446 k.c. oraz świadczeń z ubezpieczenia społecznego .
5. Brak wskazania uposażonego
Zgodnie z art. 832 § 1 kodeksu cywilnego, wskazanie uposażonego staje się bezskuteczne, jeżeli zmarł on przed śmiercią ubezpieczonego. Przyjmuje się, ze osoba nie dożyła śmierci ubezpieczonego, gdy zmarła jednocześnie z ubezpieczonym np. zginęła w tym samym wypadku czy katastrofie. Do chwili śmierci ubezpieczonego uprawnienie uposażonego do świadczenie nie stanowi ekspektatywy, którą odziedziczyć mogliby jego spadkobiercy. W sytuacji, gdy uposażony przeżył ubezpieczonego ale nie zrealizował swojego uprawnienia do otrzymania sumy ubezpieczenia, to wierzytelność ta przechodzi na spadkobierców uposażonego według zasad prawa spadkowego. Wierzytelność ta może stanowić również przedmiot przelewu na podstawie art. 509 k.c. Wskazanie uposażonego jest również bezskuteczne, gdy umyślnie przyczynił się on do śmierci ubezpieczonego. Brak uprawnionego do otrzymania sumy ubezpieczenia zachodzi również w sytuacjach nie wskazanych wprost w kodeksie cywilnym tj. niedokonania wskazania, odwołania go bez wskazania nowego uposażonego, uposażenia osoby nieistniejącej lub zakończenia bytu prawnego podmiotu będącego uposażonym.[13]
W przypadku bezskutecznego wskazania uposażonego albo gdy uposażony zmarł przed śmiercią ubezpieczonego a było kilku uposażonych, ubezpieczyciele w o.w.u. z reguły przewidują, że udział tego uposażonego zwiększa udziały pozostałych uposażonych, proporcjonalnie do ich dotychczasowych udziałów w świadczeniu ubezpieczeniowym. W literaturze przedmiotu reprezentowane jest odmienne stanowisko. Zgodnie z tym poglądem, w przypadku wyznaczenia dwóch uposażonych, z których jeden zmarł przed śmiercią ubezpieczonego lub przyczynił się do jego śmierci - drugi uposażony nie będzie uprawniony do otrzymania całej sumy ubezpieczenia. Obaj uposażeni nie są wierzycielami solidarnymi zgodnie z art. 367 k.c. Świadczenie ubezpieczyciela jest ustalone w postaci sumy pieniężnej i w związku z powyższym jest podzielne. Na podstawie art. 379 § 1 k.c. jeżeli istnieje kilku wierzycieli, wierzytelność dzieli się na niezależne części. Każdy z wierzycieli ma prawo domagać się od dłużnika tylko tej części, jaka na niego przypada. Ponadto nie ma przesłanek, aby uzasadnić uzyskiwanie przez jednego z uposażonych korzyści majątkowej wskutek śmierci drugiego uposażonego. Błędne byłoby analogiczne stosowanie w tym przypadku przepisu art. 935 § 2 k.c. o przyroście. Powinien tu raczej znaleźć zastosowanie 832 § 2 k.c., co do części, którą miałby uzyskać zmarły uposażony.[14] W przedmiotowej kwestii należy zgodzić się ze stanowiskiem A. Szpunara. Natomiast ubezpieczyciele stosują przedstawioną powyżej praktykę ze względu na związane z nią mniejsze utrudnienia.
Wątpliwości budzi sytuacja, w której uposażony umyślnie przyczynił się do śmierci ubezpieczonego, w której zgodnie z art. 832 § 1 k.c. wskazanie uprawnionego do otrzymania sumy ubezpieczenia staje się bezskuteczne np. w sytuacji gdy małżonek dokonał zabójstwa żony. W tym przypadku należy rozważyć, czy taka osoba, jeżeli jest członkiem najbliższej rodziny, nie nabywa prawa do otrzymania świadczenia jako osoba wskazana przez ubezpieczonego ale jest uprawniona na podstawie art. 832 § 2 k.c., zgodnie z którym suma ubezpieczenia przypada najbliższej rodzinie ubezpieczonego w kolejności wskazanej w o.w.u. Niektórzy ubezpieczyciele umieszczają w o.w.u postanowienie, że świadczenie ubezpieczeniowe nie przysługuje osobie, która umyślnie przyczyniła się do śmierci ubezpieczonego. Brzmienie tego postanowienia wskazuje, że ubezpieczyciel odmawia prawa do świadczenia każdej osobie, która przyczyniła się do śmierci ubezpieczonego, nawet jeżeli jest ona członkiem najbliższej rodziny i należy do kategorii osób określonych w o.w.u, którym przysługuje świadczenie w przypadku braku uposażonych wskazanych przez ubezpieczonego. Takie uregulowanie umowne znajduje uzasadnienie w świetle art. 5 k.c., zgodnie z którym nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 832 § 2 k.c. jeżeli w chwili śmierci osoby ubezpieczonej nie ma uposażonego suma ubezpieczenia przypada najbliższej rodzinie ubezpieczonego w kolejności przewidzianej w o.w.u., chyba że umówiono się inaczej. Kodeks cywilny nie wskazuje, jaki podmiot będzie się umawiał z zakładem ubezpieczeń. Zgodnie z ogólną regułą wynikającą z prawa zobowiązań uprawnienie takie powinno przysługiwać ubezpieczającemu jako stronie umowy.
W przypadku, gdy ubezpieczający lub ubezpieczony odwołał wskazanie jednej z wielu osób uposażonych, nie oznaczając na nowo udziałów pozostałych podmiotów, wówczas udziały te proporcjonalnie wzrastają kosztem części, która przypadała na uposażonego, który został odwołany. Zasada ta ma zastosowanie również w sytuacji, gdy wskazanie jednego z uposażonych okazało się bezskuteczne. Ogólne warunki ubezpieczeń zawierają reguły podziału sumy ubezpieczenia pomiędzy członków rodziny uposażonego, w razie braku uposażonego. Z reguły zakłady ubezpieczeń przewidują, że świadczenie jest spełniane na rzecz członków rodziny ubezpieczonego w następujący sposób:
1) małżonek,
2) dzieci - w częściach równych,
3) rodzice - w częściach równych,
4) rodzeństwo - w częściach równych,
5) pozostałe osoby będące spadkobiercami ubezpieczonego - w częściach równych, z wyłączeniem gminy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy i Skarbu Państwa.
Świadczenie z tytułu śmierci wypłacane jest na rzecz osoby wymienionej w kolejnym punkcie wyłącznie w sytuacji, gdy żadna z osób wskazanych w punktach poprzedzających nie dożyła śmierci ubezpieczonego lub nie przysługuje jej świadczenie ponieważ umyślnie przyczyniła się do śmierci ubezpieczonego.
Zasady te mogą być modyfikowane, ale zakres modyfikacji może być niewielki i ograniczać się jedynie do zmiany kolejności prawa do otrzymania sumy ubezpieczenia albo do przyjęcia kolejności ustalonej w prawie spadkowym. Przykładowo - niekiedy ubezpieczyciele określają, iż jeżeli w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma uposażonego, świadczenie należne z tytułu niniejszej umowy przypada spadkobiercom ubezpieczonego w częściach, w jakich po nim dziedziczą. Niekiedy ubezpieczyciele przewidują, że w przypadku braku wskazania beneficjenta albo gdy beneficjent w chwili zgonu ubezpieczonego nie żył lub utracił prawo do świadczenia, świadczenie przysługuje osobom powołanym do spadku po ubezpieczonym, w częściach określonych w postanowieniu sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Tak sformułowana klauzula umowna zabezpiecza interesy ubezpieczyciela w kwestii jednoznacznego rozstrzygnięcia osób uprawnionych do świadczenia. Należy jednak zauważyć, że w praktyce oznacza ona przesunięcie terminu wypłaty świadczenia na dalszy okres, w związku z przewlekłością postępowania sądowego, co powoduje dodatkowe koszty postępowania. Nie wiąże się to jednak z dodatkowymi kosztami dla ubezpieczyciela, ponieważ może on się powołać na art. 817 § 2 k.c., zgodnie z którym gdyby wyjaśnienie w powyższym terminie okoliczności koniecznych do ustalenia odpowiedzialności ubezpieczyciela albo wysokości świadczenia okazało się niemożliwe, świadczenie powinno być spełnione w ciągu 14 dni od dnia, w którym przy zachowaniu należytej staranności wyjaśnienie tych okoliczności było możliwe. W o.w.u. znajdują się również postanowienia przewidujące, że jeżeli w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma uposażonych ani uposażonych zastępczych, świadczenie ubezpieczeniowe w razie śmierci ubezpieczonego przypada osobom, które tworzą krąg ustawowych spadkobierców ubezpieczonego, bez względu na to, czy w konkretnym przypadku, zachodzą przesłanki do dziedziczenia ustawowego. Osobom tym świadczenie ubezpieczeniowe przypada w kolejności i w częściach zgodnych z ogólnymi zasadami dziedziczenia ustawowego. Niektórzy ubezpieczyciele wskazują, że jeżeli w dniu zajścia wypadku ubezpieczeniowego nie żyje żaden z uposażonych, uposażonych zastępczych lub innych osób uprawnionych świadczenie zostanie wypłacone temu, kto pokrył wydatki związane z pogrzebem ubezpieczonego do wysokości tych wydatków nie więcej jednak niż do wysokości wynikającej z umowy ubezpieczenia na życie. W niektórych o.w.u. określono, że osoba występująca z roszczeniem i niebędąca uposażonym ani uposażonym zastępczym powinna udokumentować związek rodzinny z ubezpieczonym (odpowiedni dowód stanowią w szczególności: akt małżeństwa, akt urodzenia, postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, postanowienie sądu o dziale spadku). W przypadku innych zmian przyjmuje się, że miałyby charakter wskazania osoby lub osób uposażonych w rozumieniu art. 831 § 1 kodeksu cywilnego.
Jeżeli w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma uposażonego a ubezpieczyciel określił, że w takim przypadku suma ubezpieczenia przypada członkom rodziny uposażonego, ale z wyłączeniem gminy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy i Skarbu Państwa, może zaistnieć sytuacja, w której nie ma osób uprawnionych do świadczenia. W takim przypadku należy uznać, że suma ubezpieczenia przypada ubezpieczycielowi i powinna być traktowana jako jego zyski nadzwyczajne.
6. Prawo do świadczenia z tytułu zgonu ubezpieczonego w przypadku umowy na okaziciela
Art. 831 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprowadza możliwość zawarcia umowy ubezpieczenia na życie „na okaziciela". Wątpliwości budzi kwestia możliwości zmiany lub odwołania zastrzeżenia, że świadczenie ma być spełnione do rąk okaziciela polisy. Polisa ubezpieczeniowa na okaziciela jest znakiem legitymacyjnym, stwierdzającym obowiązek świadczenia, nieokreślający imiennie osoby uprawnionej. Zgodnie z art. 92115 § 3 k.c. mają do niej zastosowanie przepisy o papierach wartościowych na okaziciela. W tym przypadku prawo do świadczenia ubezpieczeniowego przysługuje każdoczesnemu posiadaczowi polisy - okazicielowi. Ubezpieczyciel nie ma zaś w zasadzie obowiązku badać, czy okaziciel jest właścicielem przedstawionego dokumentu (art. 92111 § 1 k.c.), a spełnienie przez niego w dobrej wierze świadczenia ubezpieczeniowego na rzecz posiadacza legitymującego się dokumentem ubezpieczenia, zwalnia go z zobowiązania (art.9217[15] Zgodnie z odmiennym poglądem w odniesieniu do ubezpieczenia na okaziciela, ubezpieczający lub ubezpieczony może zmienić swoje postanowienie co do wyznaczenia uposażonego.[16] k.c.). W literaturze reprezentowane jest stanowisko, iż odwołanie takiego zastrzeżenia powinno nastąpić z jednoczesnym zwrotem polisy ubezpieczeniowej na okaziciela, ponieważ w innym przypadku byłoby to sprzeczne z naturą dokumentów na okaziciela.
Problematyka osoby uprawnionej do świadczenia wiąże się z kwestią wystąpienia określonych wątpliwości związanych z osobą wierzyciela. Można tutaj wskazać następujące sytuacje:
W takich sytuacjach dłużnik - ubezpieczyciel ma prawo do złożyć świadczenie do depozytu sądowego. Ważne złożenie świadczenia do depozytu sądowego nie tylko ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia, ale i zobowiązuje wierzyciela do zwrotu dłużnikowi kosztów złożenia. Oznacza to w przypadku, gdy zobowiązanie jest już wymagalne, przerwanie naliczenia odsetek za zwłokę.
O złożeniu przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego dłużnik powinien niezwłocznie zawiadomić wierzyciela, chyba że pojawiają się trudne do przezwyciężenia przeszkody. Zawiadomienie powinno być pisemne.
7. Wnioski
Instytucja osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia w umowie ubezpieczenia na życie stanowi immanentną cechę tego rodzaju umowy. Należy jednak zauważyć, że regulacja prawna w tym zakresie jest stosunkowa lakoniczna. Ponadto nie jest to problematyka, która jest szeroko analizowana przez przedstawicieli doktryny, również do tej pory nie jest ona przedmiotem orzeczeń sądowych. Obecnie obowiązująca regulacja prawna tej instytucji zawiera pewne istotne mankamenty, które mogłyby zostać wyeliminowane poprzez zmianę obowiązujących przepisów.
Po pierwsze w art. 831 § 1 k.c. ustawodawca posłużył się sformułowaniem „sumy ubezpieczenia", które w praktyce może budzić wątpliwości. Obecnie ubezpieczyciele, szczególnie w umowach ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym z tytułu śmierci ubezpieczonego przewidują wypłatę innych świadczeń niż suma ubezpieczenia np. wartości polisy. Wydaje się, że lepszym rozwiązaniem byłoby posłużenie się sformułowaniem „umówiona suma pieniężna" lub „świadczenie", które zawiera art. 805 § 2 pkt 2 k.c., określający świadczenia ubezpieczyciela w ubezpieczeniach osobowych. Wprowadzenie powyższej zmiany analogicznie wymagałoby zmiany art. 831 § 3 k.c.
Po drugie należałoby rozważyć zmianę art. 831 § 2 k.c., zgodnie z którym jeżeli wskazano kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia, a nie oznaczono udziału każdej z nich w tej sumie, ich udziały są równe. Celowe byłoby uregulowanie w jaki sposób dokonać podziału sumy ubezpieczenie sytuacji, w której jeżeli wskazano kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia i oznaczono ich udziały, ale nie sumują się one do 100%.
Po trzecie wskazane byłoby uregulowanie kwestii przyczynienia się do śmierci ubezpieczonego przez uposażonego, który jest jednocześnie członkiem najbliższej rodziny. Obecnie obowiązujący art. 832 § 1 k.c. określa, że wskazanie uprawnionego do otrzymania sumy ubezpieczenia staje się bezskuteczne jeżeli umyślnie przyczynił się do jego śmierci. W przepisach kodeksu cywilnego nie ma regulacji, określającej konsekwencje w zakresie prawa do świadczenia przyczynienia się do śmierci ubezpieczonego przez uposażonego, który jest jednocześnie członkiem najbliższej rodziny. W praktyce niektórzy ubezpieczyciele przewidują w o.w.u., że osobie takiej nie przysługuje prawo do świadczenia z tytułu zgonu ubezpieczonego. Jednak takie stanowisko, nie wynika wprost z przepisów prawa normujących umowę ubezpieczenia a może być uzasadnione jedynie na podstawie ogólnych zasad prawa cywilnego, w szczególności art. 5 k.c.
dr Magdalena Szczepańska, Katedra Prawa Ubezpieczeń Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Warszawski, współpracownik kancelarii prawnej Ad Casum
Summary of the article
Person entitled to indemnification in life assurance/Beneficiary
The article is a complex and detailed description of legal regulations concerning person entitled to indemnification in life assurance. The author defines party entitled to indemnification, who according to general terms of insurance is described as beneficiary, and it's role in the insurance relation. Moreover, the following terms 'supplementary beneficiary', 'main beneficiary' and ' additional beneficiary', which are used by the insurers, are discussed in the text.
In addition, the article contains a description of regulations concerning the way in which a person entitled to indemnification is indicated, also in case of insurance on another person's account. Character and scope of this right was described in details. Another issue which is raised in the article is a problem appearing in a situation when several people entitled to indemnification are about to be indicated.
The author discusses also the relation between law of succession and entitlement to indemnity resulting from death of the policyholder. Special attention was paid to the problem connected with a lack of beneficiary. There are two situations which are treated separately, the situation when beneficiary dies before death of a policyholder and the situation when a beneficiary deliberately contributes to death of a policyholder.
Another problem mentioned in the text is the right of family of the policyholder to receive indemnification if there is no beneficiary at the moment of policyholder's death.
Separate part of the text is devoted to legal regulations concerning a bearer contract in which right to benefit results from the death of a policyholder.
Current legal regulations concerning a person entitled to indemnification contains some substantial shortcomings which can be eliminated by proper amendments made according to the suggestions of the author. Summary of the article includes some de lege ferenda demands for changes that are needed.
[1] M. Krajewski, Ubezpieczenie na rzecz osoby trzeciej (w:) A. Koch (red.), Umowa ubezpieczenia Aktualne problemy prawne, Bydgoszcz - Poznań 2005, s. 70.
[2] M. Orlicki, Umowa ubezpieczenia, Warszawa 2002, s. 123.
[3] A. Kubas, Umowa na rzecz osoby trzeciej, Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Prawnicze 78, Kraków 1976, s. 77.
[4] P. Machnikowski, Swoboda umów według art. 3531k.c. Konstrukcja prawna, Warszawa 2005, s. 90 - 94.
[5] W. Bayer, Die Sicherungszession der Rechte aus einer Lebensversicherung Und Imre Auswirkungen auf die Bezugsberechtigung, Versicherungsrecht 1989, 17 (Heft 01/89).
[6] SN w wyroku z dnia 7 października 1971 r. (sygn. akt III CRN 255/71, opubl. OSPiKA 1972, nr 9, poz. 170 z glosą B. Walaszaka).
[7] S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego, t. I. Część ogólna, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź 1985, s. 895.
[8] A. Kubas, op. cit., s. 49.
[9] E. Stroiński, Ubezpieczenia na życie, Warszawa 1996, s. 59-60.
[10] A. Kubas, op. cit., s. 91 - 93.
[11] A. Szpunar, Oznaczenie uposażonego w ubezpieczeniu na życie, (w:) T. Sangowski, Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej 4, Bydgoszcz - Poznań 2002, s. 167-170.
[12] M. Orlicki, op. cit., s. 123, Podobny pogląd wyraził M. Krajewski (w:) Umowa ubezpieczenia. Komentarz, Warszawa 2004, s. 292.
[13] M. Drzewicki, Strony umowy ubezpieczenia na życie i inne osoby, których ta umowa dotyczy, Wiadomości Ubezpieczeniowe 1994, nr 7-9, s. 31.
[14] A. Szpunar, op. cit., s. 169.
[15] M. Drzewicki, Ubezpieczenia gospodarcze, Jaktorów 1999, s. 94-95, A. Tadla, Umowa ubezpieczenia na życie, Warszawa 2000, s. 34-35, Z. Brodecki (red.), Prawo o kontraktach w ubezpieczeniach, Kraków 2003, s. 304-305.
[16] M. Łohutko, Charakter prawny świadczeń w ubezpieczeniach osobowych, Prawo asekuracyjne 2003, nr 1; M. Krajewski, op. cit., s. 291.