Otwarte fundusze emerytalne powstałe w wyniku reformy z 1999 r., stanowią bazową część systemu emerytalnego i są zarządzane przez prywatne podmioty - powszechne towarzystwa emerytalne. Zaangażowanie instytucji prywatnych spowodowało powstanie partnerstwa publiczno-prywatnego, którego celem jest skuteczniejsza i efektywniejsza realizacja celów zabezpieczenia emerytalnego. Dlatego wyniki otwartych funduszy emerytalnych będą bardzo istotne przy ocenie kolejnych projektów użycia podmiotów prywatnych w sferze zapewniania świadczeń o charakterze społecznym, w tym socjalnym.

Ocenę funkcjonowania otwartych funduszy emerytalnych (OFE) można dokonać według różnych kryteriów. Bardzo często taka ocena dotyczy wyników inwestycyjnych. Nie powinno to dziwić, wszakże to właśnie one będą w głównej mierze decydować o wysokości emerytury wypłacanej z tak zwanego (1) II filara. W kontekście wyników inwestycyjnych ciekawe jest zbadanie ich wpływu na kierunek transferów. Jeżeli przyjąć założenie, że człowiek postępuje racjonalnie, należałoby przypuszczać, że transfery będą od najgorszych do najlepszych funduszy emerytalnych. Najlepszy fundusz to taki, który potrafi najlepiej zainwestować składki. Efektywność inwestycji można zmierzyć w oparciu o zwykłą stopę zwrotu lub wewnętrzną stopę zwrotu. Nie wnikając w szczegółowe omówienie charakterystyki obu miar, można przyjąć, że im wyższa stopa zwrotu tym lepiej pomnażano aktywa zgromadzone w funduszu.

Transfery w III kwartale 2003 r. i stopa zwrotu OFE od 28.09.2001 r. do 30.09.2003 r.

Źródło: Biuletyn Kwartalny. Rynek OFE 3/2003, KNUiFE

W zestawieniu prezentującym transfery w III kwartale 2003 r. i stopę zwrotu OFE od 28.09.2001 r. do 30.09.2003 r. malejąco według wysokości zwykłej stopy zwrotu, można zaobserwować kilka rzeczy. Przede wszystkim największe transfery osiągały poziom 3% członków OFE. Ponadto struktura transferów netto wcale nie jest odzwierciedleniem zyskowności poszczególnych funduszy, zarówno w oparciu o zwykłą stopę zwrotu jak i wewnętrzną stopę zwrotu.

Nie można jednak ocenić w pełni efektywności inwestycji, posługując się jedynie stroną przychodową (wyniki inwestycyjne). Dla pełni obrazu niezbędne jest uwzględnienie kosztów ponoszonych w II filarze. Można mieć dosyć dobre wyniki a mimo to ujemne saldo transferów netto oraz dodatnie saldo transferów netto mimo gorszych niż przeciętne wyników inwestycyjnych.

Do tych kosztów należy:

•  opłata od składki, stanowiąca część każdej składki wpłaconej do OFE,

•  opłata za zarządzanie, stanowiąca część aktywów zgromadzonych w OFE (pobierana raz w miesiącu),

•  opłata w zakładzie emerytalnym, stanowiąca część kapitału przekazanego z OFE (opłata ta może być jednorazowa lub rozłożona w czasie np. potrącana z każdej emerytury). (2)

Struktura przychodów i kosztów w II filarze

Przychody

Koszty

Wśród przychodów należy wymienić:

•  zyski z inwestycji OFE,

•  odsetki karne za nieterminowe przekazywanie składek,

•  zyski z inwestycji kapitału przekazanego do zakładu emerytalnego.

Ostatnia pozycja po stronie przychodowej i kosztowej nie może obecnie być przedmiotem rozważań ponieważ nie dokonano jeszcze wyboru sposobu wypłaty świadczenia z II filara. Można jednak całkiem dokładnie określić efektywność członkostwa w OFE.

Członek OFE w trakcie gromadzenia aktywów ponosi ściśle określone koszty, dlatego przy określonych założeniach można dokonać obliczenia efektywności. Składka miesięczna w wysokości 100 zł jest przekazywana na początku miesiąca w okresie od 30 września 1999 r. do 30 września 2003 r. Do obliczeń brana jest pod uwagę stopa zwrotu liczona w oparciu o średnią arytmetyczną wartości jednostek rozrachunkowych wszystkich funkcjonujących OFE na koniec miesiąca. Opłata od składki wynosi 8%. Opłata za zarządzanie jest pobierana na koniec miesiąca w wysokości 0,05% zgromadzonych aktywów. Zakłada się, że w rozpatrywanym okresie nie nastąpiły żadne transfery - czyli nie pojawiły się żadne dodatkowe koszty. Wyniki przedstawiono w tabeli.

Efektywność inwestycji w OFE dla składki 100zł, stopy zwrotu liczona w oparciu o średnią arytmetyczną wartości jednostek rozrachunkowych wszystkich funkcjonujących OFE opłaty od składki 8% oraz opłaty za zarządzanie w wysokości 0,05% miesięcznie w okresie od 30 września 1999 r. do 30 września 2003 r.

Źródło: opracowanie własne

Z powyższego zestawienia można odczytać, że przez cztery lata całkowity koszt dla członka OFE wyniósł 566 zł. Suma wpłaconych składek wyniosła 4800 zł natomiast wielkość aktywów na koniec III kwartału 2003 r. wyniosła prawie 5585 zł. To oznacza, że inwestycje OFE przyniosły 785 zł zysku, koszt tych inwestycji wyniósł 566 zł. Trzeba pamiętać, że koszt związany z opłatami nie sprowadza się tylko do samych opłat ale również utraconych korzyści wynikających z faktu, że w kolejnym miesiącu inwestowaniu będą podlegały aktywa pomniejszone o rzeczone koszty. Dlatego koszt opłaty od składki (492 zł) nie jest zwykłą suma comiesięcznej opłaty równej 8 zł (48x8 zł = 384 zł).

Ponadto należy zwrócić uwagę, że w miarę upływu czasu będą rosły koszty związane z opłata za zarządzanie. Należy zaznaczyć, że w wyniku zmian w ustawie o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych koszty dla członków OFE zmaleją.

Warunkiem skuteczności II filara w zapewnieniu podstawowej emerytury jest powszechność uczestnictwa. Uczestnictwo można tutaj rozumieć dwojako: liczba członków OFE oraz liczba osób opłacających składkę.

Reforma systemu emerytalnego podzieliła ubezpieczonych na trzy grupy:

•  osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. (brak możliwości przystąpienia do OFE),

•  osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. (możliwość przystąpienia do OFE),

•  osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. (obowiązek przystąpienia o OFE).

W przypadku osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. największe kontrowersje dotyczyły ubezpieczonych w wieku 45 lat i więcej w momencie wprowadzania reformy. Istniały bowiem przypuszczenia, że korzyści z 10-15 letniego okresu członkostwa w OFE nie zrekompensują poniesionych kosztów i w rezultacie wysokość emerytury może być niższa niż w przypadku osób, które nie podzieliły składki na I i II filar.

Z tego punktu widzenia bardzo interesująca jest struktura demograficzna członków poszczególnych OFE. Szczególnie powinny zainteresować skrajne kohorty. W przypadku osób po 50 roku życia, największy ich udział występował w OFE Polsat (3,1%) oraz w Pekao OFE (2,8%). Jednak przy założeniu dotychczasowych wyników członkowie tych funduszy nie powinni żałować swojego wyboru.

Zastanawia relatywnie duży udział członków OFE do 17 roku życia. Współczynnik aktywności zawodowej dla osób w wieku 15-17 lat wynosi 3,2% (3), to oznacza, że większość z nich nie pracuje, czyli nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu i stanowi dla funduszy tylko i wyłącznie koszt. Najwięcej takich osób posiadały Credit Suisse Life & Pensions OFE i SAMPO OFE po 2%.

Struktura demograficzna członków OFE na dzień 30 września 2003 r.

Źródło: Biuletyn Kwartalny. Rynek OFE 3/2003, KNUiFE

Niewątpliwie negatywnie na efektywność OFE wpływa duża liczba tzw. martwych rachunków, czyli kont na które nie dokonano jeszcze żadnej wpłaty. Duża liczba martwych rachunków we wrześniu 2001 roku sięgająca w przypadku OFE Polsat nawet ponad 50%, stanowi poważne obciążenie dla zarządzających funduszem, ponieważ utrzymanie konta kosztuje niezależnie od tego czy wpływają na nie składki czy też nie. Tak duża liczba martwych kont wynikała z wadliwego procesu akwizycji oraz problemów z identyfikacją składek i ubezpieczonych w systemie informatycznym Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Na dzień 30 września 2003 r. ze wszystkich prowadzonych przez OFE rachunków 17,26% stanowiły martwe rachunki. Utrzymanie martwych rachunków bezpośrednio obciążą zarządzającego, jednak taka sytuacja nie sprzyja obniżce kosztów ponoszonych przez członków OFE.

Udział martwych rachunków w ogólnej liczbie kont obsługiwanej przez OFE na dzień 30 września 2003 r.

Źródło: Biuletyn Kwartalny. Rynek OFE 3/2003, KNUiFE

Podsumowując należy podkreślić, że utworzenie wielu funduszy w ramach tzw. II filara które miało zagwarantować konkurencje między nimi. Konkurencja miała dotyczyć wyników OFE. Jak się okazuję transfery między funduszami nie zawsze są skorelowane z ich wynikami. Ponadto nie można zapominać, że tzw. II filar systemu emerytalnego nie stanowi skończonej całości. Brakuję rozstrzygnięć co do sposobu wypłaty świadczenia oraz występują jeszcze dosyć istotne zaburzenia w funkcjonowaniu samego systemu np. problem przekazywanie składek. Dlatego trudno jest określić dokładnie koszty właściwe - docelowe systemu.

Obecnie koszty ponoszone przez członków OFE są w pełni równoważone przez zyski. Wypracowanie 1 zł zysku według symulacji kosztuje członka OFE 0,72 zł, należy ponadto zauważyć, że część kosztów - opłata od składki - przynajmniej teoretycznie służy pokryciu kosztów administracyjnych (obsługi konta w OFE).

Przy założeniu obecnej zyskowności można przypuszczać, że nawet osoby z rocznika 1949 nie powinny żałować swojej decyzji. Może zastanawiać dosyć duży odsetek osób w wieku do 17 lat, którzy głównie generują koszty. Jednak skuteczność II filara systemu emerytalnego jest wciąż trudna do ustalenia ze względu na duży odsetek martwych rachunków.

Marcin Kawiński jest ekspertem w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych oraz pracownikiem naukowym w Katedrze Ubezpieczenia Społecznego w Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.

(1) Podział na trzy filary nie jest nigdzie usankcjonowany, ma on stanowić jedynie pomoc w prezentacji nowego systemu emerytalnego. warto wspomnieć, że podział, którym posługujemy się w Polsce różni się od prezentacji klasycznej, w której I filar stanowi część bazową (organizatorem jest państwo), II filar stanowi część dodatkową (organizatorem jest pracodawca), III filar stanowi część dodatkową (inicjatorem jest sam zainteresowany).

(2) Użycie konkretnej miary, zwykłej stopy zwrotu lub wewnętrznej stopy zwrotu determinuje pozycję funduszy w rankingu zyskowności. Nie rozwijając tego wątku, można jednak stwierdzić, że są to dosyć istotne różnice.

(3) Średnia w 2003 roku (GUS).

(4) Sposób wypłaty świadczenia w ramach II filara nie został jeszcze ustalony. Obecnie istnieją trzy koncepcje: świadczenia wypłaca jedna specjalnie powołana publiczna instytucja, świadczenia wypłaca wiele prywatnych specjalnie powołanych instytucji, świadczenia wypłaca zakład ubezpieczeń na życie w ramach osobnego działu lub grupy. jednak niezależnie od wyboru instytucji opłata, związana z wypłatą emerytalnego świadczenia dożywotniego.

(5) Problem martwych rachunków uregulowano w ustawie z dnia 27 sierpnia 2003 r. o zmianie ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych oraz innych ustaw (Dz.U. 2003 nr 170 poz. 1651). Na jej podstawie OFE ma prawo zamknięcia martwego konta (art. 9).