Wprowadzenie

Ubezpieczenia oparte na wzajemności pojawiły się jako odpowiedź na potrzeby uczestników życia gospodarczego oraz gospodarstw domowych przy braku, na ówczesnym etapie rozwoju, ilościowych narzędzi umożliwiających identyfikację i pomiar ryzyka.

Doświadczenia ubezpieczeń opartych na wzajemności ubezpieczeniowej, systematyczny rozwój wiedzy, zwłaszcza z zakresu ilościowych narzędzi pomiaru ryzyka oraz poszukiwanie nowych obszarów działalności zarobkowej, doprowadziły do powstania alternatywnych wobec ubezpieczeń wzajemnych, instytucji oferujących ubezpieczenia oparte na zasadach komercyjnych. Przez kolejne stulecia, po dziś dzień, na wszystkich rozwiniętych rynkach świata funkcjonują równolegle ubezpieczenia wzajemne i komercyjne.

Rozwój zinstytucjonalizowanych form ubezpieczenia wzajemnego na ziemiach polskich przypadał na XVIII i XIX wiek. Lata międzywojenne charakteryzował rozkwit tej instytucji[1]. Został on przerwany w 1952 r. upaństwowieniem aktywów towarzystw ubezpieczeń wzajemnych kontynuujących działalność z okresu międzywojennego. Państwowy Zakład Ubezpieczeń został wyposażony w kapitał zgromadzony przez półtora wieku działalności wzajemności ubezpieczeniowej. Zmiany systemowe jakie dokonały się w Polsce na przełomie lat 90., których odzwierciedleniem w odniesieniu do działalności ubezpieczeniowej było wejście w życie ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 28 lipca 1990 r., stworzyły prawne podstawy dla powstawania towarzystw ubezpieczeń wzajemnych. Rynek ubezpieczeniowy zyskał możliwość wzbogacenia oferty w zakresie ubezpieczeń o ubezpieczenie wzajemne. Biorąc pod uwagę całokształt uwarunkowań, nie było to jednak reaktywowanie towarzystw ubezpieczeń wzajemnych z okresu międzywojennego, lecz budowa od podstaw w trudnym otoczeniu społecznym, ekonomicznym i kulturowym. Trudności te wynikały z potrzeby „odreagowania" po gospodarce scentralizowanej przymusu uspołecznienia oraz braku w gospodarce okresu ewolucyjnych, głębokich przemian - tak kapitału finansowego, jak i intelektualnego.

Celem niniejszego opracowania jest ocena stanu wzajemności ubezpieczeniowej w Polsce oraz ukazanie zachodzących tendencji w działalności towarzystw ubezpieczeń wzajemnych i ich konsekwencji. Problem zdaje się szczególnie interesujący w perspektywie stojącego przed rynkiem ubezpieczeniowym, w tym towarzystwami ubezpieczeń wzajemnych, wyzwania wynikającego z konieczności implementacji do porządku prawnego dyrektywy Solvency II, zmieniającej w sposób istotny warunki prowadzenia działalności ubezpieczeniowej.

Ocena wzajemności ubezpieczeniowej została przeprowadzona w oparciu o retrospektywną analizę przesłanek doktrynalnych wzajemności, regulacji prawnej oraz rozwiązań funkcjonalnych występujących w towarzystwach ubezpieczeń wzajemnych prowadzących działalność na polskim rynku w minionym dwudziestoleciu.

1.   Właściwości  ubezpieczeń wzajemnych i ich ewolucja

Do istotnych cech charakterystycznych dla ubezpieczenia wzajemnego prowadzonego  przez towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, zaliczymy: świadczenie ochrony ubezpieczeniowej dla członków w oparciu o zasadę wzajemności,  połączenie praw i obowiązków członkowskich/korporacyjnych/ z uprawnieniami wynikającymi z uczestnictwa we wspólnocie ubezpieczenia, niekomercyjny cel działalności towarzystwa jako  organizatora wspólnoty, możliwość współdecydowania członków o działalności towarzystwa oraz rolę kapitałów własnych[2].

Podstawą rozróżnienia ubezpieczenia wzajemnego i komercyjnego jest odmienność zasad, na których odbywa się przejęcie i rozłożenie ryzyka pomiędzy uczestników organizowanej przez zakład ubezpieczeń wspólnoty ubezpieczeniowej i sam zakład ubezpieczeń.

Zakład organizujący ubezpieczenie wzajemne dokonuje przejęcia i rozkłada ryzyko na wszystkich uczestników wspólnoty, którzy zobowiązują się do wspólnego ponoszenia ryzyka, transferowanego na zakład ubezpieczeń. W wymiarze praktycznym oznacza to, że ostateczna cena ubezpieczenia wzajemnego kształtuje się w oparciu o rzeczywisty przebieg szkodowości i znana jest po zakończeniu okresu ubezpieczenia. W konsekwencji uczestnicy wspólnoty  ubezpieczeniowej na zasadzie wzajemności stają się podmiotami, na które rozkładane jest ryzyko ubezpieczeniowe. Sam zaś zakład nie ponosi ryzyka prowadzonej działalności. Pozwala to rozumieć niekomercyjny cel działalności towarzystw ubezpieczeń wzajemnych.

            W odróżnieniu od zakładu ubezpieczeń oferującego ubezpieczenie wzajemne, zakład oferujący ubezpieczenie komercyjne określa stałą cenę ryzyka transferowanego przez ubezpieczających i przyjmuje na siebie ryzyko, wynikające z przyjętych zasad jego  rozłożenia, czyli metod oceny ryzyka i określenia ceny tego przejęcia. W ten sposób zakład ubezpieczeń komercyjnych obciąża ryzyko niepowodzenia prowadzonej działalności zachowując uprawnienie do osiągania dochodu.

            Każde z wymienionych rozwiązań prowadzi do odmiennego ukształtowania relacji pomiędzy ubezpieczonymi, jako uczestnikami wspólnoty ubezpieczonych, a podmiotem tę wspólnotę organizującym, tj. zakładem ubezpieczeń. Analiza tych relacji oraz wynikające z nich konsekwencje dla podmiotów włączonych w ubezpieczenie pozwolą na przedstawienie właściwości ubezpieczenia wzajemnego.

            W odróżnieniu od komercyjnego zakładu ubezpieczeń, celem towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, jako organizatora wspólnoty ubezpieczonych, nie jest osiąganie zysku, a działanie w kierunku lepszego pokrycia ryzyk i obniżenia kosztów jego finansowania.

Podmiot przystępujący do ubezpieczenia wzajemnego łączy z towarzystwem ubezpieczeń wzajemnych równocześnie stosunek członkostwa i stosunek ubezpieczenia oraz wynikające z nich prawa i obowiązki[3]. Towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych określane jest jako zakład, który ubezpiecza swoich członków na zasadzie wzajemności[4].

Ubezpieczanie członków, akcentowane powszechnie w doktrynie ubezpieczeniowej, jak i znajdujące odzwierciedlenie na gruncie obowiązującego prawa, sprawia połączenie w ubezpieczeniu wzajemnym elementów osobowych i kapitałowych. Z jednej strony towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych jest podmiotem prawnym, występującym jako skład kapitału, którego członkowie nie ponoszą odpowiedzialności za jego zobowiązania[5]. Z drugiej zaś występowanie w podwójnej roli tj. właścicielskiej i wierzycielskiej akcentuje czynnik osobowy będący łącznikiem pomiędzy kapitałem oraz ubezpieczonym. Czynnik osobowy przejawia się w możliwościach wpływu członków i zarazem ubezpieczonych na działalność towarzystwa, tj. na jego politykę ubezpieczeniową, reasekuracyjną, lokacyjną oraz kosztową. Kształtują one jakość ubezpieczenia wzajemnego, co stanowi niewątpliwą zaletę tego typu rozwiązania.

            Realizacja zasady wzajemności przejawia się we wspólnym ponoszeniu ryzyka transferowanego przez członków - ubezpieczonych do towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. W aspekcie finansowym jej symptomem jest niestały charakter składki ubezpieczeniowej. Dalszą konsekwencją jest możliwość dokonywania częściowych zwrotów składki, konieczność dopłat do składki, bądź umniejszania świadczenia. Powyższe rozwiązania ukazują kolejną odrębność ubezpieczenia wzajemnego jaką, patrząc na problem od strony ubezpieczonego - członka, jest ograniczony transfer ryzyka wynikający z akceptacji zasady wzajemności. Przystąpienie do ubezpieczenia wzajemnego przenosi ryzyko na wspólnotę ubezpieczonych, na zasadzie wzajemności, a nie na zakład ubezpieczeń, jako jej organizatora. Wyrazem tego jest regulacja wskazująca na ścisły związek pomiędzy ceną ubezpieczenia lub wysokością świadczenia, a wynikiem rachunku technicznego ubezpieczeń[6]. Cena ubezpieczenia jest bowiem uzależniona od rozłożenia ryzyka we wspólnocie, tj. rozmiarów szkód oraz rzeczywistych kosztów funkcjonowania towarzystwa.

Ostateczny koszt przystąpienia do ubezpieczenia wzajemnego uwzględnia składkę ubezpieczeniową płaconą w momencie zawarcia umowy ubezpieczenia, skorygowaną o ewentualne dopłaty lub zwroty składki. Niewystarczalność składki ubezpieczeniowej może, jeśli tak stanowią postanowienia statutowe towarzystwa, powodować zmniejszenie świadczeń ubezpieczeniowych[7]. Regulacje prawne nakreślają tym samym ramy ekonomicznej treści zasady wzajemności ubezpieczeniowej.

Powyższe ukazuje rangę czynnika osobowego, tj. możliwość oddziaływania ubezpieczonych - członków na funkcjonowanie towarzystwa. Dopłaty bądź zwroty składki, a także jako alternatywa, możliwość redukcji świadczeń ubezpieczeniowych, są ekwiwalentem dla ubezpieczonych za częściowe ponoszenie ryzyka, przez każdego z uczestników wspólnoty na zasadzie wzajemności. Tym samym stanowią one atrybuty produktu jakim jest w wymiarze rynkowym ubezpieczenie wzajemne. W przypadku ubezpieczonych, będących jednocześnie członkami zaangażowanymi bezpośrednio w kapitale zakładowym, stanowią także swego rodzaju formę wynagrodzenia wnoszonego do towarzystwa kapitału.

            Ograniczony transfer ryzyka w ubezpieczeniu wzajemnym oraz występowanie ubezpieczonych w podwójnej roli, tj. właścicielsko-wierzycielskiej, wywołuje odmienne oczekiwania pod adresem kapitałów własnych towarzystwa, jako zakładu ubezpieczeń.  Gwarancyjny charakter kapitałów własnych zakładu ubezpieczeń, a w szczególności gwarancyjny charakter kapitału podstawowego, nabiera odmiennej treści w zakładzie ubezpieczającym na zasadzie wzajemności[8]. Wyrazem tego jest brak wymagań kapitałowych w odniesieniu do towarzystw ubezpieczeń wzajemnych uznanych za małe[9]. Warto podkreślić, że warunkiem uznania towarzystwa za małe jest, obok określenia maksymalnej wysokości przypisu składki, ograniczenie do ubezpieczania jedynie członków, których krąg jest zdefiniowany w statucie towarzystwa. Kapitały własne towarzystw ubezpieczeń wzajemnych pełnią rolę stabilizującą przebieg ryzyka w czasie. Trudno bowiem mówić, w ekonomicznym znaczeniu, o ich roli gwarancyjnej jeśli zobowiązanymi do wniesienia kapitału podstawowego, w wysokości nie niższej niż minimalny kapitał gwarancyjny, są członkowie towarzystwa występujący równocześnie w roli ubezpieczonych. Na gruncie normatywnym podstawową ich funkcją jest funkcja założycielska. Bez wniesienia wymaganego kapitału zakładowego nie ma możliwości powołania towarzystwa. Ukazuje to rosnącą  rolę czynnika kapitałowego w działalności współczesnych towarzystw ubezpieczeń wzajemnych.

            Z uwagi na fakt, że właściwości ubezpieczenia wzajemnego zależą w dużym stopniu od zorganizowania towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych oraz ukształtowania relacji kapitałowo-osobowych, w dalszej części opracowania zamieszczono omówienie wyników przeprowadzonej analizy  rozwiązań rynkowych.   

2.     Modele organizacyjne towarzystw ubezpieczeń wzajemnych i ich konsekwencje

            Ukształtowane historycznie towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych, jako podmiot o przewadze elementów osobowych nad kapitałowymi, przebyło ewolucję, która doprowadziła do odwrócenia powyższych proporcji. Działające współcześnie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych są podmiotami o wyraźnej przewadze czynnika kapitałowego nad osobowym. Właściwość powyższa znajduje także odzwierciedlenie w sytuacji towarzystw ubezpieczeń wzajemnych funkcjonujących w Polsce.

Z uwagi na znaczne zróżnicowanie członkostwa w towarzystwach ubezpieczeń wzajemnych zrozumienie oraz ocena wzajemności ubezpieczeniowej wymaga wyjaśnienia członkostwa, jego rodzajów  i konsekwencji dla funkcjonowania wzajemności.

            W świetle obowiązujących regulacji prawnych, jak również praktyki gospodarczej w Polsce, uwagę zwraca znaczne zróżnicowanie członkostwa towarzystw ubezpieczeń wzajemnych[10]. Prowadzi to w konsekwencji do odmiennego ukształtowania wzajemnych relacji pomiędzy podmiotami tworzącymi towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych, a możliwościami ich wpływu na jego funkcjonowanie. Odmienność owych relacji znajduje bezpośrednio odzwierciedlenie w motywach, jakimi kierują się podstawowe grupy włączone w funkcjonowanie towarzystwa i wpływa na jakość oferowanego produktu.

            Uwzględniając czynniki różnicujące, zarówno członkostwo towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, jak i zbiorowość ubezpieczonych oraz wzajemne relacje występujące pomiędzy tymi podmiotami, można wyróżnić trzy modele organizacji towarzystw ubezpieczeń wzajemnych: model osobowy, kapitałowy oraz mieszany[11].

Każdy z wymienionych wyżej modeli zasadza się na odmiennym ukształtowaniu relacji pomiędzy prawem członka jako współwłaściciela i członka - jako ubezpieczonego uczestnika wspólnoty ubezpieczonych. Wyrazem owych relacji będzie możliwość jego wpływu na funkcjonowanie towarzystwa wyrażająca się prawem głosu na walnym zgromadzeniu, czyli prawem do współdecydowania o losach towarzystwa, w powiązaniu z jego zaangażowaniem w kapitale własnym.

Wnoszony przez członków udział kapitałowy może mieć odzwierciedlenie w różnych składnikach kapitału własnego, do których należy zaliczyć kapitał zakładowy, będący podstawowym kapitałem własnym towarzystwa, pozostały kapitał udziałowy oraz inne składniki kapitału własnego. Kapitał zakładowy, jako podstawowy składnik kapitału udziałowego, poddany jest regulacjom prawnym wynikającym z ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Normy te dotyczą zarówno jego wysokości, jak i zmian, tj. podwyższenia i obniżenia. Sprawia to, że kapitałem zakładowym rządzą odmienne reguły aniżeli pozostałym kapitałem udziałowym.

Otwarta formuła działania towarzystw ubezpieczeń wzajemnych praktycznie uniemożliwia uczestnictwo wszystkich członków w kapitale zakładowym. Związanie się udziałem w kapitale własnym poprzez kapitał zakładowy oznacza większą stabilność zaangażowania, patrząc od strony towarzystwa, podczas gdy uczestniczenie w pozostałym kapitale udziałowym stwarza większą elastyczność zmian członkostwa.

Model osobowy towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zasadza się na założeniu, że każdy członek towarzystwa, bez względu na rozmiar i formę zaangażowania kapitałowego, posiada prawo głosu na walnym zgromadzeniu towarzystwa. Liczba głosów w towarzystwie zorganizowanym zgodnie z tym modelem, jest równa liczbie członków towarzystwa. Zatem członek, bez względu na formę  jego udziału w kapitale własnym, może wpływać na funkcjonowanie  zakładu, które dotyczy jego jako ubezpieczonego na zasadzie wzajemności.

Osobowy model towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zakłada równoczesne występowanie członka w dwóch rolach podmiotów włączonych w funkcjonowanie towarzystwa: roli członka - właścicielskiej i roli ubezpieczonego - wierzycielskiej. Warunkiem uzyskania członkostwa jest wniesienie udziału oraz zawarcie umowy ubezpieczenia. Członkostwo jest jednorodne w zakresie uprawnień właścicielskich i ubezpieczonych, zaś jego uzyskanie może wiązać się z objęciem udziałów w kapitale zakładowym, bądź w pozostałym kapitale udziałowym oraz korzystania z oferty ubezpieczenia. Uwagę w osobowym modelu organizacji towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zwraca pełne powiązanie czynnika kapitałowego z czynnikiem osobowym, co wyraża się prawem głosu dla wszystkich członków i zarazem ubezpieczających w sprawach funkcjonowania tak wspólnoty ubezpieczonych, zakreślonej od strony finansowej do zjawisk objętych rachunkiem technicznym ubezpieczeń, jak i pozostałych zjawisk związanych z działalnością  towarzystwa[12].

W modelu osobowym ma miejsce pełne przeniesienie konsekwencji działalności ubezpieczeniowej poprzez wynik techniczny ubezpieczeń na strukturę kapitałową reprezentowaną przez tę samą, co do składu, grupę podmiotów, która podejmuje decyzje, tak w zakresie działalności ubezpieczeniowej, jak i struktury kapitałowej. Pozostająca nadwyżka w rachunku technicznym, zasilając ogólny wynik finansowy, stanowi źródło zwiększania kapitału zapasowego bądź innego składnika kapitałów własnych, względnie też umożliwia częściową spłatę kapitału zakładowego[13]. Występująca w tym modelu tożsamość właścicieli i ubezpieczonych jest czynnikiem sprzyjającym realizacji z założenia dwóch różnych celów, jakie wynikają z pełnienia funkcji właścicielskich, czyli inwestora towarzystwa i funkcji wierzycielskiej, dla której w formule ubezpieczeń wzajemnych liczy się cel właściwy podmiotowi zagrożonemu ryzykiem i poszukującemu optymalnego sposobu jego finansowania. Pogodzenie tych dwóch sprzecznych celów jest możliwe przy uwzględnieniu przesunięć przepływów pieniężnych w czasie. Alternatywą dla dopłat do składki staje się sięgnięcie po kapitał zapasowy, podobnie jak przeznaczenie nadwyżki bilansowej na zwiększenie kapitału zapasowego stanowi alternatywę  dla zwrotu składki. W ten sposób poprzez powiązania kapitałowe ubezpieczeni i właściciele zarazem, mają możliwość rozłożenia pomiędzy siebie oraz w czasie ryzyka w części, jaka pozostaje ich udziałem jako ubezpieczonych na zasadzie wzajemności.

Stosunkowo duża elastyczność rozwiązań sprzyjających tak ubezpieczonym, jak i towarzystwu, jest możliwa ze względu na brak w towarzystwie zorganizowanym według modelu osobowego płaszczyzn sprzeczności interesów pomiędzy ubezpieczonymi
a właścicielami.

Słabością modelu osobowego towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, przy uwzględnieniu aktualnie stawianych normatywnych wymagań kapitałowych, jest trudność zgromadzenia kapitału. Obowiązujące wymagania w zakresie wypłacalności, stawiane towarzystwom ubezpieczeń wzajemnych na równi z ubezpieczeniowymi spółkami akcyjnymi, są ważnym czynnikiem wymuszającym poszukiwanie innych rozwiązań w funkcjonowaniu towarzystw ubezpieczeń wzajemnych.

Rozwiązaniem wychodzącym naprzeciw stawianym towarzystwom ubezpieczeń wzajemnych wymaganiom kapitałowym jest kapitałowy model organizacji tych towarzystw. Organizacja towarzystw ubezpieczeń wzajemnych w Polsce według modelu kapitałowego jest możliwa w związku ze zmianą prawa w zakresie ramowych atrybutów członkostwa. Zmiana w tym zakresie została wprowadzona w 1995 r. poprzez nowelizację art. 16 ustawy o działalności ubezpieczeniowej[14]. Do czasu wprowadzenia w życie powyższej zmiany  prawo wiązało członkostwo w towarzystwie ubezpieczeń wzajemnych z koniecznością zawarcia umowy ubezpieczenia.

            Ustawodawca tym samym zapewnił spójność definicji towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych z możliwością realizacji zasady wzajemności. Ustawowa definicja towarzystwa jako zakładu ubezpieczeń, który ubezpiecza swoich członków na zasadzie wzajemności, przy uzależnieniu członkostwa od zawarcia umowy ubezpieczenia umożliwiała powstanie wspólnoty ubezpieczonych od momentu powstania towarzystwa jako jej organizatora. Motywem przyświecającym założycielom przy  powoływaniu towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych była bowiem chęć ubezpieczania się na zasadzie wzajemności. Tak rozumiane członkostwo mogło kreować nierozerwalną więź pomiędzy prawnym stosunkiem członkostwa w towarzystwie ubezpieczeń wzajemnych a prawnym stosunkiem ubezpieczenia, określanym jako stosunek ubezpieczenia wzajemnego[15].

            Aktualna regulacja prawna pozostawiając w dużej mierze członkostwo swobodzie statutowej, na co wskazuje art. 44 ust. 1 w brzmieniu „jeżeli statut nie stanowi inaczej, uzyskanie członkostwa musi być związane z zawarciem umowy ubezpieczenia" wywarła wpływ na praktykę wzajemności ubezpieczeniowej i organizację towarzystw ubezpieczeń wzajemnych[16]. Umożliwiła również powstawanie towarzystw ubezpieczeń wzajemnych o kapitałowym modelu organizacji.

Zasadza się on na założeniu zróżnicowania członkostwa i wyodrębnieniu członkostwa kapitałowego i pozostałego, określanego w praktyce rynkowej członkostwem zwyczajnym. Członkostwo kapitałowe jest powiązane wyłącznie z zaangażowaniem kapitałowym w stopniu spełniającym wymagania ustawowe związane  z  powołaniem zakładu ubezpieczeń w formie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Oznacza to, że członkowie kapitałowi reprezentują własność powołanego towarzystwa i im przynależy prawo głosu powiązane z rozmiarami zaangażowania w kapitale zakładowym. Członkowie zwyczajni to podmioty wyrażające gotowość zawarcia umowy ubezpieczenia i pozostawania w stosunku ubezpieczenia wzajemnego, zdefiniowanym przez członków kapitałowych, bez możliwości bezpośredniego wpływu na funkcjonowanie towarzystwa, jako organizatora wspólnoty wzajemności ubezpieczeniowej. W towarzystwie zorganizowanym według modelu kapitałowego podmiotowy skład ubezpieczonych, co do zasady, różni się od składu podmiotowego członków, powodując oddzielenie kapitału od ubezpieczających. Oznacza to zerwanie więzi osobowych i kapitałowych z wszelkimi  następstwami dla jakości produktu ubezpieczenia wzajemnego i jego rynkowego postrzegania.

Funkcjonowanie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zorganizowanego w oparciu o model kapitałowy nasuwa fundamentalne pytanie o cel inwestowania kapitału w towarzystwo przez podmioty, których członkostwo w towarzystwie nie jest powiązane z zawarciem  umowy ubezpieczenia, a jedynie wiąże się z wniesieniem kapitału zakładowego. Z finansowego punktu widzenia, przedstawionych problemów nie da się wyjaśnić racjonalnie, jeśli kapitał wnoszony jest przez podmioty prywatne. Angażowanie w kapitał zakładowy towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych kapitału publicznego: państwowego czy samorządowego w celu obniżenia kosztu ochrony ubezpieczeniowej dla podmiotów działających na danym obszarze, czy wybranych grup podmiotów, można uznać za przejaw polityki państwa i aktywnego włączania się władzy publicznej w proces zarządzania ryzykiem regionu czy innego obszaru gospodarki istotnego z punktu widzenia prowadzonej polityki gospodarczej lub społecznej.

Koncepcja towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zorganizowanego według modelu kapitałowego, bez udziału podmiotu publicznego, upodabnia takie towarzystwo do spółki akcyjnej. Istotna różnica od strony finansowej, przejawia się w tym, że na gruncie obowiązujących rozwiązań prawnych członek kapitałowy - właściciel towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, nie może partycypować w efektach działalności towarzystwa w formie podziałowej, tak jak ma to miejsce w odniesieniu do właścicieli spółek akcyjnych[17].

Kolejny model zorganizowania właściwy dla  organizacji towarzystw ubezpieczeń wzajemnych określany mianem mieszanego łączy w sobie pewne rozwiązania właściwe dla modelu osobowego i kapitałowego. Formuła towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zorganizowanego według tego modelu zawiera kompromis istotnych racji, leżących po stronie podmiotów włączonych w funkcjonowanie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych oraz wymagań wynikających z uwarunkowań prawnych, kładących nacisk na dysponowanie odpowiednim kapitałem. Wyraża się to uzależnieniem członkostwa w towarzystwie od zaangażowania kapitałowego i ubezpieczenia. Wniesienie kapitału jest istotne ze względu na stawiane towarzystwom ubezpieczeń wzajemnych wymagania normatywne w płaszczyźnie kapitałowej. Stąd daje się wyjaśnić uzależnienie wpływu członka na sprawy funkcjonowania towarzystwa od rozmiarów jego kapitałowego zaangażowania, uznając formę zaangażowania za drugorzędną. Członek towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zorganizowanego według modelu mieszanego ma wpływ na funkcjonowanie wspólnoty ubezpieczonych w krótkim okresie, czego odzwierciedleniem jest działalność techniczna i jej wynik, jak również na działalność całej struktury, jaką jest towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych, poprzez podejmowanie decyzji w sprawie podziału nadwyżki bilansowej[18]. Omawiane rozwiązanie organizacyjne pozwala w dużym stopniu na wyeliminowanie negatywnych konsekwencji wynikających ze sprzeczności interesów, jakie mają miejsce w towarzystwach ubezpieczeń wzajemnych zorganizowanych w oparciu o model kapitałowy.

            Według koncepcji organizacji towarzystw ubezpieczeń wzajemnych w oparciu o model osobowy oraz mieszany można wyjaśnić niekomercyjny charakter działalności towarzystw oraz motyw wnoszenia kapitału przez członków korzystających z ubezpieczeń na zasadzie wzajemności.

Wnoszony kapitał udziałowy, spełniając funkcję założycielską, umożliwia prowadzenie działalności ubezpieczeniowej. Koszt wyłączenia z obrotu środków pieniężnych wnoszonych przez członków, jako kapitał zakładowy do towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, ma szansę być dyskontowany oczekiwanym niższym kosztem ubezpieczenia oraz wyższą jakością ochrony. Oznacza to, że pełen koszt ubezpieczenia w ubezpieczeniu wzajemnym obejmuje, obok wydatku ponoszonego na składkę ubezpieczeniową, koszt alternatywny, wynikający z konieczności wniesienia i utrzymywania w towarzystwie kapitału przez członków ubezpieczających na zasadzie wzajemności.

            Reasumując omówione wyżej problemy funkcjonowania towarzystw ubezpieczeń wzajemnych uwagę zwraca ich złożoność organizacyjna oraz jej znaczne zróżnicowanie.  Funkcjonujące w Polsce towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych od strony ich zorganizowania zawierają się w omówionych modelach od osobowego po kapitałowy. Większość z nich wpisuje się w rozwiązania modelu mieszanego. W konsekwencji rynek w różnym stopniu realizuje ubezpieczeniową zasadę wzajemności. Sprawia to, że bez zrozumienia omawianych problemów trudno oceniać wzajemność ubezpieczeniową w Polsce. W pewnym stopniu tym można tłumaczyć znikomą rozpoznawalność towarzystw ubezpieczeń wzajemnych oraz oferowanych przez nie produktów.

            Kierunek ewolucji rozwiązań organizacyjnych towarzystw ubezpieczeń wzajemnych w Polsce ukazuje ich wyraźną komercjalizację. Oznacza ona ograniczanie, a w skrajnym przypadku całkowite odchodzenie od zasady wzajemności, co znajduje wyraz w oparciu działalności na stałej składce. Procesy komercjalizacyjne w działalności towarzystw ubezpieczeń wzajemnych w Polsce są konsekwencją zarówno zmian w prawodawstwie, podejściu organu nadzoru do ich działalności, jak i procesów rynkowych będących efektem naśladownictwa trendów występujących na rynkach krajów Unii Europejskiej. Towarzystwom ubezpieczeń wzajemnych w pogoni za celami właściwymi spółkom akcyjnym zaczyna brakować podstawowego  atrybutu - wzajemności.  

W wyniku „odwzajemniania" następuje wzrost ryzyka działalności takiego towarzystwa, albowiem nie dysponuje ono możliwością rozłożenia ryzyka - w ramach rachunku technicznego ubezpieczeń - na ubezpieczonych. Procesy „odwzajemniania" towarzystw ubezpieczeń wzajemnych stanowią ważną przesłankę jednolitego  podejścia regulatora do zakładów ubezpieczeń. Znajduje to  wyraz w dyrektywie Solvency II , traktującej regulowane problemy do zakładów ubezpieczeń bez rozróżniania ich form organizacyjno-prawnych, powodując nieadekwatność proponowanych rozwiązań w odniesieniu do towarzystw ubezpieczeń wzajemnych prowadzących działalność w oparciu o ubezpieczeniową zasadę wzajemności.

Przedstawione problemy znajdują odbicie w strukturze rynkowej. Udział liczebny towarzystw ubezpieczeń wzajemnych w łącznej strukturze ilościowej zakładów rynku ubezpieczeniowego stanowi 14,5%, w dziale I ubezpieczeń jest to zaledwie 6,7%, a w dziale II sięga 20%[19]. Udział towarzystw ubezpieczeń wzajemnych mierzony udziałem w składce przypisanej brutto jest jeszcze mniej imponujący i wynosi odpowiednio dla całego rynku 1,7%, z czego na dział I przypada 0,06%, a na dział II 3,8%. Udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych w kapitale podstawowym towarzystw ubezpieczeń wzajemnych wynosi 60%, w dziale I ubezpieczeń sięga aż 89%, a w dziale II 52%. Podczas gdy udział kapitału zagranicznego w całym rynku ubezpieczeniowym kształtuje się na poziomie 78%, odpowiednio w dziale I 72% oraz w dziale II 83%.

            Syntetyczna ilustracja wybranych wskaźników rynku potwierdza zachodzące procesy komercjalizacyjne i ewolucję w kierunku rozwiązań kapitałowych. Wyraźnym tego symptomem jest znaczący udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych w towarzystwach ubezpieczeń wzajemnych w Polsce. W kontekście Solvency II, jako regulacji stawiającej dalsze kroki w kierunku komercjalizacji działalności ubezpieczeniowej, nasuwa się pytanie o wyzwania stawiane towarzystwom ubezpieczeń wzajemnych. Cel przyjętych w dyrektywie  rozwiązań oraz podejście oparte na zarządzaniu ryzykiem nie uwzględniają właściwości towarzystw ubezpieczeń wzajemnych realizujących w swojej działalności zasadę wzajemności ubezpieczeniowej.  Rodzi to niebezpieczeństwo nieadekwatności przewidywanych rozwiązań w kontekście głównego celu regulacji w odniesieniu do towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, w szczególności  realizujących zasadę wzajemności.

Dr hab. Maria Kuchlewska, prof. nadzw. Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu

Summary of the article

„Reciprication" of  Polish mutual insurance companies

After 20 years of  the functioning of  the Polish insurance market there is a possibility of evaluation of insurance reciprocation and identification of the general tendencies observed in the development of mutual insurance companies. This problem has became very up to date, especially as the mutual insurance companies are challenged with the implementation of the Solvency II Directive which is going to substantially change the conditions of insurance activity.

Starting from doctrinal reasons concerning insurance reciprocity, the author describes features of mutual insurance companies as insurance service providers. The special attention is paid to membership. Analysis of  the legal regulations and modifications they have undergone so far, enables to differentiate between three organizational models of mutual insurance companies: personal, capital and combination of these two. Describing the reasons and consequences of these models, the analysis indicates that the mutual insurance companies have evolved into organizations of more commercial character.

Referring to Solvency II,  as far  the process of reciprocation of mutual insurance companies is concerned, the author is in favor of applying homogenous regulations in functioning of the insurance companies, without differentiating between joint-stock company and mutual insurance company. Above issues were illustrated by empirical data typical for Polish insurance companies.

[1] O historii ubezpieczeń zob. m.in. T. Sangowski, Rozwój ubezpieczeń gospodarczych na ziemiach polskich w latach 1805-1945, (w:) 185 lat ubezpieczeń gospodarczych w Polsce, Warszawa 1988, także T. Sangowski (red.), Vademecum ubezpieczeń gospodarczych (pośrednika ubezpieczeniowego), Saga Printing, Poznań 1998, wyd. 2, s. 11-44.

[2] Problem właściwości ubezpieczycieli poruszali m. in. M. Kuchlewska, Ubezpieczenie jako metoda finansowania ryzyka przedsiębiorstw, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2003; J. Michalak, Forma organizacyjno-prawna a inne właściwości ubezpieczyciela, (w :) Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych w polskim systemie ubezpieczeniowym (stan i perspektywy), Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2001, s. 125-133; P. Milewski, Przekształcenie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych w spółkę akcyjną, (w:) Towarzystwa ubezpieczeń..., s. 181-206.

[3] Jedność wymienionych stosunków w ubezpieczeniu wzajemnym akcentował E. Kowalewski, Ubezpieczeniowa zasada wzajemności- jej istota i konsekwencje prawne, Prawo Asekuracyjne 1998, nr 1.

[4]  Zob. art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, Dz. U. nr 124, poz.1154 z późn. zm., dalej: ustawa o działalności ubezpieczeniowej.

[5] Wynika to z art. 45 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

[6] Powyższa zależność wynika z art. 44 ust. 2 oraz 45 ust. 3 ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

[7] Ustawodawca treścią art. 45 ust. 3 ustawy o działalności ubezpieczeniowej określił zakres ubezpieczeniowej zasady wzajemności odnosząc ją do zmiennej wysokości składki oraz świadczeń pozostawiając wybór w stosowaniu rozwiązaniom statutowym towarzystw.

[8] Szerzej o wymaganiach kapitałowych wobec towarzystw ubezpieczeń wzajemnych: M. Kuchlewska, Wymagania kapitałowe stawiane zakładom ubezpieczeń i ich konsekwencje, Prawo Asekuracyjne 1998, nr 3, tenże Specyfika i kształtowanie kapitałów własnych towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, (w:) Towarzystwa ubezpieczeń..., s. 146-156.

[9] Odstąpienie od wymagań kapitałowych wobec małych towarzystw ubezpieczeń wzajemnych pojawiło się z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej. Wynika to z art. 43 ust. 4 wyłączającego stosowanie art. 146 ust. 1 tj. wymagania kapitałowego wynikającego z marginesu wypłacalności. Zerowy poziom w odniesieniu do minimalnego kapitału gwarancyjnego małych towarzystw wzajemnych wynika z § 10 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 28 listopada 2003 r. w sprawie sposobu wyliczenia wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla działów i grup ubezpieczeń, Dz. U nr 211, poz. 2060.

[10] Możliwość zróżnicowania członkostwa wynika z treści  art. 44 ust. 1. ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

[11]  Na problem zwracała uwagę M. Kuchlewska w referacie Modele organizacyjne towarzystw ubezpieczeń wzajemnych a realizacja zasady wzajemności, na konferencji pt. „Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych na polskim  rynku-aspekty prawno-ekonomiczne", zorganizowanej przez Katedrę Ubezpieczeń Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, grudzień 2002.

[12] Szczególnym tego wyrazem jest możliwość wpływu na kształt oferty ubezpieczeniowej. Do końca 2003 r. zgodnie z prawem ogólne warunki ubezpieczeń  uchwalało walne zgromadzenie. Od roku 2004, tj. od wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej decyzje odnośnie podmiotu uprawnionego do uchwalania o.w.u. zostały pozostawione swobodzie statutowej; zob. art. 41 ust. 1 pkt 11 tej ustawy.

[13] Możliwość taką przewiduje art. 46 ust. 10 w kontekście ust. 5 ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

[14] Zob. ustawa z dnia 8 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej o zmianie rozporządzenia Prezydenta RP - Kodeks handlowy oraz o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, pkt 18, Dz. U. nr 96, poz. 478.

[15] Zob. E. Kowalewski, op.cit.

[16] W ustawie o działalności ubezpieczeniowej pozostawiono analogiczne uregulowanie członkowstwa jakie miało miejsce od 1995 r. tj. od wejścia w życie przepisów ujętych w przypisie nr 14.

[17] Wynika to z art. 46 ust. 10 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, w którym wskazane są enumeratywnie kierunki przeznaczenia nadwyżki bilansowej towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, brak wśród nich możliwości udziału członka kapitałowego w podziale nadwyżki, tak ja ma to miejsce w odniesieniu do akcjonariusza, o czym mowa w art. 347 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, Dz. U. nr 94, poz. 1037 z poźn. zm.

[18] Wynika to z ustwowo określonych kompetencji walnego zgromadzenia  towarzysta ubezpieczeń wzajemnych, co reguluje art. 65 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

[19] Według stanu na dzień 30 czerwca 2010 r.; obliczenia własne w oparciu o sprawozdanie kwartalne Komisji Nadzoru Finansowego.