W dniu 17 czerwca 2008 r. przyjęte zostało rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych („Rzym I").^[1] Rozporządzenie to, zawierające szczególną regulację odnoszącą się do umów ubezpieczenia (art. 7), jest stosowane od 17 grudnia 2009 r. (art. 28). Rozporządzenie „Rzym I" znajdzie zastosowanie do wszystkich umów ubezpieczenia i reasekuracji^[2], niezależnie od umiejscowienia ryzyka i siedziby ubezpieczyciela^[3].

Kluczowym pojęciem dla stosowania norm rozporządzenia jest pojęcie ryzyka. Ryzyko jest ujmowane jako łącznik przedmiotowy, który umożliwia stosowanie do stosunku ubezpieczenia norm danego systemu prawnego[4]. Ustawodawca wspólnotowy słusznie więc odchodzi w rozporządzeniu od koncepcji charakterystycznego świadczenia dla kolizyjnoprawnej oceny umowy ubezpieczenia.  Ustawodawca szwajcarski nie jest związany rozporządzeniem „Rzym I", Szwajcaria bowiem nie jest członkiem Unii. Kolizyjne ustawodawstwo szwajcarskie nie stanowi próby dostosowania prawa wewnętrznego do uregulowań wspólnotowych. Istotną kwestią jest fakt, że w świetle rozporządzenia „Rzym I" umowy ubezpieczenia ryzyk masowych umiejscowionych poza terytorium UE, jako że nie zostały objęte zakresem zastosowania art. 7, podlegać będą ogólnemu reżimowi prawa właściwego dla zobowiązań umownych. Prawo dla nich właściwe wskazywać będą: art. 3 rozporządzenia, normujący wybór prawa, art. 4, określający prawo, któremu umowa podlega w braku wyboru oraz - w przypadku umów o charakterze konsumenckim - art. 6 rozporządzenia[5].

Kolizyjne szwajcarskie prawo ubezpieczeń zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na jego odrębności w związku z ujednoliceniem kolizyjnego prawa ubezpieczeniowego w ramach Unii Europejskiej. Wiele rozwiązań przyjętych w rozporządzeniu „Rzym I" zostało wzorowanych na ustawodawstwie szwajcarskim. Znajomość szwajcarskiego kolizyjnego prawa ubezpieczeniowego może w związku z tym stać się pomocna w procesie stosowania przepisów rozporządzenia.

Szwajcarska kodyfikacja prawa prywatnego międzynarodowego uznawana jest powszechnie za najbardziej rozwiniętą i szczegółową kodyfikację prawa prywatnego międzynarodowego na świecie[6]. W Szwajcarii problematyka materialnoprawna ubezpieczeń regulowana jest szeregiem ustaw a kompetencję do ich stanowienia ma federacja. Najważniejsza jednak jest ustawa z dnia 2 kwietnia 1908 r. o umowie ubezpieczenia[7].

W szwajcarskim prawie ubezpieczeń obowiązuje zasada swobody umów, która obejmuje także swobodę kształtowania treści zawieranej umowy. Jednakże swoboda ta może doznawać ograniczeń dwustronnych (absolutnych), gdzie konsekwencją naruszenia zakazu będzie nieważność. Ograniczenia te w sposób wyczerpujący zostały wymienione w art. 97 ustawy[8]. Istnieje także grupa zakazów o charakterze względnym, gdzie dopuszczalna jest wprawdzie modyfikacja, ale tylko na korzyść ubezpieczającego, który traktowany jest jako strona słabsza. Te ograniczenia, także w sposób taksatywny, zostały wymienione w art. 98 ustawy szwajcarskiej[9].

W prawie prywatnym międzynarodowym Szwajcarii prawa właściwego dla umów ubezpieczenia poszukuje się w ustawie z dnia 18 grudnia 1987 r. - związkowa ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym „IPR-Gesetz"[10], oraz we wspomnianej już ustawie z 1908 r. Druga z nich stanowi jednak lex specialis[11].

Szczególna regulacja kolizyjna umów ubezpieczenia w prawie szwajcarskim (art. 101a - c VVG), była częścią tzw. pakietu Swisslex, który został przyjęty przez Parlament dnia 18 czerwca 1993 r.[12] Zgodnie z art. 101a VVG, postanowienia art. 101b i c obowiązują tak długo, jak długo pozostaje w mocy umowa międzynarodowa, która przewiduje uznanie żądań i środków o charakterze nadzorczym jak również gwarantuje, że w innym państwie dojdzie do zastosowania takich samych środków, jak w Szwajcarii[13].

Stosownie do postanowień art. 101b ust. 1 VVG, do umów ubezpieczenia majątkowego objętych ustawą z dnia 20 marca 1992 r., gdy dotyczą one ryzyka zlokalizowanego w państwie członkowskim, stosuje się następujące przepisy:

a.         jeżeli ubezpieczający ma miejsce zwyczajnego pobytu lub swój główny zarząd w państwie członkowskim, w którym zlokalizowane jest ryzyko, prawem właściwym jest prawo tego państwa. Strony mogą jednakże dokonać wyboru prawa, jeżeli jest to dopuszczalne wedle tego prawa;

b.        jeżeli ubezpieczający nie ma miejsca zwyczajnego pobytu lub głównego zarządu w państwie członkowskim, w którym zlokalizowane jest ryzyko, strony mogą dokonać wyboru, czy umowa będzie podlegała prawu miejsca zwyczajnego pobytu czy też prawu położenia ryzyka;

c.         jeżeli ubezpieczający prowadzi działalność w sektorze przemysłu lub gospodarki lub też wykonuje wolny zawód, a umowa dotyczy dwu lub więcej ryzyk związanych z tą działalnością a zlokalizowanych w różnych państwach, to wybór prawa właściwego dla umowy obejmuje te państwa oraz kraj, w którym ubezpieczający ma miejsce zwyczajnego pobytu lub główny zarząd;

d.        jeżeli prawa wskazane w punktach b i c dopuszczają dalej idące uprawnienia w zakresie wyboru prawa właściwego, strony mogą z nich uczynić użytek;

e.         jeżeli ryzyka pokrywane przez umowę ubezpieczenia ograniczają się do przypadków szkody, która może wystąpić w innym państwie niż kraj lokalizacji ryzyka, strony mogą wybrać także prawo tego państwa; 

f.         dla umów ubezpieczenia dotyczących tzw. dużych ryzyk, strony mogą wybrać dowolne prawo[14].

W zależności od rodzaju umowy i pokrywanych przez nie ryzyk, wyznacza się granice autonomii woli. W przypadku tzw. umów masowych wybór prawa jest ograniczony. W działalności gospodarczej swoboda wyboru ma szeroki zakres, natomiast w przypadku tzw. wielkich ryzyk, wybór prawa jest swobodny. Przyczyną tej dyferencjacji jest zróżnicowany stopień ochrony dla różnych podmiotów. Innymi słowy, nie wszystkie podmioty wymagają jednakowej ochrony.

Jakkolwiek z treści art. 101b ust. 1 VVG wynika, że w przypadku gdy, ubezpieczający ma miejsce zwykłego pobytu w tym samym państwie, w którym zlokalizowane jest ryzyko, do umowy ubezpieczenia stosuje się prawo tego państwa, ale - nawet w przypadku tzw. zbieżności[15] możliwy jest wybór prawa, gdy wypadek ubezpieczeniowy może nastąpić na obszarze innego państwa niż państwo lokalizacji ryzyka. Stronom wolno wybrać także prawo państwa, na obszarze którego może wystąpić szkoda, i jest to jednakże wybór limitowany. Interesujące, zbliżone do odesłania (renvoi), rozwiązanie zawiera przepis art. 101b ust. 1 lit d) VVG, który należy postrzegać jako dalsze rozszerzenie możliwości wyboru prawa właściwego dla umów ubezpieczenia.

W przypadku ubezpieczeń majątkowych, w razie objęcia umową ubezpieczenia ryzyk umiejscowionych więcej niż w jednym państwie, ustawodawca szwajcarski nakazuje traktować tę umowę składającą się z kilku umów, z których każda odnosi się do jednego państwa, a zatem podlega innemu prawu (art. 101b ust. 4 VVG). Rozwiązanie to prowadzi do rozszczepienia statutu kontraktowego (dépecage)[16]. Wybór prawa może być dokonany w sposób wyraźny, bądź też z wystarczającą pewnością wynikać z poszczególnych klauzul umowy lub z okoliczności danego przypadku (art. 101b lit. g) zd. 1 VVG)[17].

Lokalizacja ryzyka, dla umów ubezpieczenia nie dotyczących życia, oznacza:

a.    przy ubezpieczeniu budynku i znajdujących się w nim rzeczy, o ile ryzyka pokrywane są przez tę sama umowę, państwo członkowskie, w którym te przedmioty są położone;

b.    przy ubezpieczeniu pojazdów wszelkiego rodzaju, państwo członkowskie, w którym pojazd został dopuszczony do ruchu;

c.    przy, nie dłuższych niż cztery miesiące, umowach ubezpieczenia ryzyk podróżnych i wakacyjnych, państwo w którym ubezpieczający zawarł umowę bez względu na branżę;

d.   we wszystkich innych przypadkach, państwo w którym ubezpieczający ma miejsce zwyczajnego pobytu lub, gdy ubezpieczający jest osobą prawną, państwo, w którym ta osoba prawna ma swój oddział, do którego odnosi się umowa[18].

W braku wyboru prawa umowa podlega prawu tego z państw, określonych w art. 101b ust. 1 lit. a-g VVG, z którym wykazuje najściślejszy związek (art. 101b lit. h) zd. 2 VVG). Przewidziano więc tu regułę korekcyjną[19]. Jeżeli jednak samodzielna część umowy wykazuje ściślejszy związek z innym państwem, niż te wskazane w punktach a do g, należy - w drodze wyjątku - zastosować tamto prawo. Jednakże również w przypadku powiązania za pomocą łączników obiektywnych, szczególna rola przypada łącznikowi lokalizacji ryzyka. Ustawodawca szwajcarski wprowadza domniemanie, że umowa wykazuje najściślejszy związek z tym państwem członkowskim, w którym położone jest ryzyko[20].

Art. 101c VVG reguluje kwestie związane z ubezpieczeniem na życie. Tutaj zasadą jest, że umowa podlega prawu państwa zobowiązania. Ta regulacja szwajcarska zbieżna jest z postanowieniami dyrektyw, gdzie państwem zobowiązania jest państwo członkowskie, w którym ubezpieczający ma miejsce zwykłego pobytu. Analiza pojęcia „państwo zobowiązania" prowadzi do wniosku, że w efekcie dojdzie do wskazania tego samego prawa, jak przy posłużeniu się łącznikiem lokalizacji ryzyka w przypadku ubezpieczeń majątkowych[21].

W przypadku, gdy ubezpieczający ma miejsce zwykłego pobytu za granicą, to znaczy w innym państwie członkowskim, dopuszczalność wyboru prawa ocenia się według norm kolizyjnych tamtego państwa (art. 101c ust. 1 zd. 3 VVG). Gdy jednak ma miejsce zwykłego pobytu w Szwajcarii, dopuszczalność wyboru prawa ocenia się na podstawie art. 101c ust. 2 i 3 lub też (subsydiarnie) art. 116 do 120 IPRG[22]. Jeżeli ubezpieczającym jest osoba fizyczna mająca obywatelstwo innego państwa niż kraj miejsca jej zwyczajnego pobytu, strony mogą wybrać to prawo ojczyste (art. 101c ust. 2 VVG). Autonomia woli, w szerokim zakresie, przysługuje stronom w przypadku tzw. ubezpieczeń korespondencyjnych. Strony takiej umowy mogą wybrać dowolne prawo. (art. 101c ust. 3 VVG)[23].

Szwajcarska ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym (IPRG) z 1987 r. jest stosowana subsydiarnie. Stosuje się ją w sprawach nie uregulowanych w VVG oraz w poszukiwaniu prawa dla umów ubezpieczenia, które nie podlegają szczególnej regulacji VVG[24].

Artykuł 116 IPRG wyraża zasadę podstawową, że umowy podlegają prawu wybranemu przez strony. Prawo szwajcarskie przewiduje nieograniczony wybór prawa, nie wymaga też istnienia jakiegokolwiek związku pomiędzy umową a wybranym prawem[25]. Z uwagi jednak na masowy charakter umów ubezpieczenia, należy wpierw ustalić, czy umowa nie ma - w konkretnym przypadku - charakteru konsumenckiego. W takiej zaś sytuacji ustawodawca szwajcarski przewiduje stałe powiązanie a wybór prawa jest niedopuszczalny (art. 120 IPRG)[26].

Jeżeli umowa ubezpieczenia nie ma charakteru konsumenckiego, prawa dla niej właściwego poszukiwać należy przy wykorzystaniu tradycyjnych mechanizmów kolizyjnych. W pierwszej kolejności wybór prawa, w braku wyboru prawa, w oparciu o zasadę najściślejszego związku (art. 117 ust. 1 IPRG)[27]. Ustawa szwajcarska, w art. 117 ust. 2, wprowadza domniemanie, ze umowa wykazuje najściślejszy związek z prawem tego kraju, w którym miejsce zwykłego pobytu ma strona zobowiązana do spełnienia świadczenia charakterystycznego. Jeżeli umowa zawarta została w związku z działalnością zawodową lub gospodarczą, decyduje siedziba oddziału (art. 117 ust. 2 IPRG)[28]. W doktrynie szwajcarskiej przyjmuje się na ogół, że świadczenie charakterystyczne dla umowy ubezpieczenia spełnia ubezpieczyciel[29].

            Przepisy materialnego prawa ubezpieczeniowego mają na celu zapewnienie swobody świadczenia usług, nadzoru nad ubezpieczeniami, kształtowania treści umowy ubezpieczenia i ochrony konsumenta. Muszą więc mieć taki charakter, by ich zastosowania nie wyłączyła nawet właściwość prawa obcego, czyli winny być przepisami wymuszającymi swoje zastosowanie[30].

Dla ułatwienia dalszych wywodów, można przyjąć, że przepisy wymuszające swoje zastosowanie charakteryzują następujące cechy[31]:

a)      są to przepisy należące do statutu kontraktowego (ubezpieczeniowego), prawa państwa forum lub prawa państwa trzeciego bez względu na to, czy dany przepis ma charakter prywatno - czy publicznoprawny;

b)     podstawą zastosowania danego przepisu jest norma kolizyjna państwa forum;

c)      chodzi o przepis imperatywny w sensie kolizyjnoprawnym (z treści lub celu przepisu nie wynika, że jego zastosowanie ograniczone jest jedynie do terytorium państwa, które dany przepis ustanowiło), a strony nie mają możności wyłączenia zastosowania danego przepisu przez wybór prawa właściwego;

d)     przepis ten pozostaje w związku ze stosunkiem zobowiązaniowym ubezpieczenia (wpływa na jego powstanie, treść, wykonanie, wygaśnięcie);

e)      pominięcie danego przepisu spowoduje, iż prawna ocena danego stosunku nie będzie pełna;

f)      zastosowanie danego przepisu nie godzi w porządek publiczny państwa forum (jego zastosowaniu nie sprzeciwia się klauzula porządku publicznego forum).

Przepisy wymuszające swe zastosowanie mogą stanowić składnik statutu kontraktowego (ubezpieczeniowego), mogą należeć do przepisów państwa forum lub państwa trzeciego.

W przypadku ubezpieczeń majątkowych w ustawodawstwie szwajcarskim przewidziano, że w sytuacji, gdy w chwili zawarcia umowy stan faktyczny był w całości powiązany z obszarem jednego tylko państwa, stronom - w ramach autonomii woli - nie przysługuje uprawnienie do wyłączenia przepisów o charakterze imperatywnym tego państwa (art. 101b ust. 1 lit g) VVG) [32].  Oznacza to, że wybór prawa właściwego w takim przypadku będzie miał charakter wyłącznie materialnoprawnego wskazania a granice swobody wyznaczają bezwzględnie stosowane prawa tego państwa, z którym związane są wszystkie elementy stanu faktycznego[33].

Ustawodawca szwajcarski poszedł jeszcze dalej. W zakresie ubezpieczenia majątkowego, przewidziano zastosowanie przepisów prawa szwajcarskiego, zgodnie z art. 18 IPRG[34] (art. 101b, ust. 2 VVG) oraz, na podstawie art. 19 IPRG[35],  przepisów wymuszających swoje zastosowanie należących do systemu prawnego państwa lokalizacji ryzyka lub prawa kraju przewidującego obowiązek ubezpieczenia określonych ryzyk (art. 101b ust. 2 VVG)[36].

Zastrzega się stosowanie przepisów szwajcarskiej ustawy w rozumieniu art. 18 ustawy o prawie prywatnym międzynarodowym (IPRG), które regulują w sposób imperatywny stan faktyczny bez względu na prawo właściwe dla umowy. Podkreśla się w piśmiennictwie, że bezwzględne zastosowanie powinno być przyznane tylko przepisom wysławiającym normy prawa wewnętrznego o fundamentalnym znaczeniu dla państwa i społeczeństwa. Przede wszystkim są to przepisy służące ochronie strony słabszej stosunku zobowiązaniowego przez wyrównanie nierównych pozycji stron[37].

W zakresie ubezpieczenia na życie przewidziano przymusowe zastosowanie określonych przepisów prawa szwajcarskiego w rozumieniu art. 18 IPRG (art. 101c ust. 4 VG)[38] oraz, w sensie art. 19 IPRG (przepisy wymuszające swoje zastosowanie państwa trzeciego), prawa państwa zobowiązania (art. 101c ust. 5)[39].

Należy także podkreślić, że - wedle prawa szwajcarskiego - dojdzie do zastosowania także przepisów o takim charakterze należącym do statutu kontraktowego. Ustawodawca szwajcarski, w art. 13 IPRG[40], odwołał się do teorii powiązania jednolitego, zgodnie z którą prawo właściwe obejmuje wszelkie normy, nie wyłączając przepisów o charakterze publicznym[41]. Tak więc w prawie szwajcarskim połączono teorię statutu kontraktowego z teorią powiązania szczególnego (Sonderanknüpfung)[42].

Szwajcarska ustawa kolizyjna określa również prawo właściwe dla pewnych kwestii ubezpieczeniowych pozostających w ścisłym związku ze statutem deliktowym. Szwajcarki IPRG obejmuje w tym zakresie swoją regulacją nie tylko przepisy określające właściwość prawa, lecz również przepisy rozstrzygające kolizje jurysdykcji. W myśl art. 131 IPRG roszczenie bezpośrednie poszkodowanego do ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody (actio directa) może być dochodzone przed szwajcarskim sądem właściwym  miejscowo wg siedziby ubezpieczyciela albo przed sądem miejsca gdzie wystąpiło zdarzenie sprawcze powodujące szkodę. Natomiast w przepisie art. 141 IPRG posłużono się łącznikiem alternatywnym bez wskazania pierwszeństwa któregokolwiek z członów alternatywy stanowiąc, że poszkodowany może wystąpić z takim roszczeniem, jeżeli przewiduje to prawo właściwe dla danego zobowiązania pozaumownego lub też prawo któremu podlega umowa ubezpieczenia[43]. Przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli obydwa wchodzące w grę systemy prawne przyznają poszkodowanemu actio directa ale w różnym zakresie to sąd zastosuje ten z nich, który jest korzystniejszy dla poszkodowanego. Należy również podkreślić, że statut deliktowy decyduje o istnieniu, treści i zakresie roszczenia poszkodowanego do sprawcy szkody, natomiast statutowi ubezpieczeniowemu podlega ocena ważności umowy ubezpieczenia oraz wynikające z niej prawa i obowiązki ubezpieczyciela oraz ubezpieczającego. Decyduje on także o przedmiotowym, terytorialnym i czasowym zakresie udzielonej ochrony ubezpieczeniowej[44].

Dr Mariusz Fras, Katedra Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Międzynarodowego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Summary of the article

Insurance contracts in the Swedish private international law

The Swedish codification of international private law is believed to be the most developed and detailed codification of this type all over the world.

In Sweden, material and legal aspects of insurance are regulated by a number of acts, which are to be proclaimed by the federation only. The most significant one is the Act of April 2, 1980 pertaining to the insurance contract (VVG). In Swedish international private law provisions related to insurance contracts are also to be found in the Act of December 18, 1987, known as "IPR-Gesetz". The second one is considered as lex specialis.

Specific rules of conflict of insurance contract in Swedish law, article a-c VVG, was the part of Swisslex package implemented by the Parliament on June 18, 1993.

According to Swedish law, depending on the type of insurance contract and risk coverage, boundaries of will autonomy of the parties to the contract are marked. In case of so-called group contracts the choice of law is limited, within the economic activity this freedom is wider and in case of so-called big risks the choice of law is unrestricted. The main reason for this difference is a diverse level of  security pertaining to particular entities. In other words, not all entities require the same level of protection.

The choice of law may be expressed definitely or with enough clarity resulting from particular clauses of contract or circumstances of a given case (article 101 "b" point "g" sentence 1 VVG).

If the law is not chosen, the contract is subject to the law of a country defined in article 101b point 1 a-g VVG of the closest connection (article 101 b h). The rules of conflict are provided here. If however, an independent part of a contract turns out to have more in common with a country other than the one indicated in points from "a" to "g", the other law, by way of exception, should be applied. Also in case of objective links of the contract, an important role is the link of risk localization. Swedish legislator presumes that the contract is the most likely to indicate the closest connection with this member state in which the risk is located.

Swedish provision concerning private international law (IPRG) of 1987 is used in a subsidiary way. It is applicable in cases not regulated by VVG and while determining provisions for insurance contracts not subjected to VVG.

Article 116 IPRG defines the principle rule that agreements are subject to the law chosen by the parties. Swedish law provides an unrestricted choice of law, moreover it does not require any connection between a contract and chosen law.

If an insurance contract does not have the consumer agreement, applicable law should be determined by means of traditional rules of conflict. Firstly, the choice of law by the parties. If the parties did not make the choice, the law is determined according to the article 117 point 1 IPRG. According to the Swedish Act (article 117 point 2)  it is presumed that a contract indicates the closest connection with that country in which the party obliged to conduct a service resides. If an agreement was concluded in connection with an economic or professional activity, the place of business is to determine the applicable law (article 117 point 2 IPRG).

[1] Dziennik Urzędowy L 177 z 04.07.2008, s. 6-16.

[2] Zob. szerzej M. Fras, Reżim prawny umowy reasekuracji - zagadnienia materialnoprawne i kolizyjne, Prawo Asekuracyjne 2008, nr 4, s. 56 i nast. Z zakresu zastosowania rozporządzenia wyłączone są jedynie umowy ubezpieczenia wynikające z operacji przeprowadzanych przez organizacje niebędące zakładami, o których mowa w art. 2 dyrektywy 2002/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 listopada 2002 r. dotyczącej ubezpieczeń na życie, których przedmiotem jest zapewnienie pracownikom lub osobom pracującym na własny rachunek, należącym do zakładu lub grupy zakładów, lub do określonej grupy lub grup zawodowych, świadczeń w przypadku śmierci lub dożycia określonego wieku, przerwania lub ograniczenia działalności, choroby zawodowej lub wypadku przy pracy (zob. art. 1 ust. 2 lit. j rozporządzenia).

[3] X. Kramer, The New European Conflict of Law Rules on Insurance Contracts in Rome I: A Complex Compromise, The Icfai University Journal of Insurance Law 2008, nr 4, s. 37-38.

[4] Zob. szerzej E. Kowalewski, Ryzyko w działalności człowieka i możliwości jego ograniczenia, (w:) T. Sangowski (red.) Ubezpieczenia gospodarcze, Warszawa 1999, s. 38-39.

[5] Tak K. Ludwichowska, T. Thiede, Reżim kolizyjny umowy ubezpieczenia po wejściu w życie rozporządzenia Rzym I, Prawo Asekuracyjne 2009, nr 2, s. 63.

[6] Zob. szerzej M. Martinek, J. Poczobut, Doświadczenie Niemiec i Szwajcarii w kodyfikacji prawa prywatnego międzynarodowego, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2003, z. 4, s. 741-742.

[7] Versicherungsvertragsgesetz, VVG, tekst jednolity ustawy zamieszczony na stronie internetowej http://www.admin.ch/ch/d/sr/c221_229_1.html, SR 221.229.1. Bundesgesstz uber den Versicherungsvertrag (Versicherungsvertragsgesetz, VVG) vom 2. April 1908 (Stand AM 1.Juli 2009), Por. M. Bälz, Schweiz, (w:) J. Basedow, T. Fock (hrsg.) unter Mitwirkung von. D. Janzen, Europäisches Versicherungsrecht, Bd II, Tübingen 2002, s. 1199 i nast., s. 1202; H. Honsell, N.P. Vogt, A. K. Schnyder (hrsg.), Kommentar zum schweizerischen Privatrecht. Bundesgesetz über den Versicherungsvertrag (VVG), Basel, Genf, München 2001, s. 1 i nast.

[8] Np. naruszenie zakazu nadubezpieczenia (art. 51 ustawy szwajcarskiej); por. Ch. Boll, (w:) H. Honsell, N. P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 784 i nast.

[9] Por. M. Bälz, op.cit., s. 1209; A.K. Schnyder, P. Grolimund, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1131 i nast.

[10] Bundesgesetz uber Internationale Privatrecht (IPRG), Bundesblatt 1988, I, s. 5-60.

[11] Por. F. Fingerhuth, Anknüpfung des Versicherungsvertrages im schweizerischen IPR-Gesetz - Eine Standortbestimmung, Zeitschrift für vergleichende Rechtswissenschaft 1989 (88), s. 4 i nast.; R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1177 i nast.

[12] Por. R. Nebel (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1177 i nast, s. 1204; M. Mächler - Erne, Parteiautonomie am Horizont des internationalen Versicherungsvertragsrechts der Schweiz, (w:) Rechtskollisionen, Festschrift für Anton Heini zum 65. Geburtstag, Zürich 1995, s. 257 i nast.

[13] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N. P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1204; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 267.

[14] Zgodnie z art. 101b ust. 6 VVG duże ryzyko występuje gdy: a) dotyczy ryzyk sklasyfikowanych według gałęzi ubezpieczenia casco pojazdów szynowych, casco samolotów, casco statków morskich śródlądowych i rzecznych, środków transportu, obowiązkowego ubezpieczenia lotniczego i obowiązkowego ubezpieczenia morskiego, śródlądowego, rzecznego; b) dotyczy ryzyk sklasyfikowanych według gałęzi: kredyt i kaucja, jeżeli ubezpieczający wykonuje działalność zarobkową w sektorze przemysłowym lub gospodarczym lub wykonuje wolny zawód a ryzyko pozostaje w tym w związku; c) dotyczy ryzyk sklasyfikowanych według gałęzi casco pojazdów lądowych, szkody pożarowe, szkody spowodowane przez żywioły, szczególnie szkody rzeczowe, obowiązek ubezpieczenia pojazdów lądowych z własnym napędem, ogólny obowiązek odpowiedzialności i rozmaite straty finansowe, o ile ubezpieczający przekracza górną granicę co najmniej dwa z trzech podanych niżej kryteriów: 1) sumę bilansową 6,2 mln EUR, 2) obrót netto 12,8 mln EUR, 3) 250 pełnowymiarowych etatów w średniej roku.

[15] Z uwagi na znaczenie dla kolizyjnoprawnej oceny umów ubezpieczenia łączników „lokalizacji ryzyka" oraz „pobytu ubezpieczającego" wyróżnia się dwie grupy sytuacji. Po pierwsze, przypadek, gdy zarówno lokalizację ryzyka jak i pobyt ubezpieczającego prowadzą do właściwości prawa tego samego państwa (jest to tzw. przypadek zbieżności, Konvergerzfall). Po drugie, przypadek gdy wskutek posługiwania się tymi łącznikami, dojdzie do wskazania dwóch różnych systemów prawnych (tzw. przypadek rozbieżności, Divergenzfall) zob. szerzej S. Imbusch, Das IPR der Versicherungsvertrage uber innerhalb der EG belegene Risiken, Versicherungsrecht Juristiche Randschau für die Individualversicherung 1993, z. 25, s. 106 i nast.

[16] Szerzej M. Pazdan, Rozszczepienie statutu kontraktowego oraz inne odstępstwa od zasady jednolitości statutu kontraktowego, Studia Iuridica Siliesiana, t. XVI, Katowice 1991, s. 60 i nast.

[17] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N. P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1213 i 1214; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 267 i nast.

[18] Ibidem.

[19] Szerzej M. Fras, Legislacyjna koncepcja kodeksu ubezpieczeń a kolizyjne prawo ubezpieczeniowe, (w:) E. Kowalewski (red.), O potrzebie polskiego kodeksu ubezpieczeń, Toruń 2009, s. 294-295.

[20] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1217 i 1218; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 267 i nast.

[21] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1220 i nast.; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 269-270.

[22] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1223; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 269-270.

[23] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1223 i 1224; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 269-270.

[24] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1219; F. Fingerhuth, op.cit., s. 4 i nast.; M. Amstutz, N.P. Vogt, M. Wang (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), Kommentar zum schweizerischen Privatrecht. Internationales Privatrecht, Basel und Frankfurt am Main 1996, s. 814 i nast.

[25] Por. F. Fingerhuth, op.cit., s. 4 i nast., s. 10.

[26] Por. M. Amstutz, N.P. Vogt, M. Wang, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 843; R. Nebel (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1225.

[27] Por. M. Amstutz, N.P. Vogt, M. Wang (w:) H. Honsell, N. P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 814 i nast.; F. Fingerhuth, op.cit., s. 10 i nast.

[28] Ibidem.

[29] Por. M. Amstutz, N.P. Vogt, M. Wang (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 843 i nast.; F. Fingerhuth, op.cit., s. 13.

[30]Por. B. Fuchs, Statut kontraktowy a przepisy wymuszające swoje zastosowanie, Katowice 2003, s.  70 i nast.; M. Grubmann, Das Verischerungsvetragsgesetz, Wien 2002, s. 478; F. Reichert-Facilides, Versicherungsvertragsrecht in Europa am Vorabend des Binnenmarktes. Ein Kolloquiumsbericht aus Florenz, Versicherungswirtschaft 1991, z. 13, s. 805 i nast; M. Fricke, Das IPR der Versicherungsverträge  außerhalb des Anwendungsbereichs des EGVVG, Versicherungsrecht. Juristiche Rundschau für die Individualversicherung 1994, z. 19, s. 780 i nast.;  A.K. Schnyder, Parteiautonomie im europäischen Versicherungskollisionsrecht, (w:) Aspekte des internationalen Versicherungsvertragsrechts im Europäischen Wirtschaftsraum. Referate und Diskussionsberichte eines deutsch - österreichisch - schweizerischen Kolloquiums, Tübingen 1994, s. 57 i nast. (autor zwraca jednak uwagę na trudności z ustaleniem, którym przepisom należy nadać taki charakter); B. Rudisch, Europäisches Internationales Versicherungsvertragsrech für Österreich, Zeitschrift für vergleichende Rechtswissenschaft 1994, Bd 93, s. 118 i nast.; D. Martiny, (w:) H. J. Sonnenberger (red.), Münchener Kommentar  zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Band 10, Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (Art. 1 - 38) Internationales Privatrecht, 3. Auflage, München 1998, s.1962 i 1963;  E. Lorenz, Zum neuen internationalen Vertragsrecht aus versicherungsvertraglicher Sicht, (w:) Festschrift für Gerhard Kegel zum 75, Geburtstag 26. Juni 1987, Stuttgart, Berlin, Köln, Mainz 1987, s. 128 i nast.

[31] B. Fuchs, op.cit., s. 70 i nast.

[32] Por. A.K. Schnyder, Parteiautonomie ..., s. 57 i nast.

[33] Szerzej na temat materialnoprawnego wskazania M. Pazdan, Materialnoprawne wskazanie a kolizyjny wybór prawa, Problemy Prawne Handlu Zagranicznego 1995, t. XVIII, s. 107 i nast.

[34] Por. B. Fuchs, op.cit., s. 150.

[35] Ibidem, s. 166 i nast.; por. art. 19 IPRG stanowi, że zamiast prawa wskazywanego przez ustawę może być uwzględnione postanowienie innego prawa, które ma być zastosowane w sposób bezwzględnie wiążący, jeżeli według szwajcarskiego ujęcia wymagają tego, godne ochrony interesy i oczywiście przeważające interesy stron, a stan faktyczny wykazuje ścisły związek w tym innym systemem prawnym.

[36] Na temat przepisów wymuszających swoje zastosowanie zob. również F.Vischer, Zwingendes Recht Und Eingriffsgesetze nach dem schweizerischen IPR-Gesetz, Rabels 1989, nr 53, s. 438-461; por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1218-1219.

[37] Zob. szerzej M. Mataczyński, Przepisy wymuszające swoje zastosowanie w prawie prywatnym międzynarodowym, Zakamycze 2005, s. 101-104 oraz tam cyt. literatura.

[38] Art. 18 IPRG reguluje kwestie stosowania przepisów wymuszających swoje zastosowanie państwa forum (prawa szwajcarskiego), stanowiąc, że zastrzega się właściwość tych norm prawa szwajcarskiego, które ze względu na ich specyficzny cel stosuje się w sposób bezwzględnie wiążący, niezależnie od prawa właściwego wskazanego przez niniejszą ustawę; por. R. Nebel (w:) H. Honsell, N. P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1220 i nast; M. Mächler-Erne, op.cit., s. 269, 270.

[39] Por. R. Nebel, (w:) H. Honsell, N.P. Vogt, A.K. Schnyder (hrsg.), op.cit., s. 1220 i nast.

[40] Art. 13 szwajcarskiej ustawy ma następujące brzmienie: „wskazanie przez niniejszą ustawę określonego prawa obcego obejmuje wszystkie jego postanowienia, które mają zastosowanie do stanu faktycznego. Zastosowanie postanowień prawa obcego nie jest wyłączone z tej tylko przyczyny, że mają one tylko charakter publicznoprawny".

[41] Szerzej B. Fuchs, op.cit., s. 106 i nast, s. 144 i nast.

[42] Ibidem, s. 111 i nast., s. 166 i nast.

[43] Analogiczne rozwiązanie przewiduje art. 18 rozporządzenia „Rzym II" z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych.

[44] Na tle analogicznych rozwiązań niemieckich zob. szerzej K. Ludwichowska, Odpowiedzialność cywilna i ubezpieczeniowa za wypadki samochodowe, Toruń 2008, s. 358-359.