Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów[1] (dalej: u.o.k.k.) wprowadziła istotne zmiany odnoszące się do zakazów praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ustawodawca, podobnie zresztą jak w poprzednio obowiązującej ustawie z 2000 r. (art. 23a-23d) w art. 24-28 u.o.k.k. zamieścił regulacje dotyczące zarówno praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, jak i środków prawnych pozwalających na skuteczną ich eliminację z obrotu prawnego. W pierwszej kolejności należy wskazać na zawarty w art. 24 ust. 1 u.o.k.k. zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. To unormowanie stanowi swoiste novum w porównaniu do ustawy z 2000 r. W art. 24 ust. 2 u.o.k.k. została zawarta natomiast definicja legalna praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z nią przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Ustawodawca bezwzględnie zakazał stosowania takich praktyk. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed działaniami przedsiębiorcy, które są sprzeczne z prawem tj. z przepisami określonych aktów prawnych oraz z zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Jednocześnie ustawodawca dokonał typizacji nazwanych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumenta. Do antykompatytatywnych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w art. 24 ust 2 pkt 1-3, ustawodawca zaliczył: 1) stosowanie postanowień wzorców umownych, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479⁴⁵ k.p.c. 2) naruszenie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów.

Rzecznik Ubezpieczonych na podstawie kompetencji ustawowych, określonych w art. 26 ust. 4 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych[2], w przypadku stwierdzenia, że postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia naruszają interesy ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia lub wyczerpują przesłanki postanowienia niedozwolonego albo są podobne co do treści lub celu z postanowieniem wpisanym do rejestru klauzul abuzywnych, występuje do zakładów ubezpieczeń o ich weryfikację lub zmianę. Działania te od strony formalnej ułatwia dodatkowo art. 27 wskazanej ustawy, zgodnie z którym zakłady ubezpieczeń przekazują Rzecznikowi Ubezpieczonych teksty o.w.u., wzory umów i wniosków o ubezpieczenie oraz innych dokumentów i formularzy stosowanych przy zawieraniu tych umów. Rzecznik dokonuje więc sprawdzenia treści wzorców umownych w zakresie występowania w nich nieprawidłowości oraz wnioskuje do podmiotów rynkowych o dokonanie stosownych zmian. Co jest pozytywne większość zakładów ubezpieczeń, do których występuje Rzecznik deklaruje dokonanie właściwych zmian. Częstokroć w odpowiedzi na wystąpienia Rzecznika prezentowane są również propozycje nowego zapisu postanowienia, które zostało zakwestionowane przez Rzecznika Ubezpieczonych.

Stanowisko i zapewnienia ubezpieczycieli w powyższym zakresie Rzecznik Ubezpieczonych przyjmuje z nieukrywaną satysfakcją. Działania te ale i towarzysząca im współpraca zakładów ubezpieczeń w tym zakresie, niewątpliwie wpływają na poprawę ochrony praw konsumentów usług ubezpieczeniowych i jakość oferowanych produktów, jak również na poprawę w oczach polskiego społeczeństwa wizerunku branży ubezpieczeniowej.

Kontrola wzorców umownych dokonywana jest również w toku prowadzonych przez Rzecznika Ubezpieczonych postępowań skargowych. Jest to równoległa forma badania postanowień umownych pod kątem ich zgodności z obowiązującymi przepisami prawa, zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Tworzy to tym samym komplementarny system instytucjonalnej analizy przez Rzecznika Ubezpieczonych o.w.u. Wielokrotnie jest to także przyczynek do abstrakcyjnej lub formalnej kontroli wzorców umownych dokonywanej przez SOKiK lub Prezesa UOKiK. Odnotować również można przypadki, kiedy Rzecznik Ubezpieczonych w tzw. istotnym poglądzie w sprawie, wydanym na podstawie art. 63 k.p.c., przedstawia sądowi swoją opinie na temat określonego postanowienia umownego, które stanowiło podstawę do określonego stanowiska strony pozwanej.

Rzecznik Ubezpieczonych hołduje zasadzie konsensualnemu rozwiązaniu sporów lub problemów powstałych w czasie oferowania i wykonywania umów ubezpieczenia. Stąd też w pierwszej kolejności podejmuje interwencję do autora wzorca umownego, oczekując jednocześnie na jego stanowisko względem zastrzeżeń Rzecznika lub na określone zobowiązanie. W sytuacji, gdy ubezpieczyciel nie podzielił stanowiska Rzecznika Ubezpieczonych w przedmiocie Jego oceny odnośnie posługiwania się postanowieniem, które można kwalifikować jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, jako postanowienie abuzywne lub o treści tożsamej albo o celu podobnym do postanowienia, które uprzednio zostało wpisane do rejestru klauzul abuzywnych[3], kierowane jest formalne zawiadomienie o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Legitymacją do takiego działania jest nie tylko wyżej przywołany przepis art. 26 ust. 4 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych, ale również przepis art. 100 u.o.k.k., zgodnie z którym każdy może zgłosić Prezesowi UOKiK na piśmie zawiadomienie dotyczące podejrzenia stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przedmiotem wystąpień do Prezesa UOKiK są również wnioski o rozważenie zasadności wystąpienia z powództwem do sądu o uznanie określonego postanowienia wzorca umowy za niedozwolony. Poniżej zostaną przedstawione przykłady działalności w 2009 r. Rzecznika Ubezpieczonych w omawianym obszarze i ich wyniki:

1. W dniu 12 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie - SOKiK[4] uznał zapis wzorca umowy stosowany przez TUiR Warta S.A. o treści: „Pojazd nielegalnie wprowadzony na polski obszar celny jest to pojazd: wprowadzony do kraju z zachowaniem obowiązku określonego w punkcie 1, lecz bez zachowania obowiązku podania w zgłoszeniu celnym lub innym dokumencie, danych zgodnych z rzeczywistością bądź, gdy naruszono ograniczenia w obrocie" za niedozwolony i zakazał jego stosowania. Powyższy zapis został umieszczony w dniu 12 września 2007 r. w rejestrze klauzul abuzywnych, pod numerem 1264. W uzasadnieniu orzeczenia SOKiK uznał, iż: zapis ten zawiera nieoczywiste, nieprecyzyjne sformułowania takie jak: „innym dokumencie, dane zgodne z rzeczywistością, naruszono ograniczenia w obrocie". Takie ujęcie postanowienia powodowało niejasną sytuację konsumenta co do tego o jakie dane chodzi, w jakich dokumentach oraz co oznacza zgodność z rzeczywistością i jakie jest ich znaczenie. Sąd uznał, iż taki zapis był niezgodny z art. 385¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny[5] (dalej: k.c.) jako sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający interesy konsumentów. Sprzeczność z dobrymi obyczajami - w ocenie Sądu - wyrażała się w nierzetelnym, nierównym traktowaniu konsumenta jako partnera umowy, niewłaściwym informowaniu o przysługujących mu uprawnieniach oraz wykorzystywaniu pozycji profesjonalisty. Jednocześnie, w ocenie Sądu, powyższy zapis wyczerpywał przesłanki przykładowych niedozwolonych klauzul umownych określonych w art. 385³ pkt 2,9 k.c., jak również był wyrazem nierównorzędnego, nierzetelnego traktowania konsumenta jako partnera umowy, godził rażąco w jego interes ekonomiczny, bowiem pomimo zapewnienia ochrony ubezpieczeniowej, po zawarciu umowy ubezpieczenia, narażał konsumenta na odmowę wykonania zobowiązań przez ubezpieczyciela, mimo spełnienia świadczenia przez konsumenta.

Rzecznik Ubezpieczonych przeanalizował wzorce o.w.u. autocasco pod kątem stosowania przez innych ubezpieczycieli postanowienia o tożsamej treści lub podobnym celu do klauzuli wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 1264. Wynikiem tej analizy było skierowanie 15 zawiadomień o podejrzeniu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zawiadomienia dotyczyły o.w.u. autocasco i następujących zakładów ubezpieczeń: TU Allianz Polska S.A, AXA Ubezpieczenia Avanssur S.A. Oddział w Polsce, BENEFIA TU S.A. VIG, BRE Ubezpieczenia TU S.A., Concordia Polska TUW, Generali TU S.A., InterRisk TU S.A., Liberty Seguros Compania de Seguros y Reaseguros S.A. Oddział w Polsce, MTU Moje Towarzystwo Ubezpieczeń S.A., Polski Związek Motorowy TU S.A., Pocztowe TUW, PZU S.A., STU Ergo Hestia S.A., UNIQA TU S.A., TUW „TUZ".

W odpowiedzi na powyższe zawiadomienia Rzecznika Ubezpieczonych, Prezes UOKiK powiadomił o podjęciu w ramach posiadanych kompetencji działań w celu wyeliminowania z obrotu kwestionowanych przez Rzecznika Ubezpieczonych postanowień o.w.u. Analiza wzorców umownych wprowadzanych do obrotu w ciągu 2009 roku wskazuje, iż przeważająca większość ubezpieczycieli dostosowało postanowienia do treści wynikające z treści wyroku SOKiK w wyżej wskazanej sprawie. Wartym zaznaczenia jest również to, iż z zawiadomienia Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 29 kwietnia 2009 r. w stosunku do PZU S.A., Prezes UOKiK decyzją nr rwr 41/2009 z dnia 30 grudnia 2009 r. stwierdził stosowanie przez ubezpieczyciela praktyki naruszającą zbiorowe interesy konsumentów poprzez stosowanie postanowienia z § 8 ust. 1 pkt 10 ogólnych warunków ubezpieczenia autocasco dla klienta indywidualnego oraz małego lub średniego przedsiębiorcy[6] o treści oraz celu podobnym do klauzuli wpisanej do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone pod nr 1264 i nałożył karę pieniężną.

2. W dniu 2 października 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie - SOKiK uznał zapis wzorca stosowany przez TU Compensa S.A. o treści: „Compensa nie odpowiada za szkody powstałe w okolicznościach innych niż podane w zgłoszeniu szkody" za niedozwolony i zakazał jego stosowania[7]. W ocenie SOKiK, zakład ubezpieczeń ma prawo do określenia katalogu obowiązków, których musi przestrzegać ubezpieczajacy, jak również prawo do określenia sankcji na wypadek nie wywiązywania się z tych obowiązków. Jednakże zdaniem Sądu, zastosowanie tak surowej sankcji jako odmowa wypłaty odszkodowania każdorazowo warunkowane być musi istnieniem związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niedopełnieniem obowiązku a zaistnieniem szkody. Zakwestionowane postanowienie takiego zastrzeżenia nie zawierało i pozwalało na odmowę wypłaty odszkodowania w każdym przypadku stwierdzenia, że szkoda powstała w okolicznościach innych niż podane w zgłoszeniu szkody - a więc również w przypadkach, w których niedopełnienie obowiązku w żaden sposób nie przyczyniło się do powstania szkody. Zdaniem Sądu, istotnym było również to, że zakwestionowane postanowienie, w ogóle nie uwzględniało przyczyn zaistnienia rozbieżności pomiędzy opisem zdarzenia przedstawionym przez ubezpieczającego a ujawnionym w okresie późniejszym rzeczywistym stanem faktyczny. W konsekwencji, stosując kontestowane postanowienie, ubezpieczyciel zastrzegł sobie prawo do wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej również w przypadkach, gdy ubezpieczający podając okoliczności zdarzenia odmienne od rzeczywistych ubezpieczających dochował wszelkich aktów należytej staranności oraz dobrej wiary. Ponadto zakwestionowany wzorzec umowny nie wskazywał, kto i w jakim trybie ustalać miał rzeczywisty stan faktyczny i weryfikować prawdziwość okoliczności podanych przez ubezpieczającego w zgłoszeniu szkody. Jeśli takich ustaleń miał dokonywać tylko ubezpieczyciel, to w takim kształcie postanowienia, jego ustalenia mogły mieć charakter arbitralny i swobodny, co w sposób oczywisty wyczerpywało przesłanki klauzuli abuzywnej określonej w art. 385³ pkt 9 k.c. W dniu 20 grudnia 2007 r. przedmiotowe postanowienie umowne zostało wpisane przez Prezesa UOKiK do rejestru klauzul abuzywnych pod nr 1291. Należy dodać, iż w dniu 25 lutego 2009 r. SOKiK uznał zapis stosowany przez Interrisk TU S.A. o treści: „Ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności za szkody powstałe w okolicznościach innych, niż podano w zgłoszeniu szkody" za niedozwolony i zakazał jego stosowania[8]. Przedmiotowe postanowienie zostało wpisane do rejestru klauzu abuzywnych w dniu 29 lipca 2009 r. pod numerem 1654. Ponadto w dniu 3 sierpnia 2009 roku SOKiK uznał zapis o.w.u. stosowanych przez AVIVA Towarzystwo Ubezpieczeń Ogólnych S.A. o treści: „Nie odpowiadamy również za szkody, jeżeli doszło do niej w innych okolicznościach niż podano przy jej zgłoszeniu" za niedozwolony i zakazał jego stosowania[9]. W dniu 30 października 2009 r. przedmiotowe postanowienie wzorca umownego zostało wpisane do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 1714.

Rzecznik Ubezpieczonych dokonał analizy wzorców umownych pod kątem stosowania przez innych ubezpieczycieli postanowień o treści lub celu tożsamym z wyżej przywołanymi klauzulami abuzywnymi. W wyniku tej analizy Rzecznik Ubezpieczonych wystąpił do 9 zakładów ubezpieczeń o zmianę w tym zakresie 11 o.w.u. autocasco. Wszystkie zakłady ubezpieczeń, do których wystąpił Rzecznik zobowiązały się do niezwłocznego dokonania zmian. Ponadto w dniu 23 listopada 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych złożył zawiadomienie o podejrzeniu stosowania przez TUiR WARTA S.A., praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów poprzez zawarcie w § 5 ust. 1 pkt 6 o.w.u. autocasco KOMFORT, w § 5 ust. 1 pkt 6 o.w.u. autocasco STANDARD oraz § 5 ust. 1 pkt 1 o.w.u. autocasco MINI postanowienia o treści zbieżnej z treścią postanowień wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem: 1291 i 1654 oraz 1714. W odpowiedzi na przedmiotowe zawiadomienie Prezes UOKiK poinformował Rzecznika o podjęciu działań zmierzających do wyeliminowania przedmiotowego postanowienia z obrotu prawnego.

3. W dniu 11 października 2007 r. na mocy wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie - SOKiK[10] postanowienie o treści: „Umowa ubezpieczenia może być rozwiązana w drodze pisemnego miesięcznego wypowiedzenia przez każdą ze stron umowy w przypadku wypłaty odszkodowania lub doręczenia przez Wartę odmowy wypłaty odszkodowania" zostało uznane za niedozwolone i zakazano jego stosowania. W dniu 24 stycznia 2008 r. przedmiotowe postanowienie zostało wpisane do rejestru klauzula abuzywnych. W ocenie SOKiK wyżej przywołane postanowienie było niezgodne z art. 385³ pkt 15 i 22 oraz art. 385¹ k.c. Zdaniem Sądu klauzula ta umożliwiała ubezpieczycielowi na wypowiedzenie umowy zawartej na czas nieoznaczony bez wskazania ważnych przyczyn, a w szczególności umożliwiała wypowiedzenie umowy bez obowiązku zwrotu składki po zajściu szkody częściowej i po wypłacie odszkodowania równego niewielkiemu zaledwie ułamkowi sumy ubezpieczenia. W takiej sytuacji ochrona ubezpieczeniowa winna trwać nadal, a tymczasem zakład ubezpieczeń zastrzegł sobie możliwość wypowiedzenia umowy. Ponadto w dniu 16 kwietnia 2007 r. SOKiK uznał zapis stosowany przez TU Allianz Polska S.A. o treści: „Po wystąpieniu szkody każda ze stron ma prawo do pisemnego wypowiedzenia umowy ubezpieczania, z zachowaniem 30-dniowego okresu wypowiedzenia. Wypowiedzenie umowy jest dopuszczalne tylko w ciągu 30 dni od dnia wypłaty odszkodowania lub od dnia otrzymania przez właściciela odmowy odszkodowania" za niedozwolony i zakazał jego stosowania[11]. W dniu 7 kwietnia 2008 r. przedmiotowe postanowienie zostało wpisane do rejestru klauzul abuzywnych.

Rzecznik Ubezpieczonych dokonał analizy wzorców umownych pod kątem stosowania przez innych ubezpieczycieli postanowień o treści lub celu tożsamym z wyżej przywołanymi klauzulami abuzywnymi. W wyniku tej analizy Rzecznik Ubezpieczonych wystąpił do 2 zakładów ubezpieczeń o zmianę postanowień, które w opinii Rzecznika były zbieżne z treścią postanowień wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych pod nr 1305 i 1368. Zakłady ubezpieczeń zobowiązały się do usunięcia zakwestionowanych postanowień umownych.

Jak to zostało na wstępie wskazane praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest każde działanie przedsiębiorcy, które jest sprzeczne z prawem tj. z określonymi przepisami określonych aktów prawnych oraz z zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. W przypadku umów ubezpieczenia praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów może być stosowanie we wzorcu postanowienia, które jest sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, w szczególności z przepisami k.c. i ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

4. W dniu 29 kwietnia 2009 r., Rzecznik Ubezpieczonych złożyła do Prezesa UOKiK zawiadomienie o podejrzeniu stosowania przez PZU S.A. praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów poprzez stosowanie we wzorcu umownym pn. „Ogólne warunki ubezpieczenia autocasco dla klienta indywidualnego oraz małego i średniego przedsiębiorcy"[12] postanowienia o treści: „składkę podlegającą zwrotowi ustala się proporcjonalnie do niewykorzystanego okresu ochrony ubezpieczeniowej oraz niewykorzystanej sumy ubezpieczenia". W opinii Rzecznika Ubezpieczonych wyżej przywołane postanowienie umowne pozostawało w sprzeczności z treścią obowiązujących przepisów prawa oraz stało w opozycji do dobrych obyczajów i rażąco naruszało interesy konsumentów. Sprzeczność z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa przejawiała się w naruszeniu dyspozycji normy z art. 813 k.c. Zgodnie z tym przepisem składkę oblicza się za czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela. W przypadku wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu na jaki została zawarta umowa, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej. Norma ta jako jedyne kryterium ustalania wysokości składki podlegającej zwrotowi podaje wyłącznie długość okresu niewykorzystanej ochrony. Tym samym nie można uzależniać wysokości zwracanej składki od żadnych innych czynników, w tym od zakresu, w jakim ubezpieczyciel wykonał swoje zobowiązanie. Kwestionowane postanowienie umowne - w opinii Rzecznika Ubezpieczonych - można również kwalifikować jako postanowienie kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszające jego interesy, i tym samym za niezgodne z art. 385¹ §1 k.c.

W przypadku powyższego zawiadomienia Prezes UOKIK decyzją nr rwr 41/2009 z dnia 30 grudnia 2009 r. stwierdził praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 u.o.k.k. - w postaci posługiwania się postanowieniem o treści przywołanej i nałożyła na zakład ubezpieczeń karę pieniężną.

5. W dniu 23 listopada 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych złożył zawiadomienie o podejrzeniu stosowania przez TUiR WARTA S.A., praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów poprzez ukształtowanie treści postanowienia umownego § 5 ust. 1 pkt 1 o.w.u. autocasco KOMFORT, § 5 ust. 1 pkt 1 o.w.u. autocasco STANDARD oraz § 5 ust. 1 pkt 1 o.w.u. autocasco MINI w sposób sprzeczny z treścią art. 827 § 1 i § 3 k.c.; Zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 1 o.w.u. „Warta nie odpowiada za szkody spowodowane umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa przez Ubezpieczonego, inne osoby upoważnione do korzystania z pojazdu, a także osoby, z którymi Ubezpieczony lub osoba upoważniona do korzystania z pojazdu pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym". Przedmiotem zarzutu Rzecznika Ubezpieczonych względem postanowienia umownego z § 5 ust. 1 pkt 1 o.w.u. była jego sprzeczność z treścią bezwzględnie obowiązującego art. 827 § 1 i § 3 k.c. Zgodnie z § 1 tegoż przepisu, ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności, jeżeli ubezpieczający wyrządził szkodę umyślnie; w razie rażącego niedbalstwa odszkodowanie nie należy się, chyba że umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej lub zapłata odszkodowania odpowiada w danych okolicznościach względom słuszności. Sprzeczność ta, w opinii Rzecznika Ubezpieczonych, polegała na pominięciu możliwości wypłaty odszkodowania w przypadku rażącego niedbalstwa ubezpieczającego, jeżeli zapłata odszkodowania odpowiada w danych okolicznościach względom słuszności. Innymi słowy, doszło do zawężenia w o.w.u., treści bezwzględnie obowiązującego przepisu art. 827 § 1 k.c. Ponadto zgodnie z treścią art. 827 § 3 k.c. jeżeli nie umówiono się inaczej, ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie przez osobę, z którą ubezpieczający pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Sprzeczność z treścią art. 827 § 3 k.c. polegała na tym, że TUiR WARTA S.A. wyłączyło swoją odpowiedzialność także w przypadku szkód wyrządzonych przez osoby pozostające z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowy, jeżeli stopień winy sprawcy szkody kwalifikowany był w postaci rażącego niedbalstwa.

W odpowiedzi na przedmiotowe zawiadomienie Rzecznika Ubezpieczonych, Prezes UOKiK poinformował o podjęci działań zmierzających do wyeliminowania przedmiotowego zapisu z obrotu prawnego.

6. W dniu 14 lipca 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych wystąpił do Prezesa UOKiK w sprawie zapisu § 27 ust. 5 o.w.u. autocasco, oferowanego przez GENERALI TU S.A., w myśl którego: „Generali uzależnia wypłatę odszkodowania za szkody polegające na stracie pojazdu od przeniesienia własności pojazdu na Generali, dostarczenia postanowienia o umorzeniu dochodzenia oraz zaświadczenia o wyrejestrowaniu pojazdu". W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych powyższe postanowienie stanowi naruszenie zbiorowych interesów konsumentów poprzez stwarzanie nadmiernych trudności w realizacji praw ubezpieczającego, jako wierzyciela wynikających z umowy ubezpieczenia autocasco. Żądanie omawianych dokumentów prowadzi do nieuzasadnionego przedłużenia okresu likwidacji szkody, skutkując tym samym naruszeniem bezwzględnie obowiązujących przepisów regulujących tę kwestię (art. 817 k.c.).

W odpowiedzi na powyższe zawiadomienie, Prezes UOKiK poinformował, iż z uwagi na to, że kwestionowane postanowienie może kształtować prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, naruszając tym samym interesy konsumentów poprzez nieuzasadnione wydłużenie czasu likwidacji szkody, podejmie działania mające na celu wyeliminowanie przedmiotowego postanowienia z obrotu.

7. Pismem z dnia 21 października 2009 r. Rzecznik Ubezpieczonych poinformował o dostrzeżonych nieprawidłowościach w postanowieniu § 18 ust. 8 wzorca umownego pn. „Ogólne warunki ubezpieczenia autocasco dla klienta indywidualnego oraz małego i średniego przedsiębiorcy", w świetle którego „w razie zajścia wypadku ubezpieczeniowego, jeżeli odszkodowanie lub suma tego odszkodowania i odszkodowań dotąd wypłaconych przekracza dwukrotnie kwotę składki pozostałej do zapłacenia lub powoduje wyczerpanie sumy ubezpieczenia, raty składki, których termin płatności przypada po dniu wypłaty odszkodowania, stają się natychmiast wymagalne i płatne w dniu wypłaty odszkodowania". W opinii Rzecznika Ubezpieczonych powyższe postanowienie umowne stoi w sprzeczności z celem i treścią umowy ubezpieczenia, o których mowa w art. 805 k.c., kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a także stanowi zaprzeczenie instytucji rozłożenia składki na raty, która w swej istocie ma rozkładać w czasie ciężary finansowe nałożone na stronę umowy, a nie potęgować je w chwili najmniej korzystnej dla konsumenta.

W odpowiedzi na zawiadomienie Rzecznika, Prezes UOKiK poinformował, o podjęciu działań zmierzających do wyeliminowania wyżej przywołanego postanowienia z obrotu prawnego.

Powyższe przykłady działalności Rzecznika Ubezpieczonych wskazują na dużą wagę jaką Rzecznik przykłada do instytucjonalnej ochrony praw konsumentów usług ubezpieczeniowych, zarówno na etapie oferowania produktów ubezpieczeniowych, jak również w toku wykonywania zobowiązań z umowy ubezpieczenia. Wystąpienia Rzecznika Ubezpieczonych stanowią nie tylko znaczącą pomoc merytoryczną w pracach nad nowelizacją wzorców umownych, ale również istotnie przyczyniają się do eliminacji z obrotu prawnego postanowień wzorców umownych, które są sprzeczne z prawem lub wyczerpują znamiona postanowień niedozwolonych albo są podobne do postanowień uprzednio wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych. Istotną rolę dla usuwania z praktyki obrotu nieprawidłowości ujawnianych w związku z analizą o.w.u. oraz skarg kierowanych przez konsumentów odgrywa także współdziałanie Rzecznika z innymi urzędami i instytucjami, do których ustawowych zadań należy ochrona praw konsumentów.

Analizując nasze doświadczenia i wyniki dotychczasowej działalności w omawianym obszarze, dostrzegamy potrzebę położenia jeszcze większego niż dotychczas nacisku na współpracę z Prezesem UOKiK w celu wyeliminowania z obrotu prawnego zdiagnozowanych w produktach ubezpieczeniowych klauzul abuzywnych. Wspólne działanie Rzecznika Ubezpieczonych i UOKiK w roku ubiegłym w zakresie ujawniania nieprawidłowości w masowych produktach ubezpieczeniowych potwierdza skuteczność tak rozumianego współdziałania. Korzystając z tych doświadczeń aktualnie w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych  została wyodrębniona specjalna komórka, której zadaniem będzie szersze badanie wybranych wzorców umów ubezpieczenia i w uzasadnionych przypadkach wszczynanie stosowanych postępowań.

[1] Dz. U. z 2007 r., nr 50, poz. 331 z późn. zm.

[2] Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1153 z późn. zm.

[3] W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), SN wskazał, iż stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym  wyrokiem  Sądu  Okręgowego w  Warszawie - SOKiK i wpisanych  do  rejestru, o którym mowa w art. 479⁴⁵ § 2 k.p.c. może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W wyżej wskazanej uchwale SN wskazał również, że jeżeli SOKiK uzna określoną klauzulę za niedozwoloną w wyniku przeprowadzenia kontroli abstrakcyjnej i zostanie ona wpisana do rejestru, wówczas praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 23a ust. 2 u.o.k.k. dopuszcza się każdy z przedsiębiorców, który wprowadza do stosowanych klauzul zmiany o charakterze kosmetycznym, polegające na przestawieniu szyku wyrazów lub zmianie użytych wyrazów, jeżeli modyfikacje te nie prowadzą do zmiany istoty klauzuli.

[4] Sygn. akt XVII AmC 103/07.

[5] Dz. U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.

[6] Treść zakwestionowanego postanowienia: „ubezpieczeniem nie są objęte szkody: (...) w pojeździe wprowadzonym nielegalnie na obszar celny Unii Europejskiej tj. wówczas, gdy pojazd nie został dostarczony lub zgłoszony do miejsca kontroli celnej albo w zgłoszeniu celnym lub innym dokumencie podano nieprawdziwe dane, o ile przyczyna tak rozumianej nielegalności nie ustała".

[7] Sygn. akt XVII Amc 123/07.

[8] Sygn. akt XVII AmC 252/08.

[9] Sygn. akt XVII AmC 249/08.

[10] Sygn. akt XVII AmC 68/06.

[11] Sygn. akt AmC 42/06.

[12] O.w.u. ustalone uchwałą Zarządu PZU S.A. Nr UZ/83/2008 z dnia 12 lutego 2008 r., mające zastosowanie do umów ubezpieczenia zawieranych po dniu 31 maja 2008 r.