Nowa ustawa z dnia 16 lutego 2007 roku o ochronie konkurencji i konsumentów wprowadziła istotne zmiany odnoszące się do zakazów praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ustawodawca, podobnie zresztą jak w poprzednio obowiązującej ustawie z 2000 r. (art. 23a-23d) w art. 24-28 u.o.k.k. zamieścił regulacje dotyczące zarówno praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, jak i środków prawnych pozwalających na skuteczną ich eliminację z obrotu prawnego. Dokonując zarysowego przeglądu zmian wprowadzonych w art. 24-28 u.o.k.k należy w pierwszej kolejności wskazać na zawarty w art. 24 ust. 1 zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.  To unormowanie stanowi swoiste novum w porównaniu do ustawy z 2000 roku. W art. 24 ust. 2 u.o.k.k. została zawarta zaś definicja legalna praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z tym przepisem przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Ustawodawca bezwzględnie zakazał stosowania takich praktyk przedsiębiorców. Jednocześnie oprócz wskazania definicji legalnej tej praktyki dokonał również typizacji nazwanych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumenta. Do antykompatytawynych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w art. 24 ust 2 pkt 1-3, ustawodawca zaliczył: 1) stosowanie postanowień wzorców mownych, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479⁴⁵ k.p.c. 2) naruszenie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów.

Ustawodawca, dokonując w art. 24 ust. 2 u.o.k.k. wyliczenia poszczególnych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w pierwszej kolejności wskazał stosowanie postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone, określonych w art. 479⁴⁵ k.p.c.

Pojęcie postanowienia niedozwolonego (określanego również mianem klauzuli abuzywnej) pojawiło się w polskim prawie cywilnym stosunkowo niedawno. Do Kodeksu cywilnego wprowadziła je ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności wyrządzonej za produkt niebezpieczny (Dz. U. z 2000 r., Nr 22, poz. 271 z póź. zm.)

Definicja legalna klauzuli abuzywnej została zawarta w art. 385¹ k.c. zgodnie z którym za niedozwolone należy uznać wszelkie postanowienia umowy, które nie zostały z konsumentem uzgodnione indywidualnie, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy[1]. Niedozwolone postanowienia umowy nie znajdują zastosowania do postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały sformułowane jednoznacznie. „Dobre obyczaje" użyte w tym przepisie są tutaj w zasadzie równoważnikiem „zasad współżycia społecznego", jako że zgodnie z utrwaloną judykaturą do zasad tych zalicza się tylko reguły postępowania niesprzeczne z etyką, moralnością i aprobowanymi społecznie obyczajami. „Interesy" konsumenta należy rozumieć szeroko, nie tylko jako interes ekonomiczny, mogą tu wejść w grę aspekty: zdrowia konsumenta (i jego bliskich), jego czasu zbędnie utraconego, dezorganizacji toku życia, przykrości, zawodu. Mówiąc o interesach ustawodawca posłużył się szczególnym kwalifikatorem naruszeń: chodzi o ich naruszenie „rażące". Poszukując potrzebnych tu kryteriów oceny, wskazać trzeba nie tylko na wielkość poniesionych lub grożących strat i niebezpieczeństw (kryterium obiektywne) ale także na względy subiektywne, związanych czy to z przedsiębiorcą (np. jeśli to firma ciesząca się renomą na rynku), czy też z konsumentem (np. jeśli wycieczka organizowana jest dla kombatantów).

W art. 385³ k.c. zawarta jest tzw. „szara lista" postanowień umownych podejrzanych o abuzywność. Lista ta wzorowana jest na postanowieniach dyrektywy 93/13/EWG o niedozwolonych postanowieniach umownych. Do postanowień tych należą w szczególności te, które są stosowane przez przedsiębiorców w stosunkach z konsumentami. Wymienione w tym przepis klauzule można sklasyfikować według następujących rodzajów postanowień:

- postanowienia przyznające przedsiębiorcy uprawnienie do jednostronnego kształtowania prawa i obowiązków stron,

- postanowienia ograniczające prawa konsumenta lub zwiększające jego obowiązki bez zachowania symetrii w stosunku do praw (obowiązków) przedsiębiorcy

- postanowienia ograniczające odpowiedzialność przedsiębiorcy;

- postanowienia wyłączające lub ograniczające znaczenie rzeczywistej woli konsumenta.

Przepis art. 385³ k.c. ma charakter reguły interpretacyjnej, ukierunkowuje bowiem ocenę konkretnego postanowienia w umowie konsumenckiej w sytuacji, kiedy zachodzą w tym przedmiocie wątpliwości. Nie wprowadza on zatem domniemania, choć spełnia zbliżoną funkcję, pozostawia jednak oceniającemu nieco większy zakres swobody w ocenie i w wyjaśnianiu zachodzących wątpliwości. Zawarte w tym przepisie wyliczenie postanowień, choć wyjątkowo obszerne ma charakter tylko przykładowy, nic nie stoi zatem na przeszkodzie uznaniu, na podstawie art. 385¹, za niedozwolone postanowienia o treści innej, niż klauzule wskazane w przepisie. Powyższe okoliczności przesądziły o tym, że w literaturze używa się określenia „szara lista" klauzul abuzywnych, dla jej odróżnienia od „czarnej listy", na jakiej trzeba by umieścić klauzule odpowiadające cechom wskazanym w art. 385¹ §1 k.c. Wymienione w tym przepisie klauzule umowne mają tę cechę wspólną, że nie są, jako takie, zabronione w obrocie ani powszechnym, ani konsumenckim, a jedynie mogą zostać uznane za niedozwolone wobec konsumentów, co więcej w razie wątpliwości powinny być za takie uznane.

Z punktu widzenia interesów konsumenta ważne jest to, aby wzorzec umowny był dla niego zrozumiały tj., został sformułowany w sposób jasny i nie budzący wątpliwości interpretacyjnych. Dlatego tak istotne stało się ustanowienie przez ustawodawcę środków prawnych zapewniających konsumentom ochronę prawną przed stosowaniem niedozwolonych postanowień umownych (klauzul abuzywnych).

W polskim system prawa wyróżnić możemy dwa podsystemy kontroli takich postanowień, a mianowicie kontrolę incydentalną (art. 385¹ - 385³ k.c.) postanowień wzorca lub umowy oraz kontrolę abstrakcyjną postanowienia wzorca umownego w trybie art. 479³⁶ do 479⁴⁵ k.p.c. System sądowy jest natomiast wspomagany oraz niejako powiązany z administracyjnym sytemu kontroli - chodzi tu głównie o kompetencje Prezesa UOKiK oraz nadzoru ubezpieczeniowego, wyrażające się m.in. kontrolą stosowanych przed przedsiębiorców wzorców umownych.

Celem instytucji kontroli wzorców umownych jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania mechanizmu podejmowania decyzji przez słabszą stronę umowy (uczestnika obrotu). Cel ten realizowany jest konkretną i abstrakcyjną kontrolę wzorców umownych.

Kontrola indncydentalna (in conreto) polega na kontroli treści umowy zaczerpniętej z wzorca. Sankcja przy tej kontroli polega na tym, że postanowienie umowne uznane za niedozwolone staję się bezskuteczne (nie wiąże), natomiast umowa jest wiążąca w pozostałym zakresie. Innymi słowy nie następuje tu upadek całej umowy. Sankcja ta niewątpliwie jest dotkliwa dla przedsiębiorcy, zważywszy, że usuwa z umowy to właśnie postanowienie, które obliczone było na przysporzenie mu jakiś korzyści.

Kontrola abstrakcyjna polega na kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec dotyczy. Ocenie podlega treść postanowienia wzorca, a nie sposób jego wykorzystania, czy jego powszechność w analogicznych wzorach konkurencyjnych przedsiębiorców. Ocena znaczenia postanowień wzorca  umowy następuje w oderwaniu od warunków ekonomicznych i gospodarczych działalności prowadzonej przez przedsiębiorcę, którego wzorzec podlega kontroli w tym trybie[2]. Ochrona zbiorowych interesów konsumentów przed negatywnymi skutkami stosowania w obrocie gospodarczym wzorców umownych nie byłaby bowiem możliwa bez przeprowadzenia abstrakcyjnej kontroli wzorców oraz bez umożliwienia osobom, które nie brały udziału w procesie (konsumentom i przedsiębiorcom) dokonania oceny, jakie wzorce nie są dozwolone. W razie uwzględnienia powództwa sąd gospodarczy, kierując się przepisami art. 384-385⁴, orzeka, że konkretne, zaskarżone postanowienia wzorca umowy są niedozwolone i zakazuje ich stosowania (art. 479⁴² §1 k.p.c.). Zgodnie z art. 479⁴³ k.p.c., wyrok ma - od chwili wpisania do odpowiedniego rejestru (rejestru klauzul abuzywnych) - skutek także wobec osób trzecich[3].Prezes Ochrony Konkurencji prowadzi na podstawie wydanych wyroków rejestr postanowień wzorców uznanych za niedozwolone (art. 479⁴⁵ k.c.). Celem zaś przedmiotowego rejestru jest wyeliminowanie z obrotu niedozwolonych postanowień umownych. W rejestrze tym przytacza się treść postanowień wzorców umownych, które zostały przez SOKiK uznane za niedozwolone. Obowiązuje więc w tym zakresie tzw. formalna jawność rejestru, skutkiem której jej jest to, że od chwili jego wpisania nikt nie może zasłaniać się nieznajomością dokonanych w nim wpisów.

Kwestia skutków wpisu klauzuli do rejestru nie została jednoznacznie rozstrzygnięta przez ustawodawcę. W doktrynie i w orzecznictwie zrodziło się pytanie, jakie jest właściwe rozumienie pojęcia „posługiwanie się wpisaną klauzulą do rejestru postanowień niedozwolonych w kontekście zakazu ich stosowania jako postępowania stanowiącego praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W szczególności, czy zakaz dotyczy wyłącznie przedsiębiorcy, który posługiwał się takim wzorcem umownym w stosunku do jego kontrahentów (konsumentów) i jednocześnie był stroną postępowania, czy też zakaz ten należy rozumieć szerzej i uznać, że posługiwanie się przez tego samego lub innego przedsiębiorcę wzorcem umownym o podobnej treści lub skutku, jak ten który został wpisany do rejestru klauzul, lecz o innej konstrukcji gramatycznej, innym szyku zdania może być uznane za niedozwolone w drodze analogii, a co za tym idzie uznane za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Analiza poglądów i orzecznictwa umożliwia wyodrębnienie trzech grup poglądów w tym zakresie.

Według pierwszego poglądu za niedozwolone należy uznać tylko takie wzorce umowne, który były przedmiotem oceny Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w następstwie której zostały uznane za niedozwolone oraz wpisane do rejestru klauzul abuzywnych. Zaś zakaz ich stosowania dotyczy wyłącznie przedsiębiorców, przeciwko którym był prowadzone postępowanie. W związku z tym nie można rozszerzać obowiązywania zarówno na inne podmioty, jak też na klauzule o podobnym znaczeniu. W wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 22 sierpnia 2005 r.,[4] wskazano, że treść każdego wzorca umownego jest inna i nawet klauzule podobnie brzmiące mogą zostać przez sąd odmiennie ocenione przy uwzględnieniu treści całej umowy". Tym samy uznanie klauzuli za abuzywną i jej wpis do rejestru nie stanowi „res iudicata" w odniesieniu do klauzul o podobnym brzmieniu, które nie stanowiły przedmiotu postępowania SOKiK. Wpisana do rejestru klauzula umowna uznana za niedozwoloną na kanwie określonego stanu faktycznego i prawnego, jako naruszająca zbiorowe interesu konsumentów, nie stanowi sama przez się prejudykatu dla innych umów. Nie można bowiem wykluczyć, iż analogicznie lub nawet identyczne postanowienia wzorca umowy, uznane za niedozwolone, nie będą za takie uznane w kontekście całej umowy w innej sprawy[5]. Pogląd ten hołduje stanowisku, że wpis postanowienia wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone obliguje do niestosowania takiego postanowienia we wzorcu umów zawieranych z konsumentami jedynie tego przedsiębiorcę, w stosunku do którego zapadł prawomocny wyrok sądowy w tym przedmiocie. Powinność ta nie ciąży na przedsiębiorcach, którzy posługują się w swoich wzorcach umowy postanowienia podobnym. Klauzule te nie są całkowicie zakazane - są to tzw. klauzule szare, których abuzywny charakter podlega w każdym stanie faktycznym zbadaniu i ocenie SOKiK. Zaakceptowanie powyższego poglądu prowadziłoby jednak do bezsankcyjnego używania przez przedsiębiorców klauzul o podobnym, lecz nie identycznym brzmieniu, które jednak w efekcie wywołują skutek taki jak klauzula wskazana w wyroku sądu. Dodatkowo, rodziłoby to konieczność prowadzenie kilku postępowań sądowych, z których każde musiałoby się zakończyć identycznym rozstrzygnięciem merytorycznym

Drugie stanowisko, zakłada, że za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów należy uznać stosowanie postanowień wzorców umowy, których brzmienie jest identyczne z klauzulą wpisaną do rejestru. Zatem stosowanie przez przedsiębiorcę, innego niż ten, w stosunku którego prowadzono postępowanie, klauzuli o identycznym brzmieniu jest posługiwaniem się niedozwolonym wzorcem umownym. Stanowisko to znajduje oparcie w wyroku Sądu Antymonopolowego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2005 roku[6], w którym sąd wskazał, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, polegającą na stosowaniu postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone, jest zarówno stosowanie och przedsiębiorcę, w stosunku do którego prowadzone jest postępowania, jak też w stosunku do każdego innego.

Według trzeciego poglądu, klauzula wpisana do rejestru wywołuje skutek erga omnes - wobec wszystkich podmiotów (nie tylko tych, przeciwko którym prowadzono postępowanie). W konsekwencji prowadzi do uznania, że klauzule wpisane do niego są „klauzulami czarnymi" - bezwzględnie zakazanymi. Bez znaczenia jest tu literalne brzmienie klauzuli, gdyż jej treść jest ustalana zawsze w drodze wykładni.

Istniejące dotychczas w literaturze i orzecznictwie wątpliwości zostały rozwiązane w podjętej przez Sąd Najwyższy uchwale  z dnia 13 lipca 2006 roku w sprawie III SZP 3/06, uznającej, że stosowanie postanowień wzorców o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479⁴⁵ §2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (poprzedni art. 23 a ust. 2 u.o.k.k. - obecnie art. 24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.k.). Zaakceptowanie odmiennego stanowiska przyczyniłoby się do „obchodzenia" przez przedsiębiorców przepisów art. 385¹ k.c. oraz art. 479⁴⁵ k.p.c. i w konsekwencji prowadziłoby do podważenia skuteczności całego systemu. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów byłby bowiem zobowiązany do wytaczania kolejnych powództw w sprawach, w których postanowienia wzorców różną się nieznacznie sposobem sformułowania lub do ciągłego wytaczania powództw przeciwko temu samemu przedsiębiorcy. Skutkowałoby to wpisywaniem do rejestru kolejnych, bardzo podobnie sformułowanych klauzul, utrudniając tym samym korzystanie z rejestr i zmniejszając jego jasność i przejrzystość. Zdaniem Sądu Najwyższego możliwość uznania zachowania przedsiębiorcy polegającego na stosowaniu postanowień wzorców, które nie mając identycznego brzmienia jak postanowienia wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 479⁴⁵ §2 k.c. za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, w sposób istotny zwiększa skuteczność obu instytucji (tj. niedozwolonych postanowień umownych oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów), zniechęcając przedsiębiorców do obchodzenia wpisów dokonanych w rejestrze niedozwolonych postanowień. Zdaniem Sądu Najwyższego akceptacja stanowiska uznającego, że uznanie określonego postanowienia za klauzulę abuzywną ma zastosowanie tylko w stosunku do przedsiębiorcy, w sprawie którego taki wyrok został wydany, oznaczałoby, że inni przedsiębiorcy działający w tej samej branży, stosując identyczny lub wzorzec lub klauzulę, nie musieliby się obawiać żadnych sankcji z tego tytułu do momentu wydania wyroku w ich sprawie. Mogliby więc bez przeszkód działać na szkodę interesów konsumentów, zyskując dzięki takiemu bezprawnemu zachowaniu przewagę nad konkurentami działającymi w sposób nienapuszający interesy konsumentów.

Uwzględniając więc ratio legis ustawy u.o.k.k. oraz kierując się potrzebą zapewnienia skuteczności przepisów implementujących dyrektywę 93/13 EWG i dyrektywę 98/27 EWG, należy w pełni zaakceptować stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w powyższej uchwale. Przyjęcie tego stanowiska przyczyni się do podniesienia poziomu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi w sposób odpowiadający wymogom wynikającym z art. 76 Konstytucji RP oraz art. 2 i 3t TWE. Stanowisko to znajduje również oparcie w charakterze postępowania w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, którego celem podstawowym jest usunięcie postanowień wzorca uznanych za niedozwolone z obrotu ze skutkiem nie tylko dla stron procesu, lecz także wobec osób trzecich. Przedmiotem kontroli jest nie jest bowiem kwestia ustalenia treści umowy w drodze wykładni, ale wyjaśnienie, czy konkretne postanowienie wzorca umownego stanowi niedozwoloną klauzulę umowną i z tej przyczyny nie wiąże tylko stron postępowania, ale nie ograniczonego kręgu konsumentów. Chodzi tu bowiem o kontrolę abstrakcyjną, skuteczną erga omnes, nie zaś o ograniczoną w skutkach do stron wykładnię konkretnej umowy.

Reasumując należy wskazać, iż za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów może być uznane:

- dalsze stosowanie postanowienia uznanego za niedozwolone i wpisanego do rejestru klauzul abuzywnych przez przedsiębiorcę, który był stroną postępowania,

- stosowanie przez przedsiębiorcę postanowienia uznanego za niedozwolone i wpisanego do rejestru klauzul abuzywnych, który nie był stroną postępowania,

- zaprzestanie przez przedsiębiorcę, który był stroną postępowania stosowania postanowienia uznanego za niedozwolone i wpisane do rejestru klauzul abuzywnych, ale rozpoczęcie stosowania przez niego klauzuli, która jest treściowo identyczna z postanowieniem uznanym za niedozwolone

- stosowanie przez innego przedsiębiorcę klauzuli, która nie będąc treściowo identyczna z postanowieniami wzorca wpisanego do rejestru, wywołuje ten sam skutek.

Powyższe więc zachowania oceniane są jako naruszenie interesów konsumentów i dające podstawę do uruchomienia postępowania w sprawach praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Innymi słowy, w przypadku ich zdiagnozowania, zachodzi podstawa do realizacji ochrony interesów konsumentów przed niedozwolonymi postanowieniami wzorca umowy w trybie uregulowanego w u.o.k.k. szczególnego postępowania administracyjnego.

Literatura:

1)      Komentarz do Kodeksu Cywilnego, Księga Trzecia - Zobowiązania, pod. red. G. Bieńka, Wydaw. LexisNexis, Warszawa 2002,

2)      K.Kohutek, M. Sieradzka, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Wydaw. Lex, Warszawa 2008.

3)      M.P. Ziemniak, Klauzule abuzywne w polskim obrocie ubezpieczeniowym. Ocena mechanizmów ochrony konsumenta w Polsce na tle rozwiązań niemieckich i francuskich.

4)      E. Łętowska, Nieuczciwe klauzule w prawie umów konsumenckich. Wydaw. C.H.Beck, Warszawa 2005.

[1] W prawie wspólnotowym definicja klauzuli abuzywnej wyrażona jest natomiast w art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 EWG o niedozwolonych klauzulach w umowach konsumenckich. Zgodnie z tym przepisem klauzula umowna, która nie była indywidualna, może być uznana za nieuczciwą, jeśli w sprzeczności z wymaganiami dobrej wiary powoduje znaczną nierównowagę wynikających z umowy prawa i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

[2] Wyrok SOKiK z 19 czerwca 2002, XVII Amc 34/01, Dz. Urz. UOKiK 2002, nr 3, poz. 174.

[3] Uchwała SN z dnia 19 grudnia 2003 roku, III CZP 95/03, OSCN 2005, nr 2, poz. 25

[4] Sygn. akt XVII Ama 21/05, Wokanda 2006, nr 5, s. 54

[5] Tak SOKiK w wyroku z dnia 25 marca 2004 roku w sprawie sygn. akt XVII Ama 51/03.

[6] Sygna. akt VI ACa 705/05