Pośród wielu elementów systemu prawa wspólnotowego (unijnego), istotne miejsce zajmują regulacje zawierające przepisy dotyczące w bardziej lub mniej bezpośredni sposób ochrony najsłabszych podmiotów na rynku - konsumentów. Akty normatywne wywierają znaczący wpływ na treść prawa krajowego państw zrzeszonych w Unii, przy czym zjawisko dostosowania prawa krajowego do przepisów UE ma charakter procesu zapoczątkowanego w latach 70-tych ubiegłego wieku i kontynuowanego w różnym kształcie i tempie. Pamiętać tu trzeba o zróżnicowanym charakterze źródeł prawa wspólnotowego, wśród których - zajmujące poczesne miejsce w odniesieniu do interesującej nas tu problematyki dyrektywy nie posiadają charakteru ściśle normatywnego, zawierając jedynie zalecenia, ogólne wytyczne dotyczące "harmonizacji prawa wspólnotowego z prawem krajowym"[1].

Harmonizacja prawa nie przebiega w poszczególnych państwach jednakowo, tym bardziej, iż przynajmniej w zakresie dyrektyw konsumenckich, wyraźnie daje się zauważyć ich "minimalny charakter"[2] powodujący, iż konkretne formy dostosowania mogą być rozmaite, przy czym najistotniejszym czynnikiem wpływającym na to, są wewnętrzne uwarunkowania danego państwa, zarówno natury prawnej, gospodarczej jak i społecznej, przejawiające się m.in. w świadomości obywateli, zwyczajach i doświadczeniach, zwłaszcza związanych z funkcjonowaniem rynku. Obserwując sytuację w państwach Unii, nawet tych najwcześniej zintegrowanych na płaszczyznach trzech Wspólnot, można stwierdzić, iż pomimo znacznego upływu czasu oraz obecności w konstytucjach państw członkowskich zasady nadrzędności prawa międzynarodowego nad prawem krajowym a także orzecznictwa Trybunału Wspólnot i sądów krajowych, zmierzającego ku unifikacji m.in. poprzez powoływanie się na tę zasadę, pełna unifikacja nie została osiągnięta [3].

Nie wydaje się, aby zjawisko to miało charakter negatywny, zwłaszcza gdy dotyczy konkretnych form a nie istoty zasad obecnych w dyrektywach. Tym niemniej owe odmienności, obecne zwłaszcza w dziedzinach funkcjonujących stosunkowo długo i przez to stosunkowo trwale ukształtowanych - zaliczyć tu należy, także ubezpieczenia - mogą spowodować pewne trudności, szczególnie w zakresie stosunkowo nowych zasad i regulacji do jakich należy również ochrona konsumentów. Nie należy jednak przy tym - a odnosi się to zwłaszcza do państw wchodzących dopiero od niedawna w orbitę unijną, w tym i Polski - traktować prawa unijnego (wspólnotowego), jako w pełni ukształtowanego i zamkniętego katalogu praw i zasad, od konkretnego brzmienia, których, nie ma odstępstwa. Odwrotnie - można i należy poszukiwać form i mechanizmów nieistniejących w treści dyrektyw czy w wewnętrznym porządku prawnym "starych" państw Unii, które byłyby zgodne z istotą i ogólnym kierunkiem owych zasad. Mogą one wręcz wzbogacić dotychczasowe doświadczenie. Postawa pilnego, acz mało kreatywnego ucznia przyniesie, tak jak i w innych dziedzinach, efekty ograniczone. Pewnym nieporozumieniem jest, więc spotykana niekiedy metoda wąskiej interpretacji tekstów dyrektyw i poszukiwania przy każdej okazji wyraźnych zapisów, które można by dosłownie przenieść do prawa krajowego. Zjawisko takie występowało niekiedy także w trakcie prac nad pakietem ustaw ubezpieczeniowych[4].

Inne nieporozumienie wynika z traktowania prawa unijnego, jako zamkniętego i w pełni ukształtowanego systemu prawnego. Takie podejście stoi w zasadniczej sprzeczności z istotą procesu kształtowania się prawa jako zjawiska historycznego i dynamicznego, które wciąż ewoluuje przyjmując kolejne postacie i fazy wynikające z różnych czynników i uwarunkowań. Przytoczonym regułom podlega także prawo unijne, tym więcej, że jest to system prawa stosunkowo młody, a zmiany uwarunkowań związane chociażby z nabywaniem członkostwa przez kolejne państwa, implikują szybsze przemiany niż w tradycyjnych gałęziach prawa.

Biorąc pod uwagę powyższe możemy oczekiwać, że wprowadzając do prawa krajowego nawet najbardziej aktualne regulacje unijne, zakończymy proces jego modernizacji. Oczywiście nie może to oznaczać rezygnacji z prób tworzenia prawa odpowiadającego obowiązującemu kształtowaniu zasad unijnych i zapewniającego stabilizację stanu prawnego, trwalszą niż miało to miejsce w ostatnich latach, szczególnie w ubezpieczeniach. Oczekiwanie jednak, że w perspektywie kilku lat nie nastąpi konieczność zmiany niektórych przepisów, w chwili obecnej zgodnych z aktualnym prawem unijnym jest błędne.

Konieczność zmian nie musi wynikać ze złego tworzenia prawa. Stabilność jest ważnym, lecz nie jedynym wymogiem świadczącym o wartości prawa. Równie ważnym, a może i ważniejszym, jest dostosowanie obowiązującego prawa do zmieniających się uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych tak, aby nie hamowało ono rozwoju, lecz go pobudzało. Dobrze jest, więc, gdy czyni się próby pewnego wyprzedzenia regulacji prawnych w stosunku do aktualnego stanu tychże uwarunkowań, zwłaszcza natury formalnej.

Wymóg ten, jak się wydaje, spełnili twórcy pakietu ustaw ubezpieczeniowych, przynajmniej w zakresie interesującej nas tu problematyki i to zarówno w regulacjach instytucjonalnych, bezpośrednio odnoszących się do ochrony interesów i praw ubezpieczonych, jak i w przepisach tworzących płaszczyznę właściwego funkcjonowania rynku ubezpieczeń i stosunków ubezpieczeniowych.

Patrząc z perspektywy czasu podkreślić należy, że inspiracje i wzorce wynikające z prawa unijnego, były stosowane już wcześniej, zarówno w kolejnych nowelizacjach ustawy o działalności ubezpieczeniowej, jak i tzw. ustawodawstwie konsumenckim a zwłaszcza w ustawach z 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. nr 22 poz. 271) i z 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 122 poz. 1319), a także ustawie z 29 sierpnia 1997r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. nr 133 poz. 885 z późn. zm.). Pozytywne zmiany, zgodne z prawodawstwem wspólnotowym przyniosła zwłaszcza pierwsza z wyżej przytoczonych ustaw wprowadzając m.in. istotne modyfikacje i uzupełnienia przepisów kodeksu cywilnego, kodeksu postępowania cywilnego a także kodeksu wykroczeń, mające na celu ochronę konsumentów, m.in. poprzez znaczne ograniczenie dowolności kształtowania wzorców umownych ze strony producentów dóbr i usług. Konstrukcja tzw. klauzul abuzywnych odnoszących się w ubezpieczeniach do tekstów ogólnych warunków ubezpieczeń daje możliwość realnego wpływu na osiągnięcie faktycznej a nie tylko formalnej równości stron umowy, także poprzez wprowadzanie instytucjonalnych instrumentów ochrony, w tym sankcji za nieprzestrzeganie owych przepisów[5].

Niezależnie od sporów występujących w doktrynie oraz niejednolitych ujęć prawnych w zakresie podmiotowego zakresu pojęcia konsumenta w ubezpieczeniach[6[, stan ten zbliżył nas do poziomu ochrony obecnego w tym zakresie w państwach Unii, mimo że jak na razie - głównie w sferze teoretycznej, bowiem praktyka znajduje się dopiero w początkowej fazie rozwoju.

Istniejąca sytuacja wskazuje na ważny aspekt omawianej problematyki, dość zresztą oczywisty i występujący także w innych zakresach prawa zwłaszcza nowego, słabo znanego i nie zawsze przez wszystkich w pełni akceptowanego; wprowadzenie nowych konstrukcji do systemu jest dopiero początkiem drogi realnego ich funkcjonowania. Niestety, polskie doświadczenia wskazują, że niejednokrotnie proces taki ulega w tym momencie znacznemu spowolnieniu, a samozadowolenie z wprowadzenia zmian, powoduje, iż mają one charakter fasadowy i w gruncie rzeczy - niewiele zmieniają. Oprócz swego rodzaju niedbalstwa stojącego u podstaw takich sytuacji, wpływa także na to organizacyjno - formalna słabość organów państwa, które posiadają w tym zakresie określone kompetencje i obowiązki (zwłaszcza sądów), brak pełnej akceptacji ze strony części producentów, usługodawców a także słaba znajomość nowych przepisów również ze strony ich beneficjantów.

Są to okoliczności mogące w istotny sposób zahamować faktyczną implementację norm unijnych do porządku prawnego państw, w których transformacja systemowa zapoczątkowana stosunkowo niedawno, trwa nadal przechodząc kolejne fazy i etapy.

Odnosząc się do polskiego prawa ubezpieczeniowego, które obowiązuje od początku bieżącego roku, stwierdzić trzeba, iż przynosi ono, także w interesującym nas tu zakresie, pozytywne zmiany. Pakiet dostosowuje polskie prawo ubezpieczeniowe do wymogów i standardów Unii Europejskiej (jednolity rynek usług ubezpieczeniowych) i ma na celu poszerzenie oraz dopracowanie przepisów w zakresie rynku ubezpieczeń gospodarczych.

W przededniu uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej nie sposób przecenić wagi tych regulacji. Nie mając - z powodu sukcesywnie wprowadzanych regulacji, o których wyżej była mowa, a także ze względu na brak kompleksowych zmian odpowiednich przepisów kodeksu cywilnego (tytuł XXVII - Umowa ubezpieczenia) - przełomowego charakteru, stanowi swego rodzaju podsumowanie i zakończenie etapu przemian systemowych zapoczątkowanych w 1990r., upodabniając w znacznym stopniu przepisy prawa polskiego do powszechnie obowiązujących regulacji rynkowych, na kształt, których wpływa w istotny sposób prawo unijne.

Do obecnych w pakiecie ustaw wynikających bądź bezpośrednio z dyrektyw unijnych, bądź z praktyki stosowanej w krajach Unii, w istotny sposób usprawniających rynek, a także wzmacniających pozycję konsumenta można zaliczyć szereg regulacji, które wielokrotnie były wskazywane[7]. Na potrzeby niniejszej publikacji skupić się należy na regulacjach, które swoje źródło bezpośrednio czerpią w prawie unijnym. Zawiera je wszystkie z ustaw wchodzących w skład pakietu ustaw z 22 maja 2003r. i w takim podziale staramy się je poniżej zaprezentować. Nie są to z uwagi na rozmiary opracowania wszystkie takie regulacje a jedynie te o charakterze zasadniczym i kierunkowym dla prawa krajowego.

Ustawa o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. z 2003r. Nr 124 poz.1151).

• na szczególne zaznaczenie zasługuje wprowadzenie, w rozdziale 7 wskazanej ustawy przepisów dotyczących swobodnego świadczenia usług ubezpieczeniowych i tzw. "jednolitej licencji", a zatem stworzeniu jednolitego rynku usług ubezpieczeniowych z udziałem krajowych zakładów ubezpieczeń. Zezwolenie na wykonywanie działalności ubezpieczeniowej konieczne będzie tylko w państwie macierzystym tj. państwie siedziby (home country). W świetle tej regulacji krajowe zakłady ubezpieczeń będą mogły wykonywać działalność ubezpieczeniową na terenie dowolnego państwa członkowskiego Unii Europejskiej bez konieczności uzyskania kolejnych zezwoleń w każdym z tych państw. Podobnie zagraniczne zakłady ubezpieczeń z państw członkowskich Unii Europejskiej będą mogły wykonywać działalność ubezpieczeniową na terytorium RP, po uzyskaniu zezwolenia w swoim państwie macierzystym. Do sprawowania nadzoru nad działalnością zakładów ubezpieczeń korzystających z dobrodziejstw jednolitej licencji, właściwe są organy państwa macierzystego we współpracy z właściwymi organami państw przyjmujących (host countries), w których te zakłady ubezpieczeń wykonują działalność ubezpieczeniową.

• ustawa wprowadziła precyzyjne regulacje dotyczące kwalifikacji członków zarządu i rady nadzorczej krajowych zakładów ubezpieczeń oraz dyrektora i zastępców głównego oddziału zagranicznego zakładu ubezpieczeń. Wyposażono również organ nadzoru w dodatkową kompetencję - wyrażania zgody na powołanie dwóch członków zarządu zakładu ubezpieczeń (w tym prezesa) oraz dyrektora głównego oddziału zagranicznego zakładu ubezpieczeń i jednego z jego zastępców. Wprowadzenie tego typu regulacji ma na celu doprowadzić do szczegółowej i jednoznacznej oceny kwalifikacji osób zasiadających we władzach zakładu ubezpieczeń. Przyjęcie tego rozwiązania ma na celu dostosowanie prawa polskiego do prawa unijnego przykładowo art. 8 (3) dyrektywy 73/239/EEC, który stanowi, że państwa członkowskie będą wymagać, aby zakład ubezpieczeń był faktycznie zarządzany przez osoby cieszące się dobrą opinią i posiadające odpowiednie kwalifikacje oraz doświadczenie zawodowe. Regulacje unijne odnoszą się do wszystkich członków zarządu zakładu ubezpieczeń. Przyjęcie wymogów odnośnie połowy członków zarządu zakładu ubezpieczeń to niezbędne minimum, względnie pozwalające na uznanie za zgodne prawa polskiego z prawem unijnym.

• art. 13 ustawy nakłada na zakłady ubezpieczeń wykonujące działalność ubezpieczeniową w dziale I załącznika do ustawy obowiązek zawierania w umowie ubezpieczenia szeregu informacji wskazanych w załączniku do dyrektywy 2003/83/EC (ujednolicona dyrektywa dotycząca ubezpieczeń na życie). Katalog wskazanych przepisem informacji ma na celu wskazanie klientowi zakładu ubezpieczeń podstawowych pojęć i mechanizmów funkcjonowania umowy ubezpieczenia na życie. Przepis art. 13 na podstawie art. 245 ust 2 daje zakładom ubezpieczeń 18 miesięcy na przystosowanie już istniejący umów ubezpieczenia do ww. wymogów.

• art. 14 dostosowuje nowe prawo do dyrektywy 87/344/EEC w zakresie odrębnego traktowania ubezpieczenia ochrony prawnej. W tym przypadku umowa ubezpieczenia nie może obejmować dodatkowo innych ryzyk poza ochroną prawną (legal protection). Przepis dyrektywy gwarantuje również klientowi zakładu ubezpieczeń prawo do swobodnego wyboru pełnomocnika procesowego, w zakresie reprezentowania lub wspierania jego interesów w postępowaniu sądowym czy administracyjnym.

• zgodnie z art. 92 i art. 104 ust. 3 oraz art. 101 i art. 119 z dniem akcesji organ nadzoru będzie miał prawo sprzeciwu, co do nabycia lub objęcia akcji lub praw z akcji krajowego zakładu ubezpieczeń w ilości zapewniającej przekroczenie odpowiednio 20%, 33%, 50% głosów na walnym zgromadzeniu lub udziału w kapitale zakładowym w sytuacjach wskazanych w ustawie (art. 35).

• art. 152 i 174 ustawy dotyczące umów koasekuracyjnych dostosowują prawo polskie do dyrektywy 78/473/EC dotyczącej koasekuracji na terenie Wspólnoty Europejskiej.

• art. 194, 195, 196, 200 omawianej ustawy dostosowują przepisy ustawy do dyrektywy 2001/17/EC dotyczącej reorganizacji i upadłości zakładów ubezpieczeń [8].

Ustawa z dnia 22 maja 2003r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. z 2003 r. Nr 124 poz.1152) [9].

• najistotniejszym a zarazem fundamentalnym rozwiązaniem wynikającym z transpozycji prawa europejskiego jest wprowadzenie w art. 25 ustawy rozszerzenia zakresu terytorialnego ochrony ubezpieczeniowej w obowiązkowym ubezpieczeniu OC komunikacyjnym, w odniesieniu do pojazdów zarejestrowanych na stałe w Polsce, na terytoria państw, których Biura Narodowe są sygnatariuszami Jednolitego Porozumienia między Biurami Narodowymi tzw. Regulaminu Wewnętrznego. Porozumienie to zastąpiło zarówno Jednolitą Umowę pomiędzy Biurami jak i Wielostronne Porozumienie Gwarancyjne. Oznacza to w praktyce, iż od 1 maja 2004 r. zakres ochrony ubezpieczeniowej w ramach posiadanej polisy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych będzie obejmował nie tylko terytorium Polski, ale także terytorium państw należących do Porozumienia Gwarancyjnego tj. państw będących członkami Unii Europejskiej oraz Węgier, Czech, Słowacji, Słowenii, Chorwacji, Szwajcarii, Cypru i Islandii (połączonych umową dotyczącą zaspokajania roszczeń wynikających z międzynarodowego ruchu pojazdów). Przystąpienie Polski do wskazywanego porozumienia skutkuje również ty,. że obywatele innych państw, których Biura Narodowe podpisały Porozumienie będą mogli wjechać na terytorium Polski i poruszać się w naszym kraju bez konieczności zawierania na granicy umów ubezpieczenia OC.

• w zakresie innych przepisów dostosowujących nasze prawo do ustawodawstwa unijnego należy wskazać przede wszystkim na przepisy implementujące postanowienia czwartej dyrektywy komunikacyjnej. Są one o tyle godne wskazania, iż rozwiązania tam zawarte są nowością również w systemie prawnym państw Unii. Zasadniczym celem czwartej dyrektywy jest poprawa sytuacji osób poszkodowanych w wypadkach poza granicami państwa ich zamieszkania. Przy postępowaniu likwidacyjnym sytuacja takich osób jest utrudniona z uwagi np. na nieznajomość obcego prawa i właściwych procedur, czy też bariery językowej. Na bazie tych problemów dyrektywa wprowadziła trzy nowe instytucje prawne i organizacyjne. Są to kolejno:

• reprezentant do spraw roszczeń - ustawa nakłada na każdy z zakładów ubezpieczeń prowadzących ubezpieczenie OC komunikacyjne obowiązek ustanowienia w każdym państwie UE reprezentanta do spraw roszczeń. Do jego zadań należy reprezentowanie zakładu ubezpieczeń wobec osób poszkodowanych, a także likwidacja szkód komunikacyjnych w imieniu reprezentowanego zakładu. Ponadto na ubezpieczycielu ciąży dodatkowy obowiązek powiadomienia ośrodków informacyjnych wszystkich państw systemu o nazwie i adresie reprezentanta do spraw roszczeń ustanowionego w każdym państwie Unii.

• ośrodek informacji - do którego zadań należy prowadzenie rejestru gromadzącego i udostępniającego informacje obejmujące dane dotyczące umów ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, jak również dane dotyczące pojazdów mechanicznych zarejestrowanych w kraju. W Polsce podstawową funkcję ośrodka informacji będzie spełniał Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (art. 102-105); w określonych przypadkach pewne informacje będzie ustalało i udostępniało Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (art. 124 - 125); Prócz powyższego ośrodek informacji będzie również gromadził informacje odnośnie reprezentantów do spraw roszczeń ustanowionych przez zakłady ubezpieczeń oraz organów odszkodowawczych w każdym z państw unijnych

• organ odszkodowawczy - do którego zadań należy zaspokajanie roszczeń odszkodowawczych w określonych wypadkach. Organ będzie realizował świadczenia, a następnie dochodził zwrotu wypłaconej kwoty od organu odszkodowawczego państwa zakładu ubezpieczeń, z którym sprawca szkody ma zawartą umowę ubezpieczenia OC. W przypadku, gdy organ odszkodowawczy zaspokoi roszczenie jednocześnie przy niemożność zidentyfikowania pojazdu lub właściwego zakładu ubezpieczeń, roszczenia zwrotnego będzie mógł dochodzić od właściwego funduszu gwarancyjnego. W Polsce organem odszkodowawczym jest Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (art. 128-134).

• innym ważnym przepisem dostosowawczym jest art. 36, który wprowadza inne niż obecnie rozwiązania dotyczące określenia wysokości minimalnej sumy gwarancyjnej - odrębnie w odniesieniu do szkód osobowych i szkód w mieniu (350 tys. na każdego poszkodowanego i 200 tys. na zdarzenie), ma to zagwarantować możliwość pełnego zaspokojenia roszczeń osób poszkodowanych i uprawnionych z tytułu tych szkód, tym samym stanowiąc wyraz szczególnej dbałości ustawodawcy o dobra najcenniejsze, jakimi są życie i zdrowie ludzkie.

Ponadto ustawa wprowadza wyłączenie od obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia OC komunikacyjnego - w odniesieniu do członków sił zbrojnych państw obcych oraz ich personelu cywilnego, będących posiadaczami pojazdów mechanicznych sił zbrojnych tych państw i przebywających na terytorium Polski w ramach umów międzynarodowych ratyfikowanych w trybie art. 89 ust. 1 Konstytucji RP (obecnie są to umowa NATO SOFA oraz Konwencja dotycząca Wielonarodowego Korpusu Północno-Wschodniego). W razie zaistnienia szkody z udziałem takiego pojazdu poszkodowany dochodzi swoich roszczeń od komisji do rozpatrywania roszczeń [10].

ustawa o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz.U. z 2003 r. Nr 124 poz.1153).

• regulacje art. 16 i 17 ustawy mają na celu dostosowanie prawa polskiego do wymogów dyrektywy 95/26/EC EC (post- BCCI directive) a także do rekomendacji Peer review report on effective financial services supervision in Poland. Przepisy te nadają normatywny wymiar współpracy między określonymi podmiotami[11]. Chodzi tutaj o przekazywanie i otrzymywanie informacje od Komisji Nadzoru Bankowego, KPWiG oraz innych organów nadzoru finansowego niezbędne do wykonywania statutowych zadań w zakresie nadzoru. Art. 17 natomiast reguluje możliwości współpracy i wymiany informacji z zagranicznymi organami nadzoru ubezpieczeniowego.

ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz.U. z 2003 r. Nr 124 poz.1151)

Postanowienia ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym dostosowane były do przepisów dyrektywy w sprawie pośrednictwa ubezpieczeniowego (2002/92/EC). Głównym i najważniejszym celem dyrektywy jest stworzenie regulacji umożliwiających funkcjonowanie jednolitego rynku pośredników ubezpieczeniowych w ramach Unii Europejskiej. W tym miejscu wskazać także należy inne regulacje dostosowawcze na tej płaszczyźnie. Są to kolejno:

• art. 9 - doprecyzowanie wymogów i kwalifikacji agenta ubezpieczeniowego (odpowiednie wymogi i kwalifikacje określone przez państwo członkowskie), w tym także wymóg dobrej reputacji,

• art. 11 - określenie zasad odpowiedzialności cywilna agenta,

• art. 11 ust. 3 - obowiązkowe ubezpieczenia OC multiagentów,

• art. 13 - nałożenie obowiązków informacyjnych na agenta,

• art. 16 i art. 17 - wprowadzenie zasady swobody świadczenia usług przez agentów,

• art. 22 - określenie zasad odpowiedzialności brokera ubezpieczeniowego (unormowanie ubezpieczenia OC),

• art. 26 - określenie obowiązków informacyjnych brokera,

• art. 28 - sprecyzowanie wymogów i kwalifikacji brokera,

• art. 31 i art. 32 - wprowadzenie swobody świadczenia usług przez brokera.

Ustawa także określa zasady prowadzenia rejestru pośredników ubezpieczeniowych co stanowi wyraz podstawowej zasady przyjętą w dyrektywie. Jest nią wymóg rejestracji pośredników spełniających określone kryteria, przede wszystkim w zakresie należytego przygotowania zawodowego w kraju macierzystym, co jest bezwzględnym warunkiem wykonywania przez niego działalności i zarazem umożliwia pośrednikowi wykonywanie działalności w innych krajach członkowskich Unii Europejskiej na zasadzie swobody świadczenia usług pośrednictwa [12]. Wspomnieć w tym miejscu należy, iż prawo europejskie w ostatnim okresie czasu poszło już dalej niż nasza, co prawda nowa, krajowa regulacja, stąd w niedalekiej przyszłości powstaje konieczność zmian regulacji tyczącej pośrednictwa i to o zasadniczym charakterze. To zjawisko ukazuje szybkość i dynamizm zmian w otaczającym nas prawie ściśle powiązanym z porządkiem prawnym Europy.

Charakter i zakres tych regulacji potwierdzają, iż zbliżenie z Unią Europejską i perspektywa wejścia do jej struktur musi przynosić upodobnienie regulacji prawnych, co jak wyżej wskazywano, nie oznacza ich całkowitej i dosłownej unifikacji. Ogromną rolę odegra praktyka i chęć dostosowania się do pro rynkowych - w nowoczesnym rozumieniu tego pojęcia - reguł i przepisów. Wydaje się, że sytuację taką wymuszą także uwarunkowania współpracy i konkurencji już istniejące, a w dalszej perspektywie, wraz z rozszerzeniem Unii rozszerzone i wzmocnione.

Trzeba także pamiętać o bieżącej kontroli krajowego ustawodawstwa, przez pryzmat zgodności z kierunkowymi określonymi w dyrektywach. W środowiskach naukowych podnoszone są głosy odnośnie braku precyzji i możliwości odmiennej od zakładanej interpretacji niektórych postanowień naszego prawa. Zarówno w takich przypadkach, jak i przy dostrzeżeniu nowych niejasności słusznym postulatem wydaje się bieżące wprowadzanie do prawa krajowego odpowiednich korekt.

Przestrzec także należy przed oczekiwaniami automatycznej realizacji celów nowego prawa; integracja z Unią stwarza jedynie pozytywne uwarunkowania i odniesienia rozwijające i wzbogacające rynek, do których należy również ochrona konsumenta. Realizacja prokonsumenckich celów i zamierzeń uzależniona będzie od umiejętności i aktywności różnych czynników w poszczególnych państwach chodzących do Unii, bądź w inny sposób się z nią integrujących. Odnosi się do właściwych organów państwa, instytucji rynku ubezpieczeń a wreszcie do organizacji pozarządowych, które mogą i powinny w stymulujący sposób oddziaływać na samych zainteresowanych i tworzyć prokonsumenckie wzorce i mechanizmy działania. Tylko wówczas sprzyjająca sytuacja, wynikająca z inkorporacji zasad prawa unijnego, ma szansę być we właściwy sposób wykorzystana.

prof. dr Stanisław Rogowski

radca prawny w BRU Aleksander Daszewski

[1] Kazimierz Kruczalak "Dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeniowego do prawa europejskiego (prawa wspólnotowego) w; Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej" 4, pod red. T. Sangowskiego, Bydgoszcz, Poznań 2002r., str. 115.

[2] Ewa Łętowska "Prawo umów konsumenckich" Warszawa 1999r., str. 42.

[3] Zasada ta obecna jest również w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 87 ust.1). Nie wchodząc tu w istniejący w nauce spór, czy prawo wspólnotowe jest częścią prawa międzynarodowego czy też stanowi odrębną dziedzinę, przyjąć trzeba, iż przynajmniej w odniesieniu do ratyfikowanych umów międzynarodowych dotyczących różnych aspektów funkcjonowania Unii, taka właśnie hierarchia źródeł prawa obowiązuje.

[4] m.in. we wstępnej fazie tych prac kwestionowano potrzebę istnienia urzędu Rzecznika Ubezpieczonych uzasadniając to właśnie podobna argumentacją, nie do końca zresztą opartą na faktach, bowiem analogiczne urzędy istnieją w krajach Unii.

[5] Mowa tu zwłaszcza o art. 384, 384 1 , 385, 385 1 , 385 2 , 385 3 , 385 4 k.c., 479 1 , 479 35 - 479 45 k.p.c. oraz art. 138b k.w.

[6] o tym m.in. S. Rogowski, Ochrona konsumentów usługi ubezpieczeniowej w prawie polskim, w: Ubezpieczenia w gospodarce ... str. 79 i nast.

[7] Aleksander Daszewski "Pakiet ustaw ubezpieczeniowych - ocena konsumenta", Monitor Ubezpieczeniowy Nr 18, grudzień 2003 a także Gazeta Ubezpieczeniowa.

[8] W tekście wykorzystano częściowo opracowanie Joanny Jackowskiej "Pełne dostosowanie prawa ubezpieczeniowego do dyrektyw Unii Europejskiej (jednolita licencja, swoboda świadczenia usług, rejestr pośredników ubezpieczeniowych)" Warszawa 2004r, opracowanie MF na Seminarium dla dziennikarzy

[9] niniejsza ustawa dostosowuje polskie prawo do dyrektyw 72/166/EEC, 84/5/EEC, 90/232/EEC, 2000/26/EC

[10] W tekście wykorzystano częściowo opracowanie Jacka Zielińskiego "Zmiany w ubezpieczeniach komunikacyjnych i stworzenie podstaw do wstąpienia do systemu pozwalającego na poruszanie się pojazdem po Europie bez konieczności wykupywania Zielonej Karty" Warszawa 2004r, opracowanie MF na Seminarium dla dziennikarzy

[11] "Prawo ubezpieczeń ustawy z komentarzem" pod redakcją Stanisława Rogowskiego, Poltext Warszawa 2004r, str. 473

[12] Joanna Jackowska "Pełne dostosowanie..." op. cit.