Świadomość ubezpieczeniowa jest jednym z ważniejszych elementów dobrze funkcjonującego rynku ubezpieczeń. Wprowadzone zmiany systemowe w zakresie funkcjonowania ubezpieczeń gospodarczych i związany z tym dynamiczny rozwój rynku ubezpieczeń, jaki obserwujemy w ostatnich latach, nie idzie w parze ze wzrostem świadomości ubezpieczeniowej społeczeństwa. W tej dziedzinie jest jeszcze wiele do zrobienia. Obserwuje się szereg negatywnych zjawisk. Do najistotniejszych z nich należy zaliczyć:

• brak wystarczającej edukacji w zakresie ubezpieczeń i prawa ubezpieczeniowego - literatura fachowa znajduje się poza sferą zainteresowań przeciętnego odbiorcy, brak informacji o ubezpieczeniach w programach szkolnych, zbyt małe i na ogół powierzchowne zainteresowanie największych środków przekazu (TV, radio);
• brak świadomości pozycji prawnej ubezpieczonych i uprawnionych z umów ubezpieczenia, a co za tym idzie brak umiejętności egzekwowania przysługujących im uprawnień;
• brak nawyku zapoznawania się z treścią polis i ogólnych warunków ubezpieczeń;
• zjawisko nierzetelnej reklamy i informacji nie wprowadzającej w błąd potencjalnego klienta. Zasady obowiązujące w dziedzinie marketingu i technik sprzedaży często wykazują cechy działań nieetycznych i zawierają nieprawdziwe lub niepełne informacje;

Liczba osób właściwie oceniających rolę i miejsce ubezpieczeń nie jest duża a procent ubezpieczonych jest znacznie niższy aniżeli w rozwiniętych gospodarczo krajach. Powoduje to negatywne skutki zwłaszcza w przypadku klęsk żywiołowych, straty wówczas powstałe nie mogą być zrekompensowane w inny sposób. Konieczne jest prowadzenie działań propagujących ideę ubezpieczenia i wyjaśniającyc h cel i znaczenie ubezpieczeń, które nie byłyby jednocześnie reklamą konkretnej firmy.

Znajomość polskiego rynku ubezpieczeń u przeciętnego potencjalnego klienta nie jest najlepsza. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Instytut Badania Rynku i Klienta GfK Polonia na temat znajomości firm ubezpieczeniowych tylko PZU i "Warta" zdołały przekroczyć 50% próg znajomości nazwy. Znajomość innych firm jest nieporównywalnie mniejsza.

Nie najlepiej jest także ze zrozumieniem istoty ubezpieczeń i ich roli w życiu codziennym i gospodarczym. Jak wynika z ankiet np. przeprowadzonych przez izby lekarskie, tylko 6% pacjentów pyta lekarza czy jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej.

Świadomość w zakresie funkcjonowania ubezpieczeń gospodarczych odgrywa ogromną rolą zarówno przy wyborze konkretnego produktu ubezpieczeniowego jak też przy podejmowaniu decyzji o zawarciu tego ubezpieczenia. W warunkach gospodarki rynkowej, mnogość podmiotów oferujących usługę ubezpieczeniową w postaci różnych produktów ubez p ieczeniowych i walka o każdego nowego klienta na tym rynku zmuszają do starannej analizy i oceny działalności firmy ubezpieczeniowej i oferowanych przez nią produktów. Dokonywanie oceny przez pryzmat płaconej składki ubezpieczeniowej, stanowiącej często podstawowe a niejednokrotnie nawet jedyne kryterium wyboru firmy ubezpieczeniowej, i w efekcie naraża niekiedy klientów usług ubezpieczeniowych na wiele rozczarowań i strat. Nie istnieje tradycja korzystania z usług brokerów ubezpieczeniowych, którzy o b ecnie zajmują się głównie obsługą dużych podmiotów gospodarczych.

Czynnikiem wpływającym na korzystanie z ofert ubezpieczeniowych i w efekcie wpływającym na wiedzę i świadomość ubezpieczeniową jest bariera finansowa związana zarówno z relatywnie niskim poziomem przeciętnych dochodów, jak i nadmiernie wysokimi stawkami taryf ubezpieczeniowych. To ostatnie zjawisko wynika także z niewielkiej ilości umów dotyczących poszczególnych produktów ubezpieczeniowych; jej wzrost wpływa na ogół na obniżenie składek. Wy d aje się, że właściwym rozwiązaniem stosowanym z powodzeniem w niektórych krajach (m.in. ostatnio w Hiszpanii) byłoby wprowadzenie pewnych ulg podatkowych związanych z niektórymi ubezpieczeniami majątkowymi (budynki mieszkalne, lokale).

Duże znaczenie ma również właściwy poziom usług oferowanych konsumentom przez zakłady ubezpieczeń i to zarówno w sferze jakości produktu, jego ceny wyrażonej w składce ubezpieczeniowej jak i poziomu obsługi. Z obserwacji Rzecznika Ubezpieczonych wynika, iż stopień społeczne g o zaufania nie jest tutaj duży. Zniechęca to aktualnych i potencjalnych klientów, którzy na ogół nie wierzą w realnie funkcjonującą ochronę ubezpieczeniową i w dużej większości ograniczają się do zawierania umów obowiązkowych, nie interesując się innymi p roduktami.

Ważną rzeczą jest treść informacji otrzymywanych przez potencjalnych klientów. Należy w nich eksponować - nie tak jak w przypadku reklamy - nie tylko korzyści płynące z ubezpieczeń, lecz przede wszystkim inne okoliczności i wymogi jak: podstawowe warunki ubezpieczenia, właściwa ocena potrzeb i możliwości klienta, konieczność spełnienia wymogów wynikających z umowy jak np. instalacja dodatkowych zabezpieczeń mienia itp.

Konieczna jest również lepsza niż dotychczas informacja o nowych regulacjach prawnych, a zwłaszcza takich, które wiążą się z sankcjami karnymi bądź innymi negatywnymi dla ubezpieczonych skutkami (jak np. o wymogach związanych z OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wprowadzonych w 1997 r. ustawą prawo o ruchu drogowym).

Jeszcze wa żniejsze jest informowanie o decyzjach PUNU czy Ministra Finansów dotyczących zmian w działalności zakładów ubezpieczeń; ograniczenia bądź cofnięcia zezwolenia na działalność, stan upadłości itp. Dotychczasowy zakres i formy informacji okazały się w przes z łości nieskuteczne. Pożytecznym byłoby poszukiwanie nowych form, przy większym zaangażowaniu organów władzy publicznej i publicznych środków masowego przekazu. Dodatkowe obowiązki w tym zakresie zostałyby zrekompensowane społecznymi korzyściami i mniejszy m zaabsorbowaniem także i tych organów w rozstrzyganie sporów czy działania kontrolno-represyjne.

Niedostateczna wiedza na temat ubezpieczeń nie dotyczy wyłącznie indywidualnych klientów. Nie jest w tej dziedzinie najlepiej także wśród kadry menażerskiej. Na zachodzie przedsiębiorstwa wydają na ubezpieczenia od 1 do 2 % swoich przychodów. W Polsce niewiele przedsiębiorstw zbliża się do podobnych wskaźników. Powodem tego jest brak zrozumienia potrzeby ubezpieczenia zakładu przez kadry nimi zarządzające. Ist n ieje przeświadczenie o potrzebie posiadania polisy, ale zakres ochrony ubezpieczeniowej jaką ona daje nie jest dostatecznie doceniany. Osoby kierujące przedsiębiorstwem nie wnikają w ubezpieczeniowe niuanse i nie zdają sobie sprawy jak istotne jest właści w e określenie ryzyka związanego z funkcjonowaniem zakładu, które można i warto objąć ubezpieczeniem. Niedoceniana jest także potrzeba dostosowywania ubezpieczenia w związku ze zmianami zachodzącymi w firmie czy chociażby w związku z inflacją. Każdy podmio t gospodarczy powinien dokonać identyfikacji i oceny zagrożeń, które mogą wynikać z działania sił przyrody czy przedmiotu działania oraz zaplanować metody zmniejszenia ryzyka i jego asekuracji. W związku z niewielkimi możliwościami zapobiegania takim szko d om czy ograniczania ich zasięgu , dla bezpiecznego funkcjonowania firmy potrzebne jest możliwie pełne ubezpieczenie bezpośrednich i pośrednich ich skutków. Nie jest to jednak zadanie proste. Z tego powodu oraz w związku z wagą tego przedsięwzięcia war t o powierzyć określenie optymalnego zakresu ubezpieczenia dla danej firmy kompetentnym specjalistom. Określa się ich mianem menadżerów ryzyka. Niestety takowych jest wciąż niewielu. Wynika to nie tylko z braku wyspecjalizowanych w tej dziedzinie fachowców ale także z tego, że nie ma ukształtowanej tradycji korzystania z ich usług, a potrzeba ich zatrudnienia dopiero jest zauważana.

W związku z powyższym istnieje pilna potrzeba wprowadzenia w życie kompleksowego programu mającego za cel podniesienie świadomości ubezpieczeniowej (program taki został opracowany m.in. przez Biuro Rzecznika Ubezpieczonych w związku z planem wykorzystania środków pomocowych PHARE.)

Na zakończenie warto zasygnalizować potrzebę poprawy świadomości także w dziedzinie zarządzania firmami ubezpieczeniowymi i nadzoru nad nimi, choć temat ten wymaga oddzielnego omówienia.