Informacje udzielane zarówno przez zakłady ubezpieczeń, jak i media dotyczące problemu przestępczości ubezpieczeniowej rodzą konieczność wskazania podstawowych zagrożeń, zakresu zjawiska oraz metod przeciwdziałania im. Celowi temu służyć ma niniejszy artykuł opracowany w oparciu o ankietę, która została przeprowadzona wśród zakładów ubezpieczeń z inicjatywy Rzecznika Ubezpieczonych. Przeprowadzenie ankiety jest ściśle powiązane z działalnością Rzecznika Ubezpieczonych, wynikającą z jego ustawowych kompetencji, polegających na ochronie interesów ubezpieczonych lub osób uprawnionych z umów ubezpieczenia. Przestępczość ubezpieczeniowa jest bowiem jaskrawym przykładem zagrożenia związanego z umową ubezpieczenia mogącą wpływać negatywnie na prawa lub obowiązki ubezpieczonych, gdyż niewątpliwie ostatecznie działania lub zaniechania mające na celu wyłudzenie odszkodowania uderzają w interesy konsumentów poprzez wzrost składki oraz obsługę i stosunek zakładów ubezpieczeń do osób poszkodowanych.

Rozesłana do zakładów ubezpieczeń ankieta została podzielona na pięć głównych grup tematycznych:

Uzyskanie informacji w tym przedmiocie miało na celu wskazanie rozmiaru oraz szacunkowego wyliczenia strat poniesionych przez zakłady ubezpieczeń w związku z kryminogennym działaniem przestępców. Wykazało ponadto, jak wiele z przestępstw zostało dokonane przy pomocy osób związanych z zakładami ubezpieczeń. Odpowiedź na zadane w tym zakresie pytania było szczególnie istotne dla Rzecznika Ubezpieczonych z uwagi na zakres wykonywanych obowiązków, bowiem pamiętać należy, iż tego rodzaju przestępstwa wywołują negatywne i bardzo boleśnie odczuwalne dla konsumentów skutki.

Celem postawienia tego rodzaju pytań było wskazanie mechanizmów funkcjonujących w zakładach ubezpieczeń (procedury, organy wewnętrznego nadzoru) mających za zadanie ochronę ubezpieczycieli przed oszustwami czy wyłudzeniami odszkodowań. Poza tym zamiarem Rzecznika Ubezpieczonych był uzyskanie odpowiedzi, jakie metody przeciwdziałania podejmują zakłady ubezpieczeń w walce z tym specyficznym rodzajem przestępczości. Udzielone odpowiedzi mają duże znaczenie praktyczne, gdyż udostępnienie informacji umożliwia wymianę doświadczeń pomiędzy zakładami ubezpieczeń.

Odpowiedzi na powyżej wskazane zagadnienia są niezmiernie ważne. Wskazują bowiem ocenę polskiego prawodawstwa zarówno w dziedzinie ubezpieczeń, jak i gałęzi prawa zajmującej się czynami karalnymi. Ponadto zgłoszone postulaty stanowić mogą nie tylko wskazówkę dla organów Państwa do modyfikacji prawa i funkcjonowania Jego organów, lecz również możliwość utworzenia określonych instytucji, mających na celu zapewnienie prawidłowego działania rynku ubezpieczeń.

4. Najczęstsze sposoby i formy popełniania przestępstw ubezpieczeniowych.

Udzielone przez zakłady ubezpieczeń odpowiedzi pozwoliły zapoznać się z podstawowymi sposobami działania sprawców oraz formami popełnionych przestępstw. Zapoznanie z tego typu informacjami osób związanych z ubezpieczeniami, tj. z typowymi zachowaniami sprawców, może być pomocne przy podjęciu stosownych działań mających na celu wyeliminowanie lub ograniczenie tego zjawiska.

5. Ocena pracy zakładów ubezpieczeń między sobą oraz z organami ścigania.

Podobnie, jak w grupie dotyczącej oceny pracy z organami ścigania odpowiedzi umożliwiły zapoznanie się z typowymi problemami dotyczącymi współpracy z instytucją państwową utworzoną w celu ścigania przestępstw, jak i zakładów ubezpieczeń między sobą. Ścisła współpraca jest jedną z głównych metod walki z przestępczością, zaś szybka i sprawna wymiana informacji przyczynić się może do znacznego ograniczenia zjawiska.

Niestety, o ile z przeprowadzonych badań wyraźnie wynika, iż zakłady ubezpieczeń przekonane są o wzrastającym poziomie czynów przestępczych z zakresu ubezpieczeń, o tyle jedynie w nielicznych podmiotach prowadzona jest rzetelna statystyka w tym przedmiocie. Tym samym przeprowadzone badania służyć mogą jedynie naświetleniu problemu, nie zaś podaniu konkretnych danych, ponieważ prawdziwa liczba wyłudzeń odszkodowań na terenie Polski ciągle pozostaje tzw. szarą liczbą. Biorąc ów fakt pod uwagę, przedstawione informacje sygnalizują jedynie najczęściej występujące problemy, wskazując jednocześnie najbardziej typowe działania eliminujące bądź minimalizujące zagrożenie. Dodać należy, iż przedstawiając wyniki przeprowadzonych badań Rzecznik Ubezpieczonych oparł się również na własnych doświadczeniach związanych ściśle z działalnością Rzecznika Ubezpieczonych w przedmiocie ochrony praw i interesów ubezpieczonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia.

Oczywiście problem przestępczości ubezpieczeniowej nie jest wyłącznie problemem polskim. Podkreślenia wymaga, iż podobnie jak w Polsce również na świecie przestępczość ubezpieczeniowa jest wciąż szarą liczbą. Z jednej strony na fakt ów wpływa brak rzetelnie prowadzonej statystyki przez zakłady ubezpieczeń oraz organy ścigania, z drugiej zaś złożony charakter czynów. W chwili obecnej możliwe jest jedynie podanie szacunkowej liczby usiłowań popełnienia, popełnionych czy też ujawnionych przestępstw ubezpieczeniowych, jak również struktury zagrożeń i strat ponoszonych z tego tytułu przez zakłady ubezpieczeń. Z szacunków dokonanych przez EUROPEJSKI KOMITET UEZPIECZEŃ (CEA) - będący europejskim związkiem ubezpieczycieli działającym w Brukseli - wynika, iż straty europejskich ubezpieczycieli powstałe w wyniku przestępstw ubezpieczeniowych wynoszą rocznie około 8 mld ECU, co stanowi 2% ogólnego rocznego zbioru składki ze wszystkich rodzajów ubezpieczeń [1].

Dotychczasowe badanie w zakresie przestępczości ubezpieczeniowej, przeprowadzone w krajach zachodnich Europy oraz w Ameryce Północnej wykazały, iż poziom wyłudzeń bądź oszustw ubezpieczeniowych waha się na poziomie 10-30% sum pobranych składek ubezpieczeniowych, bądź wypłaconych odszkodowań [2], zaś min. 10 % odszkodowań jest wypłaconych w wyższej wysokości lub niezasadnie, co powoduje znaczący wpływ oszustw ubezpieczeniowych na wyniki ekonomiczne zakładów ubezpieczeń [3].

Dla naświetlenia pewnego obrazu skali przestępczości ubezpieczeniowej przytoczę poniżej dane dotyczące państw europejskich.

Niemcy

Według znanego specjalisty z tej dziedziny F. Gerdsa, w 1980 r. w tym kraju mogło być popełnionych ok. 75 000 nadużyć ubezpieczeniowych. Same szkody z tytułu nadużyć w ubezpieczeniach komunikacyjnych w 1976 r. wyniosły 500 mln marek, a oszukańcze szkody związane z pożarami samochodów sięgają 200 mln marek. Należy jednak zwrócić uwagę, że w tych latach przestępczość ubezpieczeniowa nie rozwijała się tak dynamicznie jak teraz, stąd też podane wyżej szacunki są dziś niewątpliwie wyższe [4]. Potwierdzeniem powyższej tezy są dane, na podstawie których szacunkowy łączny koszt przestępstw ubezpieczeniowych oscyluje w granicach 2,5 do 3 mld EURO rocznie [5].

Ponad to w 1991 r. niemiecka firma ALLIANZ przeprowadziła badania anonimowe, w których ubezpieczeni przyznali się, że oszukiwali swoją firmę ubezpieczeniową.

Struktura oszustw ubezpieczeniowych ( w%)

Źródło: Przestępstwa w biznesie - zapobieganie, J.W.Wójcik

W latach 80. i 90. XX wieku najwięcej oszustw Niemcy popełnili przy ubezpieczeniu domu od ognia, kradzieży tj. nawet do 45% posiadaczy polis. Przy ubezpieczeniach samochodowych OC ryzyko 8%, ale przy AC aż 19%. [7] [6] Obecnie ponad połowę wszystkich przestępstw stanowią wyłudzenia w zakresie ubezpieczeń komunikacyjnych. Jako przykład wskazać można szacunkową sumę wyłudzonych odszkodowań w roku 2000, w którym z ubezpieczenia OC wyłudzono kwotę 1 mld 600 milionów EURO, zaś z ubezpieczeń autocasco wynosiło 475 mln EURO

Z kolei w raporcie towarzystwa SWISS RE pt. "Epidemia oszustw" z 1993 r. odnotowano, że 11% odszkodowań za szkody w pojazdach i 15% z OC stanowiły odszkodowania zawyżone przez klientów lub odszkodowania niezależne. Powyższy stan rzeczy kosztował 155 mln. DM z tytułu OC i 50 mln. DM z tytułu AC.

Również eksperci Federalnego Urzędu Kryminalnego w Wiesbadenpodkreślają, iż zjawisko przestępczości ubezpieczeniowej jest niepokojąco wysokie i wykazuje tendencje wzrostowe.

Obecnie np. upozorowane kradzieże samochodów stanowią 30-40% wszystkich stwierdzonych tego typu przestępstw w Niemczech. [8]

Wielka Brytania

O tym jak poważne zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania rynku ubezpieczeniowego stanowią przestępstwa ubezpieczeniowe mogą świadczyć szacunki ASSOCIATION OF BRITISH INSURANCE. Zdaniem tego towarzystwa oszustwa ubezpieczeniowe w Wielkiej Brytanii powodują 1,5 mln funtów szterlingów strat rocznie. [9]

Ponadto ubezpieczyciele twierdzili, że fałszywe zapłaty za kradzież z włamaniem stanowią ok. 6% odszkodowań tj. ok. 24 mln funtów rocznie [10]. Obecnie procent wyłudzenia odszkodowania w ramach ubezpieczeń komunikacyjnych jest niewielki. Według danych za przestępstwa z ubezpieczeń komunikacyjnych uznano jedynie 2,9 % zgłoszonych szkód [11]. Łącznie jednak kwota wyłudzeń z odszkodowań w Wielkiej Brytanii wynosi obecnie ok. 650 mln funtów brytyjskich [12]

Francja

Była państwem cieszącym się opinią lidera europejskiego w zakresie zwalczania nadużyć ubezpieczeniowych. Pomimo tego począwszy od lat 70- tych nasiliły się tam zdecydowanie zjawiska przestępcze. Tylko w dziedzinie ubezpieczeń komunikacyjnych koszty wyłudzeń sięgnęły kosztów 10 mld franków. Poza tym problemem stały się sfingowane pożary, kradzieże mienia ruchomego itp. Te przestępstwa wyraźnie pogorszyły wyniki finansowe wielu ubezpieczycieli z kolei wzrost składek doprowadził do spadku popularności niektórych produktów ubezpieczeniowych. [13]

Norwegia

W Norwegii udało się utrzymać jeden z najniższych na świecie progów przestępczej szkodowości, który nigdy nie przekroczył 5% sumy pobranych składek. Jest to zasługą bardzo wcześnie podjętych działań zapobiegawczych i dużych nakładów inwestycyjnych na ich organizację. Według oceny specjalistów nakłady te wielokrotnie się zwróciły. [14]

Należałoby dodać również, że wskazane wyżej wskaźniki statystyczne wymagają krytycznej oceny i weryfikacji wynikającej z niejednolitości definicji przestępczości ubezpieczeniowej, z różnic w systemach prawa karnego poszczególnych państw i odmienności zasad rejestracji statystycznej.

Z uzyskanych danych w przedmiocie przestępczości wynika jednak smutny wniosek. O ile w krajach zachodnich podjęto kroki mające na celu zminimalizowanie tego zjawiska, o tyle mimo szeregu seminariów poświęconych temu zagadnieniu, problem przestępczości ubezpieczeniowej w Polsce jest bagatelizowany. Wydaje się, że wciąż brak jest systemowej współpracy między zainteresowanymi, skutkiem czego nie wypracowano wspólnego programu lub jednolitych metod walki z tym patologicznym zjawiskiem, co w związku z wejściem Polski do Unii Europejskiej może doprowadzić do znacznego wzrostu przestępczości w dziedzinie ubezpieczeń.

Przechodząc do materialno-prawnego aspektu przestępczości ubezpieczeniowej wskazać należy, iż na pojęcie to składa się wiele działań lub zaniechań sprawcy mających charakter przestępczy. Wychodząc z założenia, iż przestępstwem ubezpieczeniowym są wszelkie działania bądź zaniechania mające na celu uzyskanie nienależnego odszkodowania lub uzyskanie go w większej wysokości definicja "przestępczości ubezpieczeniowej" obejmować będzie zarówno przestępstwa zdefiniowane w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks Karny (dz.u. nr 88 poz. 553 z późn. zm.), jak również inne działania lub zaniechania skierowane przeciwko zakładom ubezpieczeń bądź instytucjom ubezpieczeniowym. W pierwszym przypadku penalizację czynów zabronionych przewiduje w 298 kk stanowiąc, iż w razie popełnienia czynu polegającego na spowodowaniu zdarzenia będącego podstawą do wypłaty odszkodowania w celu uzyskania odszkodowania sprawca podlega karze od 3 miesięcy do lat 5. Innym przepisem mającym wprost zastosowanie w stosunkach ubezpieczeniowych jest art. 286 kk, zgodnie z którym w przypadku doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsięwziętego działania w celu osiągnięcia korzyści podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Jak wskazano jednak powyżej nie wszystkie działania bądź zaniechania sprawców wypełniają przesłanki dyspozycji przytoczonych norm prawnych. Wiele z nich mimo niewyczerpania znamion przestępstwa "ubezpieczeniowego" ma na celu pośrednio lub bezpośrednio uzyskanie nienależytego odszkodowania. Najczęstszymi metodami wyłudzenia odszkodowania są:

Zupełnie innym rodzajem przestępstw są czyny wskazane w pakiecie ustaw, które weszły w życie z dniem 1 stycznia 2004 r., w szczególności zaś w art. 224 - 232 ustawy z dnia 23 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej oraz art. 47 i 48 ustawy z dnia 23 maja 2003 o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Obydwa akty zostały ogłoszone w Dzienniku Ustaw z dnia 16 lipca 2003 r. nr 124. Penalizacja czynów zabronionych wskazanymi powyżej aktów prawnych ma na celu przede wszystkim ochronę instytucji ubezpieczeniowej oraz bezpieczeństwa ­obrotu ubezpieczeniowego.

Omawiając przedmiot przestępczości ubezpieczeniowej nie sposób pominąć sprawców oraz sposobów ich działania. W opinii piszącego przestępstwa popełniane są nie tylko przez poszczególne jednostki, które częstokroć nie zdają sobie sprawy z wagi swego czynu uważając swoje działania za "normalne". Z drugiej zaś strony motorem do tego typu działań jest akceptacja społeczna poczynań sprawców poprzez brak negatywnej oceny i ciche przyzwolenie na taką działalność. Znacznie poważniejszym problemem przed którym stają coraz częściej organy ścigania oraz zakłady ubezpieczeń są działania zorganizowanych grup przestępczych, których przedmiotem działalności oprócz przestępstw pospolitych (np. kradzieże, rozboje, wymuszenia) jest wyłudzenie odszkodowania. Grupy przestępcze posiadając odpowiedni sprzęt oraz środki mogą upozorować zdarzenie bądź też dokonać innych działań, takich jak np. przekupienie bądź zastraszenie pracowników zakładów ubezpieczeń lub lekarzy orzeczników w celu uzyskania odpowiedniego orzeczenia (co zdarzyć się może zarówno w ubezpieczeniach majątkowych, jak i osobowych). Nie można również pominąć zjawiska, jakim jest współudział pracowników zakładów ubezpieczeń bądź osób z związanych z zakładami ubezpieczeń w popełnieniu przestępstw. Podkreślić zwłaszcza należy, iż część przestępstw nie mogłaby zostać popełniona bez ich pomocy (biernej lub aktywnej), czego przykładem może być antydatowanie polis ubezpieczeniowych przez agentów ubezpieczeniowych. Jak wynika z dostarczonych przez zakłady ubezpieczeń ankiet proceder ten wzrasta, czego dowodem są dane w nich zawarte. Niepokojącym jest jednak fakt, iż często informacje powyższe przemilcza się lub nie przywiązuje się do nich większego znaczenia.

Po krótkim przedstawieniu podstawowych rodzajów czynów godzących w instytucję oraz działalność związaną z ubezpieczeniami wypada wskazać sposoby oraz metody zwalczania sytuacji patologicznych i kryminogennych. Przede wszystkim, w opinii autora, niezbędna jest konieczność ściślejszej współpracy zakładów ubezpieczeń zarówno pomiędzy sobą, jak i z organami ścigania. Z jednej strony bowiem zakłady ubezpieczeń nie są w stanie samodzielnie zwalczyć tego problemu, tym bardziej nie posiadając odpowiednich środków prawnych oraz zaplecza technicznego, z drugiej zaś opracowanie jednolitego programu działania lub wymiana informacji między zakładami ubezpieczeń o stwierdzonych wyłudzeniach, nierzetelnych agentach oraz przedmiocie przestępstwa spowoduje znaczne utrudnienie w przestępczej działalności. Wspólna baza danych zawierająca powyższe dane byłaby rozwiązaniem szczególnie istotnym z punktu widzenia przepływu informacji. Ważnym elementem walki z przestępczością powinno być stosowanie środków zapobiegawczych, mających charakter badań w zakresie przestępczości oraz edukacji zarówno społeczeństwa, pracowników zakładów ubezpieczeń, jak i organów ścigania. Wynika to częściowo z niewystarczającej wiedzy merytorycznej osób wykonujących czynności z zakresu ubezpieczeń lub czynności dochodzeniowych, jak także z faktu, że częstokroć oszustwo ubezpieczeniowe, wyłudzenie odszkodowania, fałszerstwo dokumentów, nieprawdziwe oświadczenia lub zeznania , traktowane jest nie jako czyn przestępczy i moralnie naganny, lecz jako "załatwienie" odszkodowania. Tym samym dokonywane jest za cichą akceptacją społeczeństwa, poprzez przyjęcie, że nikt nie jest pokrzywdzony. Dostępność publikacji umożliwiających zapoznanie się z problemem przestępczości ubezpieczeniowej, danymi oraz wysokością wyłudzonych kwot przez przeciętnego człowieka zmienić może nastawienie do tego rodzaju czynów, odbierając im walor bezprawności.

Metodą walki z omawianym, patologicznym zjawiskiem jest również stosowane przez zakłady ubezpieczeń odpowiednich, często formalistycznych procedur zgłaszania oraz likwidacji szkód, jak także tworzenie odpowiednich wydziałów wykonujących czynności dochodzeniowe i nadzorcze.

Aby zmniejszyć liczbę popełnionych przestępstw zakłady ubezpieczeń wskazują również nowe propozycje. Najczęściej powtarzającym się postulatem jest zgłaszany wniosek wyodrębnienia w ramach Policji wydziałów ds. przestępczości ubezpieczeniowej bądź też nadanie wyspecjalizowanym komórkom wewnętrznym zakładów ubezpieczeń większych uprawnień.

Omawiane powyżej metody oraz postulaty mające na celu minimalizację bądź eliminację problemu przestępczości w dziedzinie ubezpieczeniowej dotyczą przede wszystkim typowych przejawów tego zjawiska. Nie można jednak zapomnieć o przestępstwach wskazanych stricte w ustawach o działalności ubezpieczeniowej oraz o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

Sposobem ograniczenia możliwości dokonania przestępstw wymienionych w przytoczonych powyżej artykułach jest nałożenie na założycieli, członków władz zakładów ubezpieczeń wymogów uzależniających powstanie zakładu ubezpieczeń bądź powołania na stanowisko. Na plan pierwszy wysuwa się zwłaszcza konieczność wykazania legalności środków majątkowych oraz rękojmia prowadzenia zakładu w sposób należycie zabezpieczający interesy ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia. Innego rodzaju środkiem zabezpieczającym jest przesłanka rękojmiowa dla osób będących członkami organów zakładu ubezpieczeń. Środkiem mającym na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu ubezpieczeniowego jest również wyłączenie możliwości dokonywania czynności ubezpieczeniowych przez podmiotu nieposiadające wymaganych prawem kwalifikacji. W tym zakresie na szczególną uwagę zwraca obowiązki nałożone na osoby wykonujące pośrednictwo ubezpieczeniowe. Ograniczeniu dostępu osób, co do których istnieje uzasadnione podejrzenie o nienależyte wykonywanie obowiązków służy spełnienie przez kandydata na agenta szeregu warunków, m.in. przesłanka rękojmiowa oraz niekaralność (art. 9 ustawy). Sposobem mogącym ograniczyć współdziałanie agentów ubezpieczeniowych w popełnianiu czynów przestępczych jest również rejestr agentów, w którym odnotowuje się informacje dotyczące jego działalności, szczególnie zaś działalności z naruszeniem przepisów prawa, staranności lub dobrych obyczajów. Powszechność oraz jawność rejestru umożliwi nie tylko ogólnie dostępną informację o agencie, lecz również szybki przepływ danych w razie zgłoszenia się nierzetelnego agenta do zakładu ubezpieczeń w celu podpisania umowy agencyjnej, co spowoduje odmowę współpracy. Niestety, obecnie, jak wykazuje praktyka nie zawsze jest to regułą.

Podsumowując stwierdzić należy, że przestępczość ubezpieczenia jest istotnym problemem, z którym należy walczyć i który nie może być bagatelizowany. W opinii Rzecznika Ubezpieczonych pomocne w walce z tym zjawiskiem byłyby prowadzone badania, których zakres i intensywność powinny znaczenie wzrosnąć. W realizacji tego celu służyć powinny zarówno rzetelnie prowadzone przez zakład ubezpieczeń statystyki i bazy danych z jednej strony, z drugiej zaś szereg ogólnodostępnych publikacji umożliwiających zapoznanie się z tymi danymi przez normalnego, przeciętnego człowieka. Z uwagi bowiem na rodzaj zagrożenia, o ile głównym zainteresowanymi są i pozostaną zakłady ubezpieczeń, o tyle wzrost świadomości i ukazanie skali problemu zmienić może nastawienie społeczeństwa do tego rodzaju przestępstw odbierając im walor "cichej" akceptacji. Działania powyższe umożliwić mogą bardziej skuteczną walkę. Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych równie skutecznymi metodami ograniczenia tego patologicznego zjawiska powinny być: konieczność współpracy zakładów ubezpieczeń poprzez tworzenie baz danych oraz szybką wymianę informacji oraz lepsza kooperacja z organami ścigania. Z drugiej jednak strony pamiętać jednak należy o konieczności przeprowadzania szerokiej działalności prewencyjnej charakteryzującej się uświadomieniem społeczeństwu, że wyłudzenie odszkodowania jest nie tylko przestępstwem, z którym wiążą się określone konsekwencje karne, lecz również czynem etycznie nagannym, przekładającym się bezpośrednio na wysokość składek płaconych przez ogół ubezpieczających.

Na zakończenie próby przedstawienia problemu mającego coraz większy oddźwięk zwrócić należy uwagę, iż podejmując próby zminimalizowania wyłudzenia odszkodowania nie można zapomnieć o kliencie. Częstokroć bowiem, przykładem takiego stanu rzeczy są skargi kierowane do Rzecznika Ubezpieczonych na niewłaściwe traktowanie zgłaszających szkodę przez pracowników zakładów ubezpieczeń, podejmując czynności kontrolne przez pracowników zakładów ubezpieczeń traktuje się poszkodowanych jako potencjalnych przestępców, chcących wyłudzić odszkodowanie - zapominając tym samym, iż to klienci kształtują wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń.

Tomasz Wróblewski

1. Fraud in Life and Non-life Insurance in Europe: Detection, Prevention, Control, SCOR, Paris 1996. M. Krupicz, Przestępczość w ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, "Przegląd ubezpieczeń społecznych, gospodarczych" 1999, nr 7, s. 36-37

2. Eksperci ubezpieczeniowi, autorzy opracowania "oszustwa ubezpieczeniowe" wydanego przez największą firmę ubezpieczeniową na świecie MÜNCHENER RÜCKVERSICHERUNGS-GESELLSCHAFT AG

3. Towarzystwo SWISS RE w opublikowanym w 1993r. raporcie "EPIDEMIA OSZUSTW" oznaczało zaś, iż oszustwa obniżają zyski i powodują wzrost usług konsumentów

4. T. Rydzek, Przestępczość ubezpieczeniowa w świetle teorii i praktyki, "Prawo asekuracyjne" 1996, nr 2, s.

5. Tackling Insurance Fraud - Law and Practice, Converium 2003, nr 5

6. J.W. Wójcik, Przestępstwa w biznesie - zapobieganie t. 1, W-wa 1998, s. 112-113

7. J. Talarek "Przestępczość ubezpieczeniowa w ubezpieczeniach komunikacyjnych w Polsce na tle wybranych krajów" VII Ogólnopolska Konferencja nt. Przestępczości Ubezpieczeniowej.

8. J.W. Wójcik, op. cit., s. 113

9. S. Stypułkowski, Przestępczość ubezpieczeniowa w Polsce - metody stosowane przez zakłady ubezpieczeń w celu jego ograniczenia, Materiały konferencyjne III Ogólnopolskiej Konferencji, "Przestępczość ubezpieczeniowa", Szczecin 2000, s. 19

10. M. Krupicz, op. cit., s. 37

11. Annual Report, Crime & Fraud Prevention Bureau, London 2000

12. J. Talarek op. Cit.

13. T. Rydzek, op. cit., s.

14. T. Rydzek, op. cit., s.