Stanisław Rogowski

24 września br. weszła w życie kolejna, bodajże siedemnasta już nowelizacja ustawy o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. Wiele wskazuje, że jest to już ostatnia nowelizacja 1) , a to z dwóch powodów: po pierwsze - trwają intensywne prace nad zasadniczą zmianą ustawodawstwa ubezpieczeniowego i jakkolwiek nie jest pewne czy uda się zdążyć z uchwaleniem trzech nowych ustaw 2) przed końcem obecnej kadencji Sejmu, to jednak jest to możliwe; po drugie - treść obowiązującej ustawy w wyniku wspomnianych wyżej nowelizacji nieźle na ogół dostosowuje stan prawny do wymogów funkcjonowania polskiego rynku ubezpieczeniowego. Oczywiście nie oznacza to, że głębsze zmiany nie są potrzebne. Tym niemniej nie istnieją jakieś szczególne względy, które uzasadniałyby kolejną szybką nowelizację a także nadmierne przyśpieszenie prac nad trzema nowymi ustawami kosztem ich jakości.

Warto przyjrzeć się co zawiera aktualna nowelizacja. Jej treść jest niejednolita i zawiera różne zakresy tematyczne. Przyczyną tego stanu rzeczy jest m.in. bardzo długi czas jej powstawania i niejednorodność inicjatyw ustawodawczych stających u jej podstaw. Część przepisów zawarta była jeszcze w projekcie rządowym z 1998 r., z którego wyłączono, w trakcie prac sejmowych objętych trybem pilnym te przepisy, które wg oceny Komisji Finansów Publicznych, nie uzasadniały zastosowania takiego trybu 3) .

Przepisy te stały się podstawą inicjatywy ustawodawczej tejże Komisji. W trakcie kilkumiesięcznych prac różne podmioty a zwłaszcza Minister Finansów i Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń, jak również Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny i Rzecznik Ubezpieczonych, wnioskowały o włączenie kolejnych zmian, co w większości zostało zaakceptowane. Taki sposób działania wydłużył co prawda czas prac nad nowelizacją; ostatnia ich faza nałożyła się na początek trybu legislacyjnego związanego z ww. nowymi ustawami, pozwolił jednak na pomieszczenie w ustawie niemal wszystkich propozycji zasługujących na uwagę, a nie oznaczających zmian modelowych 4) .

Chronologicznie najdawniej projektowana grupa zmian zawartych w nowelizacji dotyczy formalnego dostosowania sformułowań i nazw do wprowadzonego w międzyczasie innymi ustawami nazewnictwa np. zamiast "Minister Finansów" stosuje wynikającą z ustawy z dnia 04 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz.U. z 1999 r. nr 82, poz. 928 tekst jedn.), nazwę "Minister właściwy do spraw instytucji finansowych". Podobny charakter mają zmiany treści delegacji ustawowych upoważniający tegoż Ministra do wydawania rozporządzeń (np. art. 88 ust. 2 czy 90b ust. 6). Zmiany te zajmują sporą część nowelizacji. Ich znaczenie nie wykracza poza legislacyjną konieczność budowy jednolitego, także formalnie, systemu prawa. Inne zmiany zawarte w nowelizacji są jednak znacznie bardziej istotne. Dotyczy to przede wszystkim pierwszej w polskim ustawodawstwie ustawowej definicji działalności ubezpieczeniowej. Potrzeba jej wprowadzenia nie była uznawana przez wszystkich. Podnoszono m.in. argument, iż w systemach prawnych państw o znacznie starszej tradycji funkcjonowania rynku ubezpieczeniowego i sile tegoż rynku brak jest takiej definicji. Poddawano również w wątpliwość jej praktyczną przydatność a także zagrożenia jakie mogą płynąć ze złej definicji. Mimo to, przy znacznym udziale Polskiej Izby Ubezpieczeń, przeforsowano jej przyjęcie, co przynajmniej na razie nie wydaje się mieć większego wpływu na sytuację rynku ubezpieczeniowego. Obawy przed zbytnim zawężeniem definicji twórcy ustawy starali się rozwiać opisową formą wyliczenia czynności ubezpieczeniowych. (art. 1a, ust.2). Przepis ten, ze względu na swój kazuistyczny charakter i znaczne rozmiary (10 punktów) a także dodatkowe rozszerzenie katalogu czynności w 10 punkcie o "inne czynności przewidziane na mocy innych ustaw" rozwiewa raczej obawy pominięcia jakiejkolwiek formy działalności ubezpieczeniowej. Czy jednak definicja jest w ogóle potrzebna ? Mimo wszelkich zastrzeżeń wydaje się że tak, gdyż uporządkowanie pojęć jest zawsze działaniem teoretycznie poprawny. Ponadto w sytuacji coraz częstszego przemieszania form działalności gospodarczej wyraźne wyodrębnienie działalności ubezpieczeniowej może mieć także praktyczne znaczenie.

Znaczenie takie będzie miało na pewno nowe brzmienie art. 8a, który określa precyzyjnie obowiązek wymienionych tam organów i instytucji do udzielania informacji i udostępniania materiałów niezbędnych "do ustalenia okoliczności ... wypadków lub zdarzeń (będących podstawą ustalania odpowiedzialności)... oraz do określania wysokości odszkodowania lub świadczenia". Przepis, którego projektodawcą był Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, pozwoli na przyśpieszenie a niekiedy nawet urealnienie wypłat odszkodowań zwłaszcza uprawnionych z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. Również w praktyce urzędu Rzecznika Ubezpieczonych pojawiły się skargi poszkodowanych, których sytuację pogarszała praktyka nieudzielania niezbędnych informacji przez policję, prokuraturę itp.

Przepis ten można więc zaliczyć do grupy regulacji prokonsumenckich, którego to pojęcia używam tu w szerszym zakresie aniżeli wynika to z treści art. 384 § 3 KC 5) .

Regulacji tego typu jest w omawianej ustawie więcej. Zaliczyć doń należy wyraźne określenie obowiązku zakładu ubezpieczeń do udzielania Rzecznikowi Ubezpieczeń informacji dotyczących poszczególnych umów ubezpieczenia "w związku z podjętą sprawą w zakresie ochrony konsumenckich interesów ubezpieczonych i uprawnionych z umowy ubezpieczenia" (art. 9 ust. 2 p. 9) Uprawnienia takie przyznano również innym podmiotom, w sumie ich liczba wzrosła do 12.

Wydaje się, że należy na tym poprzestać, gdyż w innym przypadku ochrona tajemnicy ubezpieczeniowej stanie się iluzoryczna. Do zagadnienia tego powrócimy, gdyż wciąż istnieje tendencja rozszerzenia katalogu instytucji uprawnionych do wglądu do treści umów ubezpieczenia.

Roszczeniu uległ również obowiązek przekazywania przez zakłady ubezpieczeń także i Rzecznikowi Ubezpieczonych wzorów różnych dokumentów ubezpieczeniowych oraz tekstów ogólnych warunków ubezpieczenia (art. 83 ust. 6) Przepisy te wpłyną na usprawnienie funkcjonowania urzędu Rzecznika i umożliwią przyśpieszenie jego interwencji; jakkolwiek dotychczasowa praktyka kontaktów urzędu z zakładami na obu tych płaszczyznach nie była zła, to jednak pełne wyjaśnienie stanu prawnego a zwłaszcza automatyczne przesyłanie nowych tekstów o.w.u., wzorów umów itp. jest bez wątpienia pożyteczna 6) .

Prokonsumenckie treści przynosi również nowe brzmienie ust. 7 art. 51. Przepis ten stanowi iż UFG będzie zaspokajał roszczenia ubezpieczonych i uprawnionych w zakresie przewidzianym w ust. 4 tegoż artykułu, nie tylko jak to było dotychczas, w przypadku ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń ale także - "oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości ... lub umorzenia postępowania upadłościowego, jeżeli majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego, a także w przypadku zarządzenia likwidacji przymusowej zakładu ubezpieczeń, który nie spełnia świadczeń ubezpieczeniowych."

Duży wpływ na wprowadzenie tej zmiany miała niedawny przykład przedłużania się postępowania upadłościowego "POLISY", co zahamowało możliwość wypłat przez UFG. Jest to więc zmiana pozytywna, chociaż dobrze byłoby nie doświadczać jej dobrodziejstw w praktyce...

Nowelizacja zawiera wreszcie wcale niemały pakiet zmian regulacji w zakresie obrotu akcjami, gospodarki finansowej zakładów ubezpieczeń oraz zasad dotyczących lokat w tym zwłaszcza aktywów stanowiących pokrycie rezerw techniczno - ubezpieczeniowych (nowe brzmienie art. 63 i 64)

W pracach nad nowelizacją różne podmioty i instytucje związane z rynkiem ubezpieczeniowym miały okazję do wniesienia propozycji zmian, z których większość została przyjęta. Pozwala to więc mieć, wyrażoną już w tytule nadzieję, iż nowelizacja ta, odpowiadając różnym potrzebom rynku, ustabilizuje na pewien czas stan prawny do momentu zmian modelowych, które jak sądzić można, zawarte będą w nowych ustawach.

Przypisy

1) Ustawa o zmianie ustawy o działalno?ci ubezpieczeniowej z 21 lipca 2000 r. (Dz.U. nr 70, poz. 819)

2) Są to ustawy: o działalno?ci ubezpieczeniowej (druk sejmowy nr 1859), o ubezpieczeniach obowiązkowych (druk1857) i o pośrednictwie ubezpieczeniowym (druk1860). W chwili obecnej Podkomisja nadzwyczajna pracuje nad pierwszą z wymienionych ustaw.

3) Jak wiadomo, pozostała część projektu zawierająca głównie nowš treść r. 4, regulującego warunki podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej przez zagraniczne zakłady ubezpieczeń, znalazła swe miejsce w nowelizacji z dnia 10 grudnia 1998 r. (Dz.U.z 1998 r. nr 155, poz. 1015).

4) Przyjęto założenie, że wszelkie dalej idące zmiany, a zwłaszcza te, które wpływałyby na zasadniczy kształt poszczególnych instytucji, będą ewentualnie włączone do treści nowych ustaw.

5) Por. poprzedni tekst "Z teki Rzecznika", PUSiG nr 9 6) Warto też wspomnieć o podwyższeniu wysokości świadczeń zakładów ubezpieczeń na rzecz Urzędu Rzecznika Ubezpieczonych z 3 do 5 % ogólnych kosztów PUNU. Niewštpliwie pozwoli to na rozszerzenie możliwości działania Urzędu.